Globalna epidemia otyłości, obejmująca obecnie ponad miliard dorosłych, stanowi jedno z największych wyzwań zdrowotnych XXI wieku. Według danych WHO, w 2024 roku otyłość była czynnikiem współodpowiedzialnym za około 3,7 miliona zgonów na świecie, głównie z powodu powikłań sercowo-naczyniowych, cukrzycy typu 2 i chorób nowotworowych. Rosnąca częstość występowania tego schorzenia doprowadziła do opracowania pierwszych w historii wytycznych WHO dotyczących stosowania agonistów GLP-1 w terapii otyłości. Jak podkreślił dr Tedros Adhanom Ghebreyesus, dyrektor generalny WHO: Otyłość to przewlekła choroba, którą można skutecznie kontrolować, jeśli zapewnimy kompleksową i sprawiedliwą opiekę. Leki GLP-1 mogą pomóc milionom osób, ale same nie rozwiążą tego kryzysu zdrowia publicznego.
Nowe wytyczne WHO: leki GLP-1 jako element zintegrowanego leczenia otyłości
Mechanizm działania i znaczenie kliniczne
Agoniści receptora GLP-1 stanowią nową klasę leków inkretynowych o działaniu plejotropowym. Poprzez naśladowanie działania endogennego hormonu GLP-1, wpływają na wiele mechanizmów metabolicznych: zwiększają wydzielanie insuliny zależne od glukozy, hamują sekrecję glukagonu, spowalniają opróżnianie żołądka i działają na oś jelitowo-mózgową, redukując apetyt. Efektem jest stopniowa utrata masy ciała, poprawa wrażliwości insulinowej, redukcja glikemii oraz korzystny wpływ na parametry sercowo-naczyniowe i nerkowe.
W badaniach klinicznych, takich jak STEP (semaglutyd) i SURMOUNT (tirzepatyd), wykazano, że pacjenci leczeni GLP-1 RA osiągali redukcję masy ciała przekraczającą 10–15 proc. wartości wyjściowej, co stanowi znaczącą poprawę w porównaniu z wcześniejszymi metodami farmakologicznymi. Leki te wykazują również potencjał w redukcji ryzyka sercowo-naczyniowego i nefropatii cukrzycowej, a ich działanie wykracza poza kontrolę glikemii – obejmuje wpływ przeciwzapalny i poprawę funkcji śródbłonka naczyniowego.
Rekomendacje WHO – terapia zintegrowana i warunkowa
Wytyczne WHO mają charakter warunkowy, co oznacza, że rekomendacje opierają się na umiarkowanej pewności dowodów i uwzględniają kontekst organizacyjny oraz ekonomiczny. WHO zaleca, aby agoniści GLP-1 byli stosowani u dorosłych z otyłością (BMI ≥ 30 kg/m²), z wyłączeniem kobiet w ciąży, w ramach długoterminowego leczenia. Drugie kluczowe zalecenie dotyczy łączenia farmakoterapii z intensywną terapią behawioralną, obejmującą zdrową dietę, regularną aktywność fizyczną i wsparcie psychologiczne.
Podkreślono również, że skuteczność leczenia zależy od stworzenia środowiska sprzyjającego zdrowiu – polityk publicznych ograniczających dostępność wysokoprzetworzonej żywności, promocji aktywności fizycznej i wdrożenia działań profilaktycznych. Otyłość, jak zaznacza WHO, nie jest problemem indywidualnym, lecz złożonym zjawiskiem społecznym wymagającym zintegrowanych rozwiązań systemowych.
Dostępność, równość i wyzwania systemowe
Jednym z kluczowych punktów wytycznych jest ostrzeżenie dotyczące dostępności terapii. WHO przewiduje, że do 2030 roku z leków GLP-1 skorzysta mniej niż 10 proc. osób, które mogłyby na nich realnie skorzystać. Wynika to z ograniczonej produkcji, wysokich kosztów oraz braku przygotowania wielu systemów ochrony zdrowia. Organizacja apeluje o globalne działania na rzecz zwiększenia dostępności i obniżenia cen — m.in. poprzez wspólne zakupy (pooled procurement), licencjonowanie otwarte (voluntary licensing) i ustalanie progów cenowych zależnych od dochodu kraju (tiered pricing).
Brak odpowiednich regulacji może prowadzić do pogłębienia nierówności zdrowotnych – nowoczesne terapie trafią do krajów bogatszych, podczas gdy kraje o niższych dochodach będą zmagać się z rosnącym ciężarem choroby bez dostępu do skutecznych leków. WHO zwraca też uwagę na potrzebę ochrony pacjentów przed nielegalnymi i podrabianymi produktami, które pojawiły się na rynku w odpowiedzi na gwałtownie rosnący popyt.
Bezpieczeństwo i ograniczenia
Choć dane kliniczne potwierdzają skuteczność i korzystny profil bezpieczeństwa GLP-1 RA, WHO zwraca uwagę na ograniczoną liczbę badań długoterminowych dotyczących utrzymania efektu po odstawieniu oraz potencjalnych działań niepożądanych. Najczęstsze objawy niepożądane to nudności, wymioty i zaburzenia żołądkowo-jelitowe, które zwykle mają charakter łagodny i ustępują w trakcie terapii. Wymagana jest jednak dalsza obserwacja w zakresie bezpieczeństwa przewodu pokarmowego, funkcji trzustki i potencjalnych efektów metabolicznych przy długotrwałym stosowaniu.
Nowe wytyczne WHO stanowią istotny przełom w postrzeganiu i leczeniu otyłości. Po raz pierwszy globalna organizacja zdrowotna uznaje farmakoterapię za pełnoprawny element kompleksowej terapii tej choroby, nie ograniczając się do tradycyjnych zaleceń dotyczących stylu życia. Jednak sukces wdrożenia zależy nie tylko od skuteczności leków, lecz także od zdolności systemów ochrony zdrowia do zapewnienia równego dostępu, finansowania, edukacji i długoterminowego monitorowania pacjentów.
Jak podkreślono w raporcie WHO: „Obesity is not a lifestyle choice – it is a chronic disease that requires lifelong, comprehensive and equitable care.” nowe wytyczne wyznaczają kierunek rozwoju polityki zdrowotnej na kolejną dekadę – łącząc naukę, równość i systemowe podejście do walki z jednym z największych zagrożeń zdrowia publicznego współczesnego świata.
Najczęściej zadawane pytania
Co to są leki GLP-1 i dlaczego WHO je rekomenduje?
Agoniści receptora GLP-1 (GLP-1 RA) to leki inkretynowe, które naśladują działanie hormonu GLP-1, wpływając na apetyt, glikemię i metabolizm. WHO rekomenduje ich stosowanie u dorosłych z otyłością jako element długoterminowej, kompleksowej opieki medycznej.
Czy farmakoterapia GLP-1 może zastąpić dietę i ruch?
Nie. Leki GLP-1 powinny być stosowane wyłącznie jako część terapii behawioralnej obejmującej zdrowe żywienie, aktywność fizyczną i wsparcie psychologiczne. WHO podkreśla, że bez zmian stylu życia skuteczność leczenia będzie ograniczona.
Jak długo należy stosować leki GLP-1?
Zgodnie z wytycznymi WHO leczenie ma charakter długoterminowy, często wieloletni. Otyłość jest chorobą przewlekłą, a zaprzestanie leczenia wiąże się zazwyczaj z nawrotem masy ciała.
Jakie są możliwe działania niepożądane?
Najczęstsze działania uboczne to nudności, biegunka i bóle brzucha, które zwykle ustępują z czasem. Wymagane jest jednak monitorowanie pacjentów w kierunku rzadkich, potencjalnych zaburzeń trzustki i przewodu pokarmowego.
Dlaczego zalecenia WHO są warunkowe?
WHO podjęła decyzję o warunkowym charakterze rekomendacji ze względu na ograniczone dane długoterminowe, wysokie koszty leków, brak gotowości części systemów ochrony zdrowia i ryzyko nierównego dostępu.
Czy każdy pacjent z otyłością będzie mógł skorzystać z terapii GLP-1?
Nie w najbliższym czasie. WHO przewiduje, że do 2030 roku leki te będą dostępne dla mniej niż 10 proc. potencjalnie kwalifikujących się pacjentów, głównie z powodu ograniczeń produkcyjnych i finansowych.
WHO (ang. World Health Organization) to Światowa Organizacja Zdrowia – wyspecjalizowana agencja Organizacji Narodów Zjednoczonych (ONZ), odpowiedzialna za działania w zakresie zdrowia publicznego na poziomie globalnym.
Została utworzona w 1948 roku, a jej siedziba główna znajduje się w Genewie (Szwajcaria). WHO skupia 194 państwa członkowskie, w tym Polskę, i jest głównym międzynarodowym organem koordynującym politykę zdrowotną, badania naukowe oraz działania profilaktyczne i interwencyjne w obszarze zdrowia.
Główne zadania WHO:
– monitorowanie i analiza stanu zdrowia ludności świata oraz zagrożeń zdrowotnych,
– opracowywanie międzynarodowych wytycznych i zaleceń (np. dotyczących szczepień, chorób zakaźnych, leczenia chorób przewlekłych, zdrowia psychicznego, odżywiania, otyłości czy pandemii),
– wspieranie państw członkowskich w organizacji systemów ochrony zdrowia,
– koordynacja międzynarodowych działań w sytuacjach kryzysowych (epidemie, katastrofy naturalne, konflikty zbrojne),
– prowadzenie programów badawczych i edukacyjnych w dziedzinie zdrowia,
– publikacja raportów takich jak World Health Report, International Classification of Diseases (ICD), czy globalne wytyczne dotyczące terapii i profilaktyki.
Dyrektorem generalnym WHO od 2017 roku jest dr Tedros Adhanom Ghebreyesus, etiopski biolog i były minister zdrowia oraz spraw zagranicznych Etiopii.
WHO odgrywa kluczową rolę w tworzeniu światowych standardów leczenia, ocenie bezpieczeństwa leków i szczepionek oraz w promowaniu dostępu do opieki zdrowotnej opartej na zasadach sprawiedliwości, nauki i solidarności międzynarodowej.
Źródła:
WHO backs use of GLP-1 therapies for obesity, warns access will remain limited. 1.12.2025..Dostęp: https://www.reuters.com/business/healthcare-pharmaceuticals/who-backs-use-glp-1-therapies-obesity-warns-access-will-remain-limited-2025-12-01/
Shortage of ‘breakthrough’ weight loss drugs will slow fight against obesity, WHO warns. 1.12.2025. Dostęp: https://www.theguardian.com/society/2025/dec/01/who-says-weight-loss-drugs-are-new-chapter-in-fight-against-obesity
WHO issues global guideline on the use of GLP-1 medicines in treating obesity. Genewa, 2025. Dostęp: https://www.who.int/news/item/01-12-2025-who-issues-global-guideline-on-the-use-of-glp-1-medicines-in-treating-obesity