HPV dotyczy nie tylko kobiet. Wirus brodawczaka ludzkiego przez lata był w debacie publicznej najczęściej kojarzony z rakiem szyjki macicy. To skojarzenie jest uzasadnione, ale niepełne. HPV może mieć znaczenie także w rozwoju nowotworów u mężczyzn. Dotyczy to między innymi części nowotworów głowy i szyi, raka odbytu oraz raka prącia. W badaniu opublikowanym w „JAMA Oncology” autorzy zwracają uwagę, że ciężar chorób nowotworowych związanych z HPV jest istotny niezależnie od płci.
Nowe dane dotyczą 9-walentnej szczepionki przeciw HPV, czyli preparatu ukierunkowanego na dziewięć typów wirusa. Dotychczas najwięcej uwagi w programach profilaktycznych poświęcano szczepieniom dziewcząt, ponieważ głównym celem była prewencja raka szyjki macicy. Coraz więcej danych pokazuje jednak, że profilaktyka HPV ma znaczenie również dla chłopców i młodych mężczyzn. Badanie Taito Kitano i Sayaki Yoshidy wpisuje się właśnie w ten kierunek myślenia o szczepieniach: nie jako interwencji adresowanej do jednej płci, lecz jako narzędziu ograniczania ryzyka nowotworów HPV-zależnych w całej populacji.
Duże badanie kohortowe z udziałem prawie 3 milionów mężczyzn
Autorzy pracy przeprowadzili wieloośrodkowe retrospektywne badanie kohortowe z wykorzystaniem globalnej bazy danych. Analizą objęto chłopców i mężczyzn w wieku od 9 do 26 lat, którzy między styczniem 2016 roku a grudniem 2024 roku nie byli szczepieni przeciw HPV albo otrzymali co najmniej jedną dawkę 9-walentnej szczepionki przeciw HPV. Obserwacja wyników klinicznych obejmowała okres do 10 lat.
Przed dopasowaniem metodą propensity score zidentyfikowano 615 155 zaszczepionych mężczyzn oraz 2 290 623 mężczyzn niezaszczepionych. Średni wiek w grupie zaszczepionej wynosił 13,4 roku, a w grupie niezaszczepionej 17,2 roku. Po dopasowaniu grup w analizie znalazło się po 510 260 uczestników w każdej kohorcie.
Tak duża liczba uczestników jest istotna, ponieważ nowotwory HPV-zależne u młodych osób nie występują często. Aby uchwycić różnice w ryzyku ich wystąpienia, potrzebne są duże populacje i odpowiednio długi czas obserwacji. W tym badaniu autorzy oceniali złożony punkt końcowy obejmujący nowotwory związane z HPV: nowotwory głowy i szyi, przełyku, odbytu oraz prącia.
Niższe ryzyko nowotworów HPV-zależnych w grupie zaszczepionej
Wyniki badania wskazują, że mężczyźni zaszczepieni 9-walentną szczepionką przeciw HPV mieli niższe ryzyko wystąpienia nowotworów HPV-zależnych w porównaniu z mężczyznami niezaszczepionymi. Dla głównego złożonego punktu końcowego współczynnik hazardu wyniósł 0,54, przy 95-procentowym przedziale ufności od 0,37 do 0,81. Wynik był istotny statystycznie.
Oznacza to, że w analizowanej populacji szczepienie było związane z wyraźnie niższym ryzykiem rozpoznania nowotworów objętych złożonym punktem końcowym. Autorzy nie ograniczyli analizy do jednej grupy wiekowej. Sprawdzili również, czy podobny kierunek obserwacji utrzymuje się u młodszych i starszych uczestników.
W podgrupie chłopców szczepionych w wieku od 9 do 14 lat niższa częstość występowania analizowanych nowotworów również została utrzymana. W tej grupie współczynnik hazardu wyniósł 0,58. Podobny kierunek zaobserwowano u osób szczepionych w wieku od 15 do 26 lat, gdzie współczynnik hazardu wyniósł 0,50. Wyniki te wskazują, że związek między szczepieniem a niższym ryzykiem nowotworów HPV-zależnych widoczny był zarówno u młodszych chłopców, jak i u nastolatków oraz młodych dorosłych mężczyzn.
Dlaczego szczepienie chłopców ma znaczenie
Szczepienie przeciw HPV u chłopców ma znaczenie z kilku powodów. Po pierwsze, chroni samych zaszczepionych przed zakażeniami typami wirusa objętymi szczepionką, które mogą prowadzić do określonych chorób nowotworowych. Po drugie, może ograniczać transmisję wirusa w populacji. Po trzecie, wspiera model profilaktyki, w którym odpowiedzialność za ograniczanie zakażeń HPV nie jest przypisana wyłącznie dziewczętom i kobietom.
Wyniki opublikowane w „JAMA Oncology” są ważne szczególnie dlatego, że dotyczą nowotworów u mężczyzn. W praktyce debata o HPV często zaczyna się i kończy na raku szyjki macicy. Tymczasem wirus może uczestniczyć w rozwoju także innych nowotworów, które występują u obu płci albo przede wszystkim u mężczyzn. Wśród analizowanych w badaniu rozpoznań znalazły się nowotwory głowy i szyi, przełyku, odbytu oraz prącia.
Autorzy badania wskazują, że uzyskane wyniki wspierają rozwój strategii szczepień neutralnych płciowo. Taki model oznacza objęcie szczepieniami zarówno dziewcząt, jak i chłopców. Z perspektywy zdrowia publicznego może to mieć znaczenie dla ograniczania całkowitego obciążenia chorobami HPV-zależnymi.
Czym jest 9-walentna szczepionka przeciw HPV
9-walentna szczepionka przeciw HPV została opracowana tak, aby chronić przed dziewięcioma typami wirusa brodawczaka ludzkiego. Część z nich należy do typów wysokiego ryzyka onkogennego, czyli takich, które mogą uczestniczyć w procesie rozwoju nowotworów. Szczepienie nie leczy istniejącego zakażenia ani już rozwiniętej choroby nowotworowej. Jego celem jest profilaktyka, dlatego największe znaczenie ma podanie szczepionki przed ekspozycją na wirusa.
W badaniu uwzględniono osoby, które otrzymały co najmniej jedną dawkę szczepionki. Analiza dotyczyła związku między szczepieniem a późniejszym ryzykiem nowotworów HPV-zależnych. Autorzy oceniali dane z dużej populacji, a nie wyniki pojedynczego ośrodka, co pozwoliło objąć analizą bardzo liczną grupę chłopców i młodych mężczyzn.
W praktyce klinicznej schemat szczepienia i liczba dawek zależą od wieku osoby szczepionej oraz obowiązujących zaleceń. Decyzje dotyczące szczepienia powinny być podejmowane zgodnie z aktualnymi programami profilaktycznymi i rekomendacjami medycznymi.
Zobacz: Test HPV-HR zamiast cytologii? Nowy kierunek profilaktyki raka szyjki macicy
Zobacz: HPV i szczepienia. Najczęstsze fakty, mity i nieporozumienia
Strategia szczepień niezależna od płci
Jednym z kluczowych wniosków autorów badania jest znaczenie szczepień neutralnych płciowo. W krajach, które przez lata koncentrowały programy HPV głównie na dziewczętach, pojawia się coraz więcej argumentów za tym, aby rutynową profilaktyką obejmować także chłopców. Uzasadnieniem jest nie tylko ochrona kobiet przed rakiem szyjki macicy dzięki ograniczeniu transmisji wirusa, ale również bezpośrednia ochrona mężczyzn przed nowotworami HPV-zależnymi.
Badanie opublikowane w „JAMA Oncology” dostarcza danych obserwacyjnych wskazujących na korzyść u mężczyzn. Autorzy podsumowują, że 9-walentna szczepionka przeciw HPV była istotnie negatywnie związana z ryzykiem nowotworów HPV-zależnych u nastolatków i młodych dorosłych mężczyzn. W języku badań epidemiologicznych oznacza to, że w grupie zaszczepionej ryzyko analizowanych nowotworów było niższe niż w grupie niezaszczepionej.
Warto podkreślić, że jest to badanie retrospektywne. Oznacza to analizę danych już zgromadzonych, a nie randomizowane badanie kliniczne zaprojektowane od początku w celu porównania szczepionki z brakiem szczepienia. Autorzy zastosowali jednak dopasowanie metodą propensity score, aby ograniczyć wpływ różnic między grupami i zwiększyć wiarygodność porównania.
Co wyniki oznaczają dla profilaktyki nowotworów
Profilaktyka nowotworów kojarzy się najczęściej z badaniami przesiewowymi, zdrowym stylem życia i ograniczaniem czynników ryzyka. W przypadku HPV istotnym elementem profilaktyki jest szczepienie, ponieważ część nowotworów związanych z tym wirusem rozwija się po przewlekłym zakażeniu typami wysokiego ryzyka.
Dane z badania Kitano i Yoshidy wzmacniają przekaz, że szczepienie przeciw HPV nie jest wyłącznie elementem profilaktyki raka szyjki macicy. U mężczyzn może mieć znaczenie w ograniczaniu ryzyka nowotworów zależnych od HPV, w tym nowotworów anogenitalnych oraz części nowotworów głowy i szyi. To ważne, ponieważ nie dla wszystkich tych nowotworów istnieją równie dobrze zorganizowane programy badań przesiewowych jak w przypadku raka szyjki macicy.
Wczesne szczepienie, zanim dojdzie do kontaktu z wirusem, pozostaje najważniejszym założeniem programów profilaktycznych. Jednocześnie wyniki badania wskazują, że niższe ryzyko nowotworów HPV-zależnych obserwowano zarówno w grupie szczepionej w wieku 9–14 lat, jak i w grupie 15–26 lat. Taki wynik może mieć znaczenie dla dyskusji o nadrabianiu szczepień u starszych nastolatków i młodych dorosłych, zgodnie z lokalnymi rekomendacjami.
Badanie z dużą populacją, ale z typowymi ograniczeniami analiz obserwacyjnych
Każde badanie obserwacyjne wymaga ostrożnej interpretacji. Autorzy analizowali dane z dużej bazy, a nie prowadzili randomizowanego badania klinicznego, w którym uczestnicy byliby losowo przydzielani do szczepienia lub braku szczepienia. Zastosowanie propensity score matching pomaga zmniejszyć różnice między porównywanymi grupami, ale nie eliminuje wszystkich możliwych czynników zakłócających.
Mimo tych ograniczeń skala badania jest znacząca. Przed dopasowaniem analizowano dane ponad 615 tysięcy zaszczepionych i ponad 2,29 miliona niezaszczepionych mężczyzn. Po dopasowaniu w każdej grupie pozostało ponad pół miliona uczestników. Tak duże kohorty są szczególnie ważne w badaniu rzadziej występujących zdarzeń, takich jak nowotwory u młodych osób.
Wyniki nie powinny być traktowane jako zamiennik indywidualnej porady lekarskiej ani lokalnych zaleceń szczepień. Stanowią natomiast istotny głos w dyskusji o tym, jak planować profilaktykę HPV w populacji chłopców i młodych mężczyzn.
Zobacz: Nowe dane z Polski: test HPV skuteczniej wykrywa ryzyko raka szyjki macicy
HPV, nowotwory i potrzeba szerszej edukacji
Jednym z wyzwań profilaktyki HPV pozostaje wiedza społeczna. Wiele osób nadal utożsamia wirusa wyłącznie z chorobami kobiet. Tymczasem zakażenia HPV są powszechne i dotyczą obu płci. U części osób zakażenie ustępuje samoistnie, ale u innych może utrzymywać się dłużej i prowadzić do zmian przednowotworowych lub nowotworów.
Informacja o niższym ryzyku nowotworów HPV-zależnych u zaszczepionych mężczyzn może pomóc w bardziej precyzyjnej rozmowie o szczepieniach chłopców. Nie chodzi wyłącznie o ochronę partnerek w przyszłości. Chodzi również o bezpośrednią ochronę zdrowia chłopców i mężczyzn.
Z punktu widzenia onkologii istotne jest także to, że szczepienie jest działaniem wyprzedzającym chorobę. Nie zastępuje diagnostyki ani leczenia, ale może zmniejszać ryzyko wystąpienia chorób, których leczenie bywa trudne, obciążające i wieloetapowe.
Wyniki wspierają szczepienia chłopców przeciw HPV
Badanie opublikowane w „JAMA Oncology” dostarcza dużych danych kohortowych dotyczących związku między szczepieniem 9-walentną szczepionką przeciw HPV a ryzykiem nowotworów HPV-zależnych u mężczyzn. W analizie obejmującej osoby w wieku od 9 do 26 lat szczepienie wiązało się z niższym ryzykiem złożonego punktu końcowego obejmującego nowotwory głowy i szyi, przełyku, odbytu oraz prącia.
Wyniki utrzymywały się zarówno w grupie szczepionej w wieku 9–14 lat, jak i w grupie 15–26 lat. Autorzy podkreślają, że dane te wspierają rozwój strategii szczepień przeciw HPV niezależnych od płci. W praktyce oznacza to coraz mocniejsze uzasadnienie dla programów obejmujących nie tylko dziewczęta, ale również chłopców.
Dla lekarzy, rodziców i decydentów zdrowotnych to kolejny argument, aby o HPV mówić szerzej niż tylko w kontekście raka szyjki macicy. Wirus ma znaczenie onkologiczne także u mężczyzn, a szczepienie może być jednym z narzędzi ograniczania tego ryzyka.
Zobacz: Prof. Mariusz Bidziński o HPV: fakty, mity i najczęstsze pytania pacjentów
Czym jest HPV?
HPV, czyli wirus brodawczaka ludzkiego, to grupa wirusów, z których część może powodować zakażenia związane z rozwojem zmian przednowotworowych i nowotworów. Niektóre typy HPV są określane jako wysokiego ryzyka onkogennego.
Czy HPV dotyczy tylko kobiet?
Nie. HPV dotyczy zarówno kobiet, jak i mężczyzn. U kobiet jest najczęściej kojarzony z rakiem szyjki macicy, ale u mężczyzn może być związany między innymi z częścią nowotworów głowy i szyi, rakiem odbytu oraz rakiem prącia.
Czego dotyczyło badanie opublikowane w „JAMA Oncology”?
Badanie oceniało, czy szczepienie 9-walentną szczepionką przeciw HPV u chłopców i młodych mężczyzn wiąże się z niższym ryzykiem nowotworów HPV-zależnych. Analizą objęto mężczyzn w wieku od 9 do 26 lat.
Ile osób objęto analizą?
Przed dopasowaniem grup zidentyfikowano 615 155 zaszczepionych mężczyzn i 2 290 623 mężczyzn niezaszczepionych. Po dopasowaniu metodą propensity score w każdej grupie znalazło się po 510 260 uczestników.
Jakie nowotwory oceniano w badaniu?
Główny złożony punkt końcowy obejmował nowotwory związane z HPV, w tym nowotwory głowy i szyi, przełyku, odbytu oraz prącia.
Jakie były wyniki badania?
U mężczyzn zaszczepionych 9-walentną szczepionką przeciw HPV stwierdzono niższe ryzyko nowotworów HPV-zależnych w porównaniu z osobami niezaszczepionymi. Dla głównego punktu końcowego współczynnik hazardu wyniósł 0,54.
Czy korzyść była widoczna tylko u młodszych chłopców?
Nie. Niższe ryzyko analizowanych nowotworów odnotowano zarówno w grupie szczepionej w wieku 9–14 lat, jak i w grupie szczepionej w wieku 15–26 lat.
Co oznacza 9-walentna szczepionka przeciw HPV?
9-walentna szczepionka przeciw HPV jest szczepionką ukierunkowaną na dziewięć typów wirusa brodawczaka ludzkiego, w tym typy związane z ryzykiem rozwoju określonych nowotworów.
Czy szczepionka przeciw HPV leczy istniejące zakażenie?
Nie. Szczepienie przeciw HPV jest działaniem profilaktycznym. Jego celem jest zmniejszenie ryzyka zakażenia typami wirusa objętymi szczepionką i związanych z nimi chorób w przyszłości.
Dlaczego mówi się o szczepieniach neutralnych płciowo?
Szczepienia neutralne płciowo oznaczają objęcie programami szczepień zarówno dziewcząt, jak i chłopców. Takie podejście może chronić obie płcie przed chorobami HPV-zależnymi i ograniczać transmisję wirusa w populacji.
Czy wyniki badania oznaczają, że każdy chłopiec powinien zostać zaszczepiony?
Decyzje dotyczące szczepień powinny być podejmowane zgodnie z aktualnymi zaleceniami medycznymi i programami szczepień obowiązującymi w danym kraju. Badanie dostarcza danych wspierających znaczenie szczepień przeciw HPV u chłopców i młodych mężczyzn.
Źródło: Taito Kitano, Sayaka Yoshida, „Nine-Valent Human Papillomavirus Vaccination and Related Cancers in Males”, JAMA Oncology, publikacja online: 9 kwietnia 2026 r., doi: 10.1001/jamaoncol.2026.0496.. Dostęp 20.05.2026: https://jamanetwork.com/journals/jamaoncology/article-abstract/2847524?resultClick=1