Tytuł sesji inauguracyjnej konferencji „Pacjent w Centrum Uwagi” – „Co decyduje o skuteczności leczenia onkologicznego?” – skłaniał do głębokiej refleksji. Choć pytanie wydaje się proste, pokazuje złożoność opieki onkologicznej w praktyce. Skuteczność terapii nie zależy wyłącznie od leków czy procedur medycznych, lecz jest efektem współdziałania wielu elementów – od profilaktyki i edukacji, przez wsparcie psychologiczne, po nowoczesną diagnostykę i sprawną organizację systemu opieki.
Podczas konferencji eksperci podkreślali, że efektywność leczenia wynika z koordynacji wszystkich tych elementów. Obejmuje ona profilaktykę i prehabilitację, wsparcie psychologiczne, precyzyjną diagnostykę, edukację zdrowotną, znajomość praw pacjenta oraz sprawnie działający system opieki. Ich integracja tworzy „parasol ochronny”, realnie zwiększający szanse pacjentów na powrót do zdrowia.
Profilaktyka: edukacja i zaufanie społeczne
Już od pierwszych minut debaty uwidocznił się paradoks związany z profilaktyką. Anna Kupiecka, prezes Fundacji OnkoCafe – Razem Lepiej, zwróciła uwagę na fundamentalny problem: niską skuteczność programów przesiewowych w Polsce: Programy przesiewowe w Polsce nie cieszą się powodzeniem i dane wskazują, że społeczeństwo nie ma zaufania do tych programów, bądź nie ma wiedzy, bądź nie ma innych możliwości, żeby udało nam się osiągnąć oczekiwane progi, typu 60–70 procent zgłoszeń osób uprawnionych do programu mammografii. Na chwilę obecną mamy tylko 30 procent zgłoszeń wśród osób uprawnionych. Oznacza to, że wieloletnia praca edukacyjna jest często ograniczona przez brak realnego dostępu do badań i niewystarczające zachęcanie pacjentów.
Dr hab. Paweł Koczkodaj (prof. NIO-PIB), kierownik Pracowni Prewencji Pierwotnej i Polityki Zdrowotnej w Zakładzie Epidemiologii i Prewencji Pierwotnej Nowotworów w Narodowym Instytucie Onkologii w Warszawie wskazał, że kampanie medialne, choć powszechnie uważane za kluczowe narzędzie edukacji, dają szybkie, lecz powierzchowne efekty. Ich pełny wpływ staje się widoczny dopiero po około sześciu latach konsekwentnego działania. „Nie można traktować kampanii, takich jak «Planuję Długie Życie», jako protezy dla braku zaproszeń na badania przesiewowe. Brak zaproszeń prowadzi do absurdalnej sytuacji: oferujemy ratujące życie badania, ale nie informujemy skutecznie obywateli.”
Kolejnym wyzwaniem jest niski wiek inicjacji nikotynowej w Polsce – około 13 lat. Polska jest jednym z krajów UE z najwyższym odsetkiem młodzieży w wieku 13–15 lat używającej wyrobów nikotynowych. Badanie Global Youth Tobacco Survey wykazało, że w latach 2016–2022 spadł odsetek młodzieży otrzymującej informacje o szkodliwości tytoniu – z 89 do 35 procent.
Paradoksalnie, mimo zakazów, wyroby tytoniowe są podprogowo promowane w filmach i serialach, a młodzież wciąż ma łatwy dostęp do zakupu. Prof. Paweł Koczkodaj podkreślił, że dopóki edukacja zdrowotna pozostaje fakultatywna („opt-out”), trudno oczekiwać realnej poprawy w profilaktyce.
Marzanna Bieńkowska, zastępca Dyrektora Departamentu Współpracy w Biurze Rzecznika Praw Pacjenta podkreślała, że w kwestii profilaktyki onkologicznej istotne jest zaangażowanie pracowników podstawowej opieki zdrowotnej (POZ), zwłaszcza pielęgniarek i położnych. To one powinny proaktywnie pytać pacjentki o ostatnie badania profilaktyczne i wskazywać miejsca, gdzie można je wykonać. Obecnie takie podejście jest rzadkością, a pacjenci opierają się głównie na materiałach informacyjnych w przychodniach.
Marzanna Bieńkowska zwróciła również uwagę na potrzebę wsparcia informacyjnego pacjentów, pomagając im odnaleźćs ię w gąszczu procedur. Biuro Rzecznika Praw Pacjenta prowadzi infolinię, współpracuje z organizacjami pacjenckimi oraz inicjuje postępowania w przypadku naruszenia praw pacjenta. Według ekspertki, problemem pozostaje ograniczona dostępność koordynatorów, co zmusza pacjentów do samodzielnego poszukiwania informacji.
Wsparcie psychiczne: leczenie depresji jako fundament skutecznej terapii
Nie mniej istotnym elementem skutecznego leczenia jest wsparcie psychologiczne pacjentów. Dr hab. Anna Antosik-Wójcińska (prof. UKSW), kierownik Katedry Psychiatrii w Instytucie Nauk Medycznych – Wydziale Medycznym Collegium Medicum Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Warszawie podkreślała, że depresja nie jest jedynie naturalną reakcją na chorobę, lecz realnym czynnikiem obniżającym skuteczność terapii onkologicznej. Badania wykazują, że nieleczone objawy depresyjne, takie jak zaburzenia snu, brak apetytu, poczucie beznadziei czy myśli o śmierci, osłabiają układ odpornościowy, komplikując przebieg leczenia, np. chemioterapii.
Prof. Antosik-Wójcińska podkreślała: „Jeżeli pacjent w trakcie leczenia onkologicznego traci motywację, a objawy depresji narastają, a my lekarze tego nie leczymy, leczenie onkologiczne po prostu się nie powiedzie” Mimo że nowoczesne leki przeciwdepresyjne cechuje wysoki profil bezpieczeństwa i dobra tolerancja, wielu lekarzy onkologów i internistów wciąż podchodzi do nich ostrożnie, obawiając się interakcji z terapiami onkologicznymi oraz nasilenia działań niepożądanych. Nierzadko również kierują pacjentów do psychiatrów, co w Polsce często oznacza wielomiesięczne kolejki.
Tymczasem, jak wskazuje prof. Antosik-Wójcińska, leczenie depresji musi być natychmiastowe „tu i teraz”, ponieważ każdy dzień zwłoki osłabia pacjenta i obniża jego szanse na pomyślne zakończenie terapii. Szybkie włączenie odpowiednich leków poprawia samopoczucie pacjenta, wzmacnia jego motywację i przekłada się na lepsze wyniki terapii.
Koordynacja systemowa: karta e-DILO i konsylia
Efektywność leczenia w dużej mierze zależy także od spójności systemu opieki. Prof. dr hab. Piotr Rutkowski, kierownik Kliniki Nowotworów Tkanek Miękkich, Kości i Czerniaków w Narodowym Instytucie Onkologii, przewodniczący Polskiego Towarzystwa Onkologicznego, zaznaczył, że Krajowa Sieć Onkologiczna jest kluczowym, choć wciąż nie w pełni wdrożonym, narzędziem w walce z nowotworami. Bez niej pacjenci gubią się w systemie, co wydłuża diagnostykę i opóźnia leczenie.
Elektroniczna karta DILO (e-DILO) umożliwia lekarzom pełny wgląd w proces leczenia, a pacjentom daje dostęp do świadczeń medycznych i eliminuje biurokratyczne bariery, np. przy ubieganiu się o ubezpieczenie na życie. W przyszłości e-DILO ma pełnić funkcję „paszportu po leczeniu onkologicznym”, ułatwiając dostęp np. do rehabilitacji czy opieki stomatologicznej.
Ekspert zwrócił uwagę na wyzwania, z jakimi wciąż boryka się Krajowa Sieć Onkologiczna. Jednym z największych problemów jest niewystarczająca implementacja karty DILO, szczególnie w placówkach pierwszego poziomu (SOLO1). To powoduje, że pomimo teoretycznego dostępu do nowoczesnych procedur, diagnostyka w rzeczywistości trwa znacznie dłużej. Prof. Piotr Rutkowski tłumaczył, że w niektórych przypadkach diagnostyka przeprowadzona w SOLO1, a następnie kontynuowana w Narodowym Instytucie Onkologii, jest trzykrotnie dłuższa z powodu „niewłaściwie przeprowadzonych badań”. Wymaga to pilnego wzmocnienia współpracy między ośrodkami SOLO1 i SOLO3 oraz egzekwowania obowiązku wystawiania e-DILO.
Prof. Piotr Rutkowski podkreślał, że skuteczność terapii zależy również od świadomości i zaangażowania pacjenta: „to nie jest tylko procedura medyczna – to partnerstwo w leczeniu. Pacjent musi zrozumieć, że jego zaangażowanie i współpraca z lekarzami są kluczowe dla powodzenia terapii, zwłaszcza biorąc pod uwagę, że nawet nowoczesne leczenie onkologiczne może wiązać się z poważnymi, długotrwałymi skutkami ubocznymi”.
Prehabilitacja: przygotowanie do trudnej terapii
Równie ważnym elementem skutecznego leczenia jest prehabilitacja, czyli przygotowanie pacjenta do intensywnej terapii. Prof. dr hab. Tomasz Banasiewicz, kierownik Katedry i Kliniki Chirurgii Ogólnej, Endokrynologicznej i Onkologii Gastroenterologicznej Uniwersytetu Medycznego w Poznaniu przypomniał, że to proces, który „buduje w pacjencie poczucie sprawczości”. Poprzez wsparcie fizyczne, dietetyczne i psychologiczne pacjent staje się aktywnym uczestnikiem terapii. Prof. Tomasz Banasiewicz porównał ten proces do „budowy domu”: „aby leczenie było skuteczne, pacjent musi być na nie odpowiednio przygotowany, tak jak dom wymaga solidnego zaplecza i planu. Czas między diagnozą a rozpoczęciem leczenia można wykorzystać do wdrożenia programu prehabilitacji, co prowadzi do mniejszej liczby powikłań, szybszego powrotu do zdrowia i lepszych efektów terapii”.
Prof. Tomasz Banasiewicz wskazał, że prehabilitacja jest paradoksalnie „przerzuceniem kosztów” z leczenia powikłań, przerwanych terapii i nieskutecznych działań na sfinansowanie działań przygotowawczych. Mimo że obecnie nie jest systemowo finansowana w Polsce, wiele szpitali wdraża ją, dostrzegając jej sens ekonomiczny.
Pacjent, który przeszedł prehabilitację, szybciej odzyskuje sprawność i wymaga mniejszego nakładu pracy personelu medycznego. Prof. Tomasz Banasiewicz określił prehabilitację mianem „umbrella care”, czyli parasola ochronnego nad pacjentem, który zapewnia mu kompleksową opiekę przed i po leczeniu onkologicznym.
Wdrożenie takiego modelu opieki świadczy o tym, że dla szpitala liczy się nie tylko wykonanie procedury, ale przede wszystkim zapewnienie pacjentowi jak najszybszego powrotu do sprawności i optymalnej jakości życia. Prehabilitacja, obejmująca wsparcie zespołu dietetyka, fizjoterapeuty i psychologa, jest według prof. Tomasza Banasiewicza „wyznacznikiem jakości leczenia w XXI wieku”.
Genetyka i diagnostyka molekularna: precyzja terapii
Badania genetyczne i molekularne pozwalają dopasować terapię indywidualnie do pacjenta. Dr Andrzej Tysarowski, kierownik Zakładu Diagnostyki Genetycznej i Molekularnej Nowotworów Narodowego Instytutu Onkologii akcentował, że genetyka pozwala identyfikować pacjentów w grupach wysokiego ryzyka i wdrażać profilaktykę odpowiednio wcześniej.
„Genetyka ukierunkowuje proces leczenia od samego początku (…) pozwala że „genetyka ukierunkowuje proces leczenia od samego początku”, nie jest już wyrokiem, lecz „drogowskazem terapeutycznym” dla dalszych działań. Dzięki badaniom genetycznym i molekularnym możliwe jest dobranie najbardziej efektywnych, nowoczesnych terapii celowanych, a także przewidywanie reakcji organizmu na leki.
Znaczenie genetyki wykracza poza leczenie indywidualne – pozwala na identyfikację chorych w rodzinach pacjentów, np. poprzez badania wariantów genów BRCA1 i BRCA2. Badanie wariantów genów u kobiety z rakiem piersi pozwala na wczesną profilaktykę nie tylko u jej krewnych płci żeńskiej, ale także u mężczyzn, w przypadku nowotworów prostaty czy trzustki. Mimo postępów, w Polsce wciąż istnieją „niezaspokojone nisze systemowe”, które utrudniają pełną refundację wszystkich koniecznych badań genetycznych. Dotyczy to zwłaszcza rzadziej występujących nowotworów, takich jak mięsaki. Prace nad odblokowaniem tych barier, np. poprzez umożliwienie biopsji płynnej w raku płuca czy prostaty, są kluczowe dla pełnego wykorzystania potencjału genetyki w codziennej praktyce klinicznej. Dr Andrzej Tysarowski podkreślał, że genetyka jest silnym narzędziem, ale musi być stosowana „sensownie i w konkretnych wskazaniach”.
Żaden pojedynczy element – ani nowoczesny lek, ani najlepsza kampania informacyjna – nie zadziała w izolacji. Prawdziwa siła leży w integracji działań, które wspólnie tworzą nad pacjentem „parasol ochronny”.
Systemowa synergia: programy Ministerstwa Zdrowia
Skuteczność leczenia wymaga integracji działań systemowych, a dowodem na to są niedawno wprowadzone programy – przekonywał z kolei Maciej Karaszewski, dyrektor Departamentu Lecznictwa w Ministerstwie Zdrowia. Wśród nich wymienił wprowadzenie szczepień przeciwko HPV w szerszym zakresie wiekowym oraz uruchomienie badań HPV DNA jako świadczenia gwarantowanego. Program „Moje Zdrowie”, uruchomiony w maju, zgromadził w ciągu zaledwie trzech miesięcy ponad milion uczestników, głównie w wieku 20–45 lat, obalając przekonania o braku zainteresowania profilaktyką wśród młodych. Kluczowa okazała się synergia działań POZ i aktywne zaangażowanie placówek w realizację programu. „Okazało się, że młodzi ludzie u nas mają dosyć bogatą wiedzę o tym, jak należy podchodzić do profilaktyki” – stwierdził Maciej Karaszewski.
Dyrektor Karaszewski podkreślił, że kluczem do sukcesu nowych programów jest synergia działań różnych podmiotów, a zwłaszcza aktywne zaangażowanie placówek Podstawowej Opieki Zdrowotnej (POZ). Według niego POZ-ty aktywnie uczestniczą w programie „Moje Zdrowie”, pobierając ankiety i wystawiając skierowania, a ich „responsywność” oceniana jest wysoko. Takie podejście pokazuje, że skuteczność leczenia nie zależy wyłącznie od działań medycznych – to wynik skoordynowanego działania profilaktyki, edukacji i diagnostyki. W Ministerstwie Zdrowia trwają również prace nad centralną rejestracją, która ma ułatwić pacjentom umawianie wizyt, w tym na badania profilaktyczne takie jak cytologia i mammografia. Działania te mają na celu nie tylko poprawę dostępu do świadczeń, ale również uporządkowanie kolejek i ułatwienie pacjentom nawigacji po systemie.
Parasole opieki: integracja wszystkich czynników
Skuteczność leczenia onkologicznego to paradoksalnie nie tyle suma, co synergia wielu czynników. Konferencja „Pacjent w Centrum Uwagi” pokazała, że żaden pojedynczy element – ani nowoczesny lek, ani najlepsza kampania informacyjna – nie zadziała w izolacji. Prawdziwa siła leży w integracji działań, które wspólnie tworzą nad pacjentem „parasol ochronny”. Od systemowych zmian, takich jak Krajowa Sieć Onkologiczna czy e-DILO, które porządkują ścieżkę pacjenta, po proaktywne wsparcie personelu POZ, który zachęca do profilaktyki – każdy krok ma znaczenie. To także prehabilitacja, która przygotowuje organizm i psychikę, oraz nowoczesna genetyka, która zmienia diagnostykę z wyroku w precyzyjny drogowskaz terapeutyczny. Leczenie przestaje być wyłącznie procedurą medyczną, a staje się partnerstwem z pacjentem, w którym jego zaangażowanie i holistyczna opieka są kluczowe nie tylko dla wyleczenia, ale także dla jakości życia po terapii.
Paszport onkologiczny dla każdego pacjenta, który zakończył leczenie nowotworu
W debacie uczestniczyli:
dr hab. Anna Antosik-Wójcińska, prof. UKSW – Uniwersytet Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Warszawie
prof. Tomasz Banasiewicz – Uniwersytet Medyczny w Poznaniu
Marzanna Bieńkowska – Rzecznik Praw Pacjenta
Maciej Karaszewski – Ministerstwo Zdrowia
dr hab. Paweł Koczkodaj, prof. NIO-PIB – Narodowy Instytut Onkologii w Warszawie
Anna Kupiecka – Fundacja OnkoCafe Razem Lepiej
prof. Piotr Rutkowski – Narodowy Instytut Onkologii w Warszawie
dr Andrzej Tysarowski – Narodowy Instytut Onkologii w Warszawie
Wszystkie ręce na pokład, aby zwiększyć liczbę Polek wykonujących mammografię
Konferencja „Pacjent w Centrum Uwagi” odbyła się 9 września 2025 r. Wydarzenie zostało zorganizowane przez Health Insight PL – wydawcę czasopisma i serwisu ONKOKURIER oraz przez Fundację Pacjent w Centrum Uwagi. Instytut Zdrowia I Profilaktyki.
Wydarzenie „Pacjent w Centrum Uwagi” łączy aktualną wiedzę ekspercką z praktycznymi doświadczeniami w opiece nad pacjentami i ich rodzinami, ze szczególnym uwzględnieniem innowacji oraz wyzwań w polskim systemie ochrony zdrowia. Zapraszamy na stronę: pacjentwcentrumuwagi.pl