Operacja jest dla organizmu jednym z największych wyzwań fizjologicznych — nawet jeśli wszystko przebiega zgodnie z planem i bez powikłań. Jest w istocie kontrolowanym urazem, który uruchamia szereg reakcji metabolicznych.
W odpowiedzi na uszkodzenie tkanek aktywowany zostaje układ odpornościowy, zwiększa się produkcja mediatorów zapalnych, a tempo przemiany materii rośnie – organizm zaczyna zużywać więcej energii, białka oraz innych składników odżywczych potrzebnych do regeneracji. Właśnie dlatego stan odżywienia pacjenta przed operacją ma ogromne znaczenie dla przebiegu rekonwalescencji. Pacjenci niedożywieni częściej doświadczają powikłań pooperacyjnych, gorzej goją się u nich rany, a pobyt w szpitalu bywa dłuższy. Z kolei osoby dobrze przygotowane pod względem metabolicznym zwykle szybciej wracają do sprawności.
Współczesna medycyna coraz większą wagę przywiązuje do roli żywienia w leczeniu chirurgicznym. Programy takie jak ERAS (Enhanced Recovery After Surgery) podkreślają znaczenie kompleksowego przygotowania pacjenta do operacji, w którym odpowiednie żywienie odgrywa jedną z kluczowych ról.
Dlaczego pacjent przed operacją powinien „wejść w zabieg” w jak najlepszej kondycji
Stan odżywienia wpływa na zdolność organizmu do regeneracji i gojenia tkanek. Białko dostarczane wraz z dietą stanowi podstawowy materiał budulcowy potrzebny do odbudowy mięśni, skóry oraz innych struktur uszkodzonych podczas operacji. Niedobór białka może prowadzić do opóźnionego gojenia ran, większego ryzyka infekcji oraz osłabienia odporności.
Nie bez znaczenia pozostaje również odpowiednia podaż energii. Organizm pozbawiony wystarczającej ilości kalorii zaczyna wykorzystywać własne zasoby, przede wszystkim tkankę mięśniową. Proces ten prowadzi do osłabienia organizmu i może utrudniać powrót do sprawności po operacji.
W wielu badaniach klinicznych wykazano, że pacjenci z prawidłowym stanem odżywienia rzadziej wymagają ponownych hospitalizacji i szybciej wracają do normalnego funkcjonowania. Dlatego ocena stanu odżywienia jest obecnie ważnym elementem przygotowania do leczenia chirurgicznego.
Nie chodzi o perfekcyjną dietę — chodzi o to, żeby organizm miał z czego się regenerować. Nawet małe zmiany mają znaczenie.
Prehabilitacja żywieniowa – co można poprawić przed operacją
Prehabilitacja jest pojęciem stosunkowo nowym, ale coraz częściej pojawiającym się w medycynie okołooperacyjnej. Oznacza ona przygotowanie pacjenta do operacji poprzez poprawę jego kondycji fizycznej, odżywienia oraz stanu psychicznego. W przypadku planowanych zabiegów chirurgicznych okres kilku tygodni przed operacją – a nawet 1–2 tygodnie dobrze prowadzonej interwencji – może być wykorzystany na poprawę stanu odżywienia. Nawet stosunkowo krótki czas interwencji żywieniowej może przynieść zauważalne korzyści.
Prehabilitacja żywieniowa polega przede wszystkim na zwiększeniu podaży energii oraz białka w diecie. U pacjentów z ryzykiem niedożywienia lekarz może zalecić stosowanie doustnych preparatów odżywczych, które pozwalają dostarczyć skoncentrowaną ilość składników odżywczych w niewielkiej objętości. Ważnym elementem przygotowania do operacji jest również utrzymanie umiarkowanej aktywności fizycznej. Nawet proste ćwiczenia lub codzienne spacery mogą pomóc w utrzymaniu siły mięśniowej i poprawić ogólną kondycję organizmu.
Nowoczesne podejście: Protokół ERAS
Jeszcze do niedawna standardem przed operacją był wielogodzinny post (zasada „nic nie pić, nic nie jeść od północy”). Współczesna medycyna, opierając się na protokole ERAS (Enhanced Recovery After Surgery), zmienia te zasady, aby organizm miał więcej siły na regenerację.
Kluczowe założenia dla pacjenta:
• Krótsze głodzenie: Obecnie zaleca się przyjmowanie pokarmów stałych do 6 godzin przed operacją, a klarownych płynów (np. wody lub specjalnych napojów węglowodanowych) nawet do 2 godzin przed zabiegiem (zawsze po konsultacji z anestezjologiem).
• „Ładowanie węglowodanami”: Podanie specjalistycznego napoju bogatego w węglowodany na kilka godzin przed operacją zmniejsza stres metaboliczny organizmu, ogranicza nudności po zabiegu i przyspiesza powrót pracy jelit.
• Szybkie włączenie żywienia po zabiegu: Dąży się do tego, aby pacjent zaczął pić i jeść (jeśli nie ma przeciwwskazań chirurgicznych) tak szybko, jak to możliwe po operacji. Skraca to czas pobytu w szpitalu i zmniejsza ryzyko infekcji.
Zapytaj swojego lekarza: „Czy w moim przypadku stosowany jest protokół ERAS i kiedy będę mógł przyjąć ostatni płyn przed zabiegiem?”
W odróżnieniu od produktów spożywczych wzbogacanych w białko, preparaty ONS są produktami kompletnymi, co oznacza, że w określonej objętości zawierają wszystkie niezbędne składniki odżywcze, co pozwala traktować je jako uzupełnienie, a w niektórych sytuacjach — częściowy zamiennik diety. Zawierają wszystkie niezbędne witaminy i składniki mineralne w proporcjach dostosowanych do potrzeb chorego organizmu.
Ważne dla pacjenta
Dobrze przygotowany organizm lepiej radzi sobie z operacją. Nawet 1–2 tygodnie poprawy żywienia przed zabiegiem mogą zmniejszyć ryzyko powikłań.
Po operacji – jak przywracać jedzenie
Po zabiegu chirurgicznym przewód pokarmowy często potrzebuje czasu, aby powrócić do pełnej sprawności. W wielu przypadkach odżywianie rozpoczyna się od niewielkich ilości płynów, a następnie stopniowo wprowadza się kolejne produkty. Współczesne podejście do żywienia pooperacyjnego różni się od praktyk stosowanych w przeszłości. Obecnie dąży się do możliwie wczesnego rozpoczęcia jedzenia drogą doustną, jeśli tylko stan pacjenta na to pozwala. Wczesne przywrócenie jedzenia może wspierać pracę jelit, poprawiać stan odżywienia i przyspieszać powrót do zdrowia.
Początkowo zaleca się dietę lekkostrawną, która nie obciąża przewodu pokarmowego. W miarę poprawy tolerancji pokarmów stopniowo rozszerza się jadłospis o kolejne produkty.
Białko, immunożywienie i preparaty ONS w praktyce klinicznej
W okresie okołooperacyjnym szczególne znaczenie ma odpowiednia podaż białka — zwykle wyższa niż u osób zdrowych szczególnie w okresie gojenia i zwiększonego zapotrzebowania metabolicznego — ponieważ właśnie białko odpowiada za regenerację tkanek oraz produkcję wielu ważnych białek odpornościowych. W niektórych sytuacjach lekarze stosują także tak zwane immunożywienie, czyli specjalistyczne mieszanki żywieniowe wzbogacone o składniki wspierające układ odpornościowy, takie jak arginina, kwasy tłuszczowe omega-3 czy nukleotydy.
Doustne preparaty odżywcze, określane jako ONS, mogą stanowić ważne uzupełnienie diety w okresie przed i po operacji. Dzięki wysokiej koncentracji składników odżywczych pozwalają dostarczyć organizmowi energię i białko nawet wtedy, gdy pacjent nie jest w stanie spożywać dużych posiłków.
Rozmowa z ekspertem – prehabilitacja i żywienie jako element procesu zdrowienia
Współczesna chirurgia coraz częściej traktuje żywienie jako integralną część leczenia. Prof. dr hab. Tomasz Banasiewicz, chirurg specjalizujący się w chirurgii przewodu pokarmowego, wielokrotnie podkreśla w swoich wypowiedziach, że operacja nie jest pojedynczym wydarzeniem, lecz elementem dłuższego procesu terapeutycznego. W tym procesie odpowiednie przygotowanie pacjenta ma ogromne znaczenie. Dobre odżywienie, utrzymanie aktywności fizycznej oraz wsparcie psychologiczne mogą znacząco poprawić wyniki leczenia chirurgicznego.
Warto przeczytać: Prof. Tomasz Banasiewicz: Przygotowanie do ciężkiego leczenia najlepiej rozpocząć zaraz po diagnozie
Prehabilitacja w leczeniu onkologicznym – kluczowy element kompleksowej opieki
Zobacz szczegóły:
W Poradniku Pacjenta m.in.:
– Żywienie i świadoma suplementacja: praktyczny przewodnik po niedożywieniu, sarkopenii i kacheksji
– Kiedy dieta nie wystarcza? Żywienie pacjenta onkologicznego w trakcie i po leczeniu
– Jak żywienie wpływa na gojenie po operacji? Przewodnik po żywieniu okołooperacyjnym
– Niedożywienie u pacjenta neurologicznego i onkologicznego: objawy, ryzyko i znaczenie wsparcia żywieniowego
– Żywienie medyczne w domu: kiedy warto sięgnąć po catering medyczny dla chorego?
– Zespół ponownego odżywienia i niedożywienie w chorobie: praktyczny poradnik oparty na przypadkach pacjentów
– Probiotyki, odporność i suplementy diety: praktyczny przewodnik po świadomej suplementacji
• Artykuł zaktualizowano:
