Kiedy blisko dwie dekady temu wprowadzano szczepienia przeciwko wirusowi brodawczaka ludzkiego (HPV), ich potencjalny wpływ na zdrowie publiczne był oczywisty, ale odłożony w czasie. Szczepienia podawane są w wieku nastoletnim, natomiast nowotwory związane z HPV rozwijają się najczęściej wiele lat później. Oznaczało to konieczność wieloletniej obserwacji, zanim będzie można jednoznacznie ocenić ich skuteczność w zapobieganiu rakowi szyjki macicy.
Szwedzkie badanie: szczepienia przeciw HPV chronią przed rakiem szyjki macicy po 18 latach
Dziś dostępne są już dane obejmujące długie okresy obserwacji. Najnowsze z nich pochodzą ze Szwecji i obejmują niemal dwie dekady monitorowania zdrowia setek tysięcy kobiet. Badanie opublikowane na łamach czasopisma BMJ objęło 926 362 dziewczęta i młode kobiety, z których część została zaszczepiona przeciw HPV w latach 2006–2023. To jedno z największych i najdłużej prowadzonych badań tego typu.
Analiza wykazała, że szczepienie przeciw HPV wiąże się z istotnym zmniejszeniem ryzyka zachorowania na inwazyjnego raka szyjki macicy. W porównaniu z osobami niezaszczepionymi, ryzyko zachorowania było niższe o 79 procent. Co istotne, ochrona utrzymywała się przez cały analizowany okres obserwacji. Autorzy badania podkreślają, że przez cały okres badania szczepionka działała tak samo skutecznie, utrzymywała wysoką skuteczność. Nie było sygnałów, że z biegiem lat przestaje chronić lub działa gorzej. Analiza według czasu od szczepienia wykazała, że efekt ochronny pozostawał stabilny nawet po 13–15 latach od podania, bez oznak jego osłabienia.
Efekt silnie zależy od wieku szczepienia! Czyli jest sens szczepień w młodym wieku!
Największą skuteczność obserwowano u osób zaszczepionych przed 17. rokiem życia – w tej grupie ryzyko zachorowania było niższe o około 79 procent (współczynnik IRR 0,21). U osób zaszczepionych w późniejszym wieku efekt był wyraźnie słabszy, choć nadal istotny statystycznie (IRR 0,63).
Wyniki ze Szwecji potwierdzają obserwacje z innych krajów. Dane z Danii wskazują na znaczący spadek zakażeń HPV wśród zaszczepionych dziewcząt. Z kolei badania z Holandii, Szkocji oraz Stanów Zjednoczonych potwierdzają wyraźne zmniejszenie liczby przypadków raka szyjki macicy w populacjach objętych programami szczepień. Zgromadzone dowody z różnych systemów ochrony zdrowia i różnych populacji wskazują na jednolity kierunek: szczepienia przeciw HPV skutecznie ograniczają ryzyko zachorowania na nowotwór.
Badanie wykazało również efekt na poziomie populacyjnym – w kolejnych rocznikach objętych programami szczepień obserwowano systematyczny spadek liczby przypadków raka szyjki macicy. W grupie objętej szczepieniami szkolnymi ryzyko było niższe o około 72 procent w porównaniu z wcześniejszymi rocznikami.
Jednym z kluczowych aspektów szwedzkiego badania jest długość utrzymywania się ochrony. Osiemnaście lat obserwacji nie wykazało oznak jej osłabienia. Nie oznacza to jednak, że ochrona ogranicza się do tego okresu – badania będą kontynuowane, aby określić jej rzeczywistą długość.
W przypadku ewentualnego spadku odporności, możliwe byłoby zastosowanie dawek przypominających. Na obecnym etapie dane wskazują jednak na długotrwałą skuteczność szczepienia. Autorzy zwracają jednak uwagę, że jako badanie obserwacyjne analiza może być częściowo podatna na czynniki zakłócające, takie jak styl życia czy różnice w korzystaniu z opieki zdrowotnej.
U osób szczepionych później efekt pojawia się dopiero po latach!
W przypadku osób zaszczepionych po 17. roku życia spadek ryzyka nie był widoczny w pierwszych latach po szczepieniu, a pojawiał się dopiero po około dekadzie. Wynika to prawdopodobnie z faktu, że szczepionka nie działa na już istniejące zakażenia HPV, a jedynie zapobiega nowym.
Skala problemu i znaczenie profilaktyki
Rak szyjki macicy pozostaje jednym z najczęstszych nowotworów u kobiet na świecie. Każdego roku diagnozuje się około 660 000 nowych przypadków, a liczba zgonów sięga 350 000.
Zdecydowana większość tych zachorowań ma związek z zakażeniem wirusem HPV. Oznacza to, że skuteczna profilaktyka zakażeń może bezpośrednio przełożyć się na zmniejszenie liczby przypadków choroby. Szczepionka działa profilaktycznie – zapobiega zakażeniu onkogennymi typami HPV, które odpowiadają za rozwój większości przypadków raka szyjki macicy.
W większości krajów rozwiniętych szczepienia przeciw HPV zostały włączone do kalendarzy szczepień i obejmują zarówno dziewczęta, jak i chłopców. Na świecie podano już ponad 200 milionów dawek szczepionki, a liczba zaszczepionych osób przekracza 100 milionów.
Początkowo programy szczepień spotykały się z wysoką akceptacją, jednak w niektórych krajach europejskich – m.in. w Danii, Szwecji czy Irlandii – odnotowano okresowe spadki wyszczepialności związane z obawami dotyczącymi bezpieczeństwa. Z czasem, dzięki działaniom edukacyjnym i informacyjnym, programy te zostały ponownie wzmocnione.
Szczepionki przeciw HPV zostały szeroko przebadane przed dopuszczeniem do stosowania, a ich bezpieczeństwo jest stale monitorowane. Dane z wieloletnich obserwacji nie wskazują na zwiększone ryzyko poważnych działań niepożądanych u osób zaszczepionych. Najczęściej zgłaszane reakcje mają charakter łagodny i obejmują miejscowe objawy w miejscu podania oraz krótkotrwałe zmęczenie. Częstość występowania poważnych zdarzeń niepożądanych nie różni się istotnie między osobami zaszczepionymi i niezaszczepionymi.
Dane epidemiologiczne wskazują, że kraje o wysokim poziomie wyszczepialności mogą znacząco ograniczyć występowanie raka szyjki macicy. W połączeniu z programami badań przesiewowych tworzy to realną możliwość redukcji zachorowalności na dużą skalę.
Najważniejsze wnioski z badania (BMJ 2026)
• Szczepienie przeciw HPV istotnie zmniejsza ryzyko inwazyjnego raka szyjki macicy – nawet o ok. 79% u osób zaszczepionych przed 17. rokiem życia.
• Ochrona utrzymuje się przez co najmniej 15–18 lat od szczepienia, bez oznak jej osłabienia w czasie.
• Skuteczność szczepienia zależy od wieku – największe korzyści obserwuje się u osób zaszczepionych przed rozpoczęciem aktywności seksualnej.
• U osób szczepionych w późniejszym wieku spadek ryzyka pojawia się z opóźnieniem, często dopiero po około 10 latach.
• Programy szczepień mają efekt populacyjny – w rocznikach objętych szczepieniami, zwłaszcza szkolnymi, odnotowano wyraźny spadek zachorowań (nawet o ok. 72%).
• Brak sygnałów wskazujących na spadek skuteczności szczepionki w czasie ani na konieczność dawek przypominających w analizowanym okresie.
• Wyniki wspierają strategię wczesnych, powszechnych szczepień jako kluczowego narzędzia w eliminacji raka szyjki macicy.
Co trzeba wiedzieć o HPV? Prof. Mariusz Bidziński wyjaśnia mity i fakty
Najczęściej zadawane pytania (FAQ)
Czy szczepionka przeciw HPV chroni przed rakiem szyjki macicy?
Tak, dane z badań populacyjnych wskazują na istotne zmniejszenie ryzyka zachorowania u osób zaszczepionych.
Jak długo utrzymuje się ochrona po szczepieniu?
Obecne badania potwierdzają skuteczność utrzymującą się co najmniej 18 lat. Dalsze obserwacje są w toku.
Czy szczepienia przeciw HPV są bezpieczne?
Długoterminowe dane nie wykazują zwiększonego ryzyka poważnych działań niepożądanych w porównaniu z osobami niezaszczepionymi.
Kto powinien się szczepić przeciw HPV?
Programy szczepień obejmują zazwyczaj dziewczęta i chłopców w wieku nastoletnim, przed potencjalnym kontaktem z wirusem.
Czy szczepienie eliminuje potrzebę badań przesiewowych?
Nie, badania przesiewowe pozostają istotnym elementem profilaktyki, nawet u osób zaszczepionych.
Źródło: Vaccines Today – „Swedish study: HPV vaccines protect against cervical cancer after 18 years”
BMJ 2026 – Extended follow-up of invasive cervical cancer risk after quadrivalent HPV vaccination: nationwide, register based study. 392 doi: https://doi.org/10.1136/bmj-2025-087326 (Published 25 February 2026) Cite this as: BMJ 2026;392:e087326
Nowoczesna profilaktyka raka szyjki macicy w Polsce: Test HPV HR i cytologia na podłożu płynnym