Pacjenci onkologiczni i hematoonkologiczni należą do grup ryzyka, które powinny w pierwszej kolejności zostać objęte szczepieniami. Do szczepień o najwyższej rekomendacji należą szczepienia przeciwko grypie, pneumokokom, wirusowi zapalenia wątroby typu B i SARS-CoV-2. Najlepiej byłoby, gdyby szczepienia odbyły się przed rozpoczęciem leczenia.
Choroba nowotworowa oraz leczenie onkologiczne prowadzą do immunosupresji. Każda choroba zakaźna u pacjenta z upośledzeniem układu immunologicznego stanowi poważne zagrożenie zdrowia i życia. Konieczne jest zatem zapewnienie pacjentowi optymalnej ochrony przed chorobami zakaźnymi.
Zakażenie dla osób immunoniekompetentnych (z zaburzeniami odporności), którymi są m.in. chorzy onkologiczni, może oznaczać przerwanie leczenia. W przypadku pacjentów uczestniczących w programach lekowych może to sprawić, że zostaną wykluczeni z programów lekowych – jest dłuższa przerwa w chemio-, radioterapii, która nie pozwala na kontynuację leczenia. Trzeba weryfikować ścieżkę pacjenta i plan leczenia, co powoduje bardzo dużo kłopotów dla pacjenta. Dlatego o szczepieniach warto pamiętać, kiedy jesteśmy jeszcze ludźmi w pełni zdrowymi. W ciągu pierwszego roku od rozpoznania choroby nowotworowej zakażenia (głównie zapalenie płuc i grypa) są drugą pod względem częstości przyczyną zgonu niezwiązaną z nowotworem.
Zakazane tzw. szczepionki żywe
Główna zasada pojawiająca się w większości rekomendacji jest taka, że dobrze by było, aby szczepienie wyprzedzało leczenie choroby onkologicznej o 2-4 tygodnie. Przy czym choroba nowotworowa stanowi wskazanie do szczepienia, a nie przeciwwskazanie. Ostatnie zalecenia Amerykańskiego Towarzystwa Onkologicznego (ASCO) dobitnie podkreśla, że pacjent onkologiczny praktycznie na każdym etapie choroby może zostać zaszczepiony. Z tym że – uwaga – chorzy na nowotwór nie mogą być szczepieni tzw. szczepionkami żywymi. Należą do nich szczepionka przeciwko MMR (odra, świnka, różyczka), a także przeciwko ospie wietrznej, ale już nie przeciwko półpaścowi, mimo że choroby te wywołuje ten sam wirus, i przeciwko żółtej gorączce. Natomiast szczepionki inaktywowane są dla tych chorych bezpieczne.
Chorym, którzy przyjmą szczepienie w trakcie leczenia przeciwnowotworowego – tak się działo ze szczepieniami przeciwko SARS-CoV-2 podczas pandemii – nic się nie stanie, co najwyżej odpowiedź na szczepienie będzie gorsza, czyli pacjent nie uzyska pełnego zabezpieczenia.
Szczepienia o najwyższej rekomendacji
Grypa.
Częstość hospitalizacji chorych na nowotwory z powodu grypy i jej powikłań jest 4-krotnie, a śmiertelność 10-krotnie większa niż w zdrowej populacji. Dlatego szczepienie przeciwko grypie raz w roku należy do tych o najwyższym poziomie rekomendacji. Obserwuje się mniejszą śmiertelność i częstość powikłań, takich jak zapalenie mięśnia sercowego czy wtórne nadkażenia bakteryjne. Standardowo pacjent powinien przyjąć jedną dawkę, ale np. w przypadku szpiczaka plazmocytowego zalecane są dwie dawki w odstępie miesiąca.
Optymalny czas szczepienia u chorych otrzymujących chemioterapię nie został precyzyjnie określony. ASCO zaleca szczepienie 2 tygodnie przed rozpoczęciem chemioterapii lub 7 dni po otrzymaniu cyklu chemioterapii. U pacjentów po transplantacji komórek krwiotwórczych za optymalny czas do wykonania szczepienia przeciwko grypie wskazuje 6 miesięcy po przeszczepieniu.
Pneumokoki (streptococcus pneumoniae, dwoinka zapalenia płuc)
To bakterie będące głównym sprawcą zapalenia płuc u dorosłych i najczęstszym patogenem u chorych na nowotwory. Z dostępnych danych wynika, że osoby chorujące na nowotwory mają aż 20 razy większe ryzyko zakażenia pneumokokami niż osoby zdrowe. W przypadku nowotworów krwi to ryzyko wzrasta niemal 40-krotnie.
Odpowiedź na immunizację jest słabsza w porównaniu ze zdrową populacją, jednak większość rekomendacji zaleca szczepienia przeciwko pneumokokom u chorych na nowotwory.
WZW B.
Szczepienie przeciwko wirusowemu zapaleniu wątroby typu B jest zalecane chorym na przewlekłe choroby wymagające hospitalizacji oraz potrzebujących przetoczeń preparatów krwiopochodnych, którzy nie posiadają ochronnego miana przeciwciał anty-HBs oraz są HBsAg(-) i anty-HBc(-). Dla pacjentów onkologicznych rekomendowany jest schemat jak dla osób z obniżoną odpornością (0-1-2-6 mies.). Tak zwany schemat przyspieszony (1-7-21 dni) charakteryzuje się niską skutecznością na poziomie nieprzekraczającym 30 proc.
U chorych onkologicznych należy się liczyć z możliwością niewytworzenia ochronnego miana przeciwciał lub ich szybkiego obniżania. W przypadku braku odpowiedzi można schemat powtórzyć z zastosowaniem podwójnej dawki szczepionki.
SARS-CoV-2.
Szczepienie pacjentów onkologicznych i hematologicznych przeciwko SARS-CoV-2 należy do szczepień o najwyższym poziomie rekomendacji. U chorych na białaczki ryzyko zakażenia i ciężkiego przebiegu COVID-19 jest 11-krotnie większe niż w populacji ogólnej, a u chorych na chłoniaki 8-krotnie większe. Szczepienia przeciwko SARS-Cov-2 powinny być zgodne z zaleceniami dla chorych z zaburzeniami odporności.
Choć w ostatnim czasie dominują warianty wirusa wykazujące większe powinowactwo do górnych dróg oddechowych niż do płuc, to chorzy z zaburzeniami odporności mogą mieć ciężki przebieg choroby.
Warto zapamiętać
Chorzy na nowotwory mogą być kwalifikowani do szczepienia nie tylko przed rozpoczęciem leczenia, ale także w jego trakcie i po zakończeniu – szczepienie może być przeprowadzone w okresie leczenia podtrzymującego lub mniej intensywnego przeciwnowotworowego, jednak nie można traktować go jako równoważnego ze szczepieniem osób zdrowych. Jeśli zaś chodzi o szczepienie po zakończonym leczeniu, to szczepionki można podawać nie wcześniej niż 3 miesiące po zakończeniu chemioterapii i/lub radioterapii oraz nie wcześniej niż 6 miesięcy po zakończeniu leczenia rytuksymabem lub innym przeciwciałem monoklonalnym anty-CD20. Szczepienia zalecane chorym na nowotwory: grypa, RSV, COVID-19, WZW B, pneumokoki, półpasiec, tężec, błonica, krztusiec, HPV. Dane na temat statusu szczepień powinny wchodzić w skład standardowej oceny chorego przed rozpoczęciem leczenia przeciwnowotworowego.
Szczepionki inaktywowane można bezpiecznie stosować u chorych na nowotwory, szczepionki żywe są przeciwwskazane.
Warto pamiętać o zaszczepieniu osób z otoczenia chorego.
Przełomowe rozwiązania, które odmieniły losy chorych na raka piersi
Nowe szczepionki
Półpasiec.
Do 2023 r. przeciwko półpaścowi była dostępna tylko szczepionka żywa, która nie jest rekomendowana chorym z zaburzeniami odporności, w tym chorym onkologicznym. Teraz jest już dostępna szczepionka inaktywowana.
Do pierwotnego zakażenia VZV (varicella zoster virus) ospy wietrznej i półpaśca zwykle dochodzi w dzieciństwie. Później wirus przechodzi w stan uśpienia w organizmie, zakażenie pierwotne wywołuje odporność komórkową, co zapobiega dalszemu zakażeniu i reaktywacji. Jednak VZV może się reaktywować w późniejszym okresie życia, powodując charakterystyczną wysypkę i ból. Półpasiec wywołuje wiele powikłań, np. neuralgię półpaścową, powikłania oczne, naczyniowo-mózgowe i sercowo-naczyniowe, neurologiczne, a u pacjentów immunoniekompetentnych – zapalenie wątroby, trzustki i płuc.
Do czynników zwiększających ryzyko półpaśca, oprócz chorób autoimmunologicznych, należą choroby nowotworowe. To co ważne, szczepionka inaktywowana była oceniana w badaniach klinicznych w tych grupach pacjentów – z zespołem niedoboru odporności, po autologicznym przeszczepie komórek macierzystych, z nowotworami hematologicznymi, po przeszczepieniu nerki, a także z guzami litymi.
Zapadalność na półpasiec jest szczególnie duża w pierwszych 2 latach od rozpoznania nowotworu. Największe ryzyko obserwuje się u osób z chorobami rozrostowymi układu krwiotwórczego, szczególnie szpiczakiem mnogim. Ryzyko półpaśca związane z nowotworem jest większe u młodszych chorych (do 50. r.ż.) niż u starszych pacjentów.
Szczepienie zaleca się wszystkim dorosłym z chorobą nowotworową, również tym szczepionym „żywą” szczepionką przeciwko półpaścowi przed wykryciem nowotworu. Schemat szczepienia podstawowego obejmuje podanie dwóch dawek w odstępie 2-6 mies., osobom immunoniekompetentnym drugą dawkę można podać już po miesiącu. Należy pamiętać, że nie jest to szczepionka przeciwko ospie wietrznej.
Od stycznia 2024 r. szczepionka jest w 50 proc. refundowana dla osób w wieku 65 lat i starszych o zwiększonym ryzyku zachorowania na półpasiec, w tym z uogólnioną chorobą nowotworową, chłoniakiem Hodgkina, jatrogenną immunosupresją, białaczką, szpiczakiem mnogim.
RSV ( respiratory syncytial virus),
czyli syncytialny wirus oddechowy, zwykle występuje jako epidemia sezonowa, w Polsce od jesieni do wiosny ze szczytem zachorowań w styczniu i lutym. Pandemia COVID-19 zmieniła nieco sezonowość zakażeń – zaczynają się już we wrześniu. Wirus rozprzestrzenia się droga kropelkową i kontaktową, jest bardzo zakaźny. Od lutego 2023 r. zakażenia RSV podlegają w Polsce obowiązkowej rejestracji. Przebycie zakażenia nie daje trwałej odporności.
Chorzy trafiają na oddziały chorób zakaźnych, zwłaszcza gdy mają czynniki ryzyka, jak choćby leczenie choroby nowotworowej. Dla nich zakażenie RSV może być śmiertelne. Dostępne są dwie szczepionki przeciwko RSV dla osób dorosłych. Dowiodły one swojej skuteczności w zapobieganiu ciężkim chorobom dolnych dróg oddechowych wywołanych przez RSV u dorosłych w wieku 60 lat i więcej.
Bezpłatne szczepienie przeciwko pneumokokom
„PneumoOnko” to uruchomiony w 2024 r. w Warszawie trzyletni program zdrowotny, który zapewnia bezpłatne szczepienia ochronne przeciwko pneumokokom dla pacjentów onkologicznych, będących mieszkańcami stolicy.
Szczepienia w ramach programu „PneumoOnko” można wykonać m.in. w Narodowym Instytucie Onkologii. Kwalifikacji do szczepienia dokonuje lekarz prowadzący pacjenta podczas wizyty w gabinecie konsultacyjnym.
Żeby choroba zakaźna nie zniweczyła sukcesu onkologicznego
Dr n. med. Grażyna Cholewińska-Szymańska, mazowiecka konsultant wojewódzka w dziedzinie chorób zakaźnych, ordynator Oddziału III Wojewódzkiego Szpitala Zakaźnego w Warszawie.
„Zależy nam na proaktywnych decyzjach pacjenta. Musi chcieć się zaszczepić i mieć wiedzę, jakie
korzyści przyniesie mu szczepionka. Człowiek nie zna swojego losu, nie wie, co go czeka w przyszłości, nie wie, czy będzie miał chorobę nowotworową za rok, 5, 10 lat. Szczepić się trzeba w okresie zdrowia. Kiedy jesteśmy zdrowi, możemy mieć z tego większą korzyść i lepszy efekt. W trakcie leczenia onkologicznego odpowiedź jest gorsza.
Najgorsze, co może się przytrafić, to zniweczony sukces onkologiczny. Pacjent zostaje wyleczony z choroby nowotworowej i ma dobre rokowanie, ale zapada na chorobę zakaźną, na którą umiera, mając świadomość, że jest na to szczepionka. To jest ogromna tragedia jednostkowa, ale też ogromne niepowodzenie onkologów, którzy zainwestowali w chorego dużo wysiłku, o kosztach nie wspominając, wyprowadzili człowieka na prostą, a on umiera z powodu powikłań po ospie wietrznej czy półpaścu.
Choroby rzadkie w onkologii – co warto wiedzieć?
Tekst powstał na podstawie informacji przekazanych przez ekspertów podczas XIV Letniej Akademii Onkologicznej oraz XXVII Kongresu Polskiego Towarzystwa Onkologii Klinicznej.
#szczepieniadlapacjentówonkologicznych #szczepieniawtrakcieleczenianowotworu #szczepieniaprzedchemioterapią #szczepieniaarak #szczepieniadlaosóbzobniżonąodpornością #szczepieniadlachorychnaraka #szczepieniaiimmunosupresja #szczepieniawhematoonkologii #grypaanowotwór #pneumokokianowotwór #szczepieniaprzeciwpneumokokomupacjentówonkologicznych #szczepienieprzeciwkoWZWBarak #COVID-19apacjencionkologiczni #szczepieniaprzeciwkoSARS-CoV-2wonkologii #szczepieniadlachorychpoprzeszczepie #szczepienieprzeciwpółpaścowiupacjentówznowotworem #szczepionkiinaktywowanewonkologii #szczepionkiżyweprzeciwwskazaneupacjentówonkologicznych #szczepieniaaprzerywanieleczeniaonkologicznego #zakażeniawchorobienowotworowej #ochronapacjentówonkologicznychprzedzakażeniami #szczepieniaibezpieczeństwowonkologii #kiedyszczepićchorychnaraka #szczepieniawhematoonkologii #zapobieganieinfekcjomupacjentówzrakiem