Rozpoznanie choroby nowotworowej nie oznacza automatycznego zakazu szczepień. Przeciwnie, ochrona przed infekcjami może mieć szczególne znaczenie dla pacjentów, u których sam nowotwór albo zastosowane leczenie osłabiają odporność. Grypa, COVID-19, zakażenia pneumokokowe czy półpasiec mogą prowadzić do cięższego przebiegu choroby, hospitalizacji oraz opóźnienia kolejnych etapów terapii.
Decyzja o szczepieniu nie powinna jednak opierać się wyłącznie na ogólnym kalendarzu dla zdrowych dorosłych. Znaczenie mają rodzaj nowotworu, stosowane leki, aktualna liczba krwinek, termin kolejnego cyklu leczenia, przebyte przeszczepienie komórek krwiotwórczych oraz rodzaj szczepionki. Szczególnej ostrożności wymagają preparaty zawierające żywe, osłabione drobnoustroje, które u osób z silnie obniżoną odpornością mogą być przeciwwskazane.
Najlepszym momentem na uporządkowanie szczepień jest okres przed rozpoczęciem terapii przeciwnowotworowej. Jeśli leczenie już trwa, nie oznacza to, że na szczepienie jest za późno. Trzeba jednak ustalić odpowiedni termin z onkologiem, hematologiem lub innym lekarzem prowadzącym.
Dlaczego szczepienia są ważne dla pacjenta onkologicznego?
Niektóre nowotwory oraz metody leczenia mogą osłabiać zdolność organizmu do zwalczania zakażeń. Dotyczy to między innymi części chemioterapii, radioterapii, leczenia hematologicznego, leków immunosupresyjnych oraz przeszczepienia komórek krwiotwórczych. Osłabienie odporności może zwiększać ryzyko ciężkiej infekcji, a jednocześnie zmniejszać odpowiedź organizmu na podaną szczepionkę. Słabsza odpowiedź nie oznacza, że szczepienie jest bezcelowe. Jego zadaniem może być ograniczenie ryzyka zachorowania, a przede wszystkim ciężkiego przebiegu, powikłań i hospitalizacji. Wytyczne ASCO dotyczące szczepień dorosłych z chorobą nowotworową wskazują, że ocena dotychczasowych szczepień powinna być elementem opieki już po rozpoznaniu raka.
W Polsce do najważniejszych szczepień zalecanych dorosłym należą między innymi szczepienia przeciw grypie, COVID-19, pneumokokom, półpaścowi, błonicy, tężcowi i krztuścowi oraz wirusowemu zapaleniu wątroby typu B. O tym, które z nich są potrzebne konkretnemu pacjentowi, decydują jego wiek, historia szczepień, choroby współistniejące i plan leczenia.
Czy pacjent onkologiczny może się szczepić? Najważniejsze zasady
Szczepienia seniorów i osób przewlekle chorych – ochrona przed infekcjami układu oddechowego
Szczepionki inaktywowane można stosować częściej niż żywe
Podstawową kwestią jest rodzaj preparatu. Szczepionki inaktywowane, rekombinowane lub niezawierające zdolnych do namnażania drobnoustrojów nie mogą wywołać infekcji, przeciwko której są podawane. Do tej grupy należą między innymi stosowane domięśniowo szczepionki przeciw grypie, szczepionki przeciw pneumokokom, tężcowi, błonicy, krztuścowi, wirusowemu zapaleniu wątroby typu B oraz rekombinowana szczepionka przeciw półpaścowi.
Takie preparaty mogą być podawane części pacjentów w trakcie leczenia, choć odpowiedź odpornościowa może być słabsza niż u osoby zdrowej. W praktyce lekarz wybiera moment, w którym spodziewane jest możliwie najlepsze działanie szczepionki i najmniejsze nakładanie się jej typowych działań niepożądanych z objawami terapii.
Inaczej jest ze szczepionkami żywymi. Zawierają one osłabione drobnoustroje zdolne do ograniczonego namnażania. U osoby z prawidłową odpornością nie powodują zwykle choroby, ale przy głębokiej immunosupresji mogą stanowić zagrożenie. CDC wskazuje, że szczepionek żywych zasadniczo nie należy podawać osobom silnie immunosupresyjnym, w tym części chorych na białaczki, chłoniaki i uogólnione nowotwory oraz osobom otrzymującym terapię istotnie osłabiającą odporność.
Do żywych szczepionek należą między innymi preparaty przeciw odrze, śwince i różyczce, ospie wietrznej oraz donosowa szczepionka przeciw grypie. Pacjent nie powinien przyjmować ich podczas terapii immunosupresyjnej bez jednoznacznej decyzji specjalisty.
Kiedy szczepić względem chemioterapii?
Jeżeli jest na to czas, zalecane szczepienia najlepiej uzupełnić przed rozpoczęciem leczenia. Pozwala to organizmowi wytworzyć odpowiedź immunologiczną, zanim odporność zostanie osłabiona przez terapię.
Nie zawsze jest to możliwe. Leczenia nowotworu nie należy opóźniać wyłącznie po to, aby zrealizować pełny kalendarz szczepień. Jeśli chemioterapia już trwa, preparaty nieżywe mogą być podawane w terminie wybranym przez lekarza. Bierze on pod uwagę między innymi schemat terapii, okres spodziewanego spadku liczby neutrofili, samopoczucie pacjenta oraz moment kolejnego cyklu.
Nie ma jednej uniwersalnej zasady mówiącej, że każdą szczepionkę należy podać na przykład dokładnie tydzień przed lub po chemioterapii. Poszczególne schematy różnią się siłą i czasem działania na układ odpornościowy. U części pacjentów korzystniejszy może być okres między cyklami, gdy morfologia się odbudowała. U innych szczepienie zostanie odłożone do zakończenia najbardziej intensywnego etapu leczenia.
Szczególnego planu wymagają terapie wpływające na limfocyty B, przeciwciała skierowane przeciw określonym komórkom układu odpornościowego oraz przeszczepienie komórek krwiotwórczych. W tych sytuacjach odpowiedź na szczepionkę może być znacznie zmniejszona, a część wcześniej wykonanych szczepień może wymagać powtórzenia według odrębnego harmonogramu.
Grypa, pneumokoki i półpasiec
Szczepienie przeciw grypie jest wykonywane co roku, ponieważ skład preparatu jest aktualizowany do sezonu epidemicznego. Pacjenci z zaburzeniami odporności należą do osób szczególnie narażonych na ciężkie powikłania zakażeń. Stosuje się szczepionkę podawaną we wstrzyknięciu, a nie żywy preparat donosowy. Szczepienie przeciw pneumokokom może ograniczać ryzyko ciężkich zakażeń wywołanych przez te bakterie, w tym zapalenia płuc, zakażenia krwi i zapalenia opon mózgowo-rdzeniowych. Dobór preparatu lub sekwencji dawek zależy od wieku, dotychczasowych szczepień oraz czynników ryzyka. Pacjent nie powinien samodzielnie kupować kolejnej dawki bez sprawdzenia, jaki preparat otrzymał wcześniej. Osobom z zaburzeniami odporności szczepienia pneumokokowe są zalecane ze względu na zwiększone ryzyko ciężkiej choroby.
Półpasiec jest skutkiem ponownej aktywacji wirusa ospy wietrznej pozostającego w organizmie. Ryzyko jego wystąpienia i powikłań może być zwiększone u osób z osłabioną odpornością. Stosowana u dorosłych szczepionka rekombinowana nie jest szczepionką żywą. Nie należy jej mylić z żywą szczepionką przeciw ospie wietrznej, która u większości osób silnie immunosupresyjnych jest przeciwwskazana.
Szczepienia przeciw COVID-19 i aktualne zalecenia
Pacjenci z umiarkowanym lub ciężkim osłabieniem odporności mogą wymagać innego schematu szczepienia przeciw COVID-19 niż osoby z prawidłową odpornością. Zalecenia zmieniają się wraz z dostępnością aktualizowanych preparatów i sytuacją epidemiczną, dlatego nie należy opierać się na harmonogramie zapisanym kilka lat wcześniej. Leczenie przeciwnowotworowe może być jedną z przyczyn osłabienia odporności. Decyzję o terminie i liczbie dawek należy ustalić z lekarzem z uwzględnieniem zastosowanej terapii, historii szczepień oraz przebytego zakażenia. Aktualne wytyczne podkreślają znaczenie szczepienia osób z obniżoną odpornością ze względu na większe ryzyko ciężkiego przebiegu COVID-19.
Pacjent powinien poinformować punkt szczepień o aktualnym leczeniu. Samo rozpoznanie raka nie jest przeciwwskazaniem, ale personel musi znać stosowane leki i ewentualne wcześniejsze reakcje alergiczne.
Superadjuwantowe nanocząstki lipidowe – nowa szansa dla szczepionek przeciwnowotworowych
Elektroniczna karta szczepień w Polsce – jak działa i dlaczego jest ważna?
Szczepienia przed operacją i po usunięciu śledziony
Planowana operacja onkologiczna sama w sobie nie zawsze uniemożliwia szczepienie. Termin trzeba jednak dobrać tak, aby gorączka, ból mięśni czy inne krótkotrwałe reakcje poszczepienne nie utrudniały oceny stanu przed zabiegiem ani nie zostały pomylone z powikłaniem pooperacyjnym. Szczególną sytuacją jest usunięcie śledziony lub znaczne upośledzenie jej funkcji. Śledziona uczestniczy w ochronie przed określonymi bakteriami, dlatego takim pacjentom mogą być zalecane szczepienia między innymi przeciw pneumokokom, meningokokom i Haemophilus influenzae typu b. Najlepiej zaplanować je przed operacją, jeśli zabieg jest przewidywany, albo zrealizować później według harmonogramu ustalonego przez lekarza.
Zalecenia po usunięciu śledziony są odrębnym zagadnieniem i mogą obejmować dawki przypominające. Pacjent powinien zachować pisemną informację o wykonanych szczepieniach i przekazywać ją kolejnym lekarzom.
Czy domownicy pacjenta powinni się szczepić?
Ochrona pacjenta zależy nie tylko od jego własnej odporności. Zaszczepieni domownicy mają mniejsze ryzyko zachorowania i przeniesienia części infekcji na osobę leczoną onkologicznie. Bliscy powinni realizować standardowe szczepienia zgodne z wiekiem, zwłaszcza przeciw grypie i COVID-19. W przypadku szczepionek żywych należy poinformować lekarza, że w domu mieszka osoba głęboko immunosupresyjna. Większość szczepień domowników nie stanowi zagrożenia dla pacjenta, ale przy niektórych preparatach mogą obowiązywać dodatkowe środki ostrożności.
Szczepienie rodziny nie zastępuje higieny rąk, unikania kontaktu w okresie ostrej infekcji oraz szybkiego reagowania na gorączkę u pacjenta. Jest jednak jednym z elementów ograniczania ryzyka zakażenia.
Kiedy szczepienie trzeba odłożyć?
Szczepienia zwykle odracza się przy ostrej chorobie przebiegającej z gorączką lub wyraźnym pogorszeniem stanu. Łagodny katar bez gorączki nie zawsze jest przeciwwskazaniem, ale decyzję podejmuje osoba kwalifikująca. Powodem do zmiany terminu może być także ciężka neutropenia, niestabilny stan kliniczny, świeże poważne powikłanie leczenia albo konieczność pilnego rozpoczęcia terapii onkologicznej. Szczepienie nie powinno opóźniać leczenia choroby nowotworowej bez ważnego uzasadnienia.
Pacjent powinien zgłosić wcześniejszą ciężką reakcję alergiczną po szczepionce lub jej składniku. Bolesność ręki, krótkotrwałe osłabienie czy niewysoka gorączka po poprzedniej dawce nie są tym samym co reakcja anafilaktyczna.
Co ustalić z lekarzem przed szczepieniem?
Na wizytę warto przynieść informacje o wcześniejszych szczepieniach, w tym zapisy z Internetowego Konta Pacjenta, książeczki szczepień i zaświadczenia z innych placówek. IKP może zawierać informacje o wykonanych szczepieniach, choć nie każdy starszy wpis musi być tam widoczny. Lekarz powinien wiedzieć, jaki nowotwór rozpoznano, jakie leczenie jest stosowane, kiedy przypada kolejny cykl oraz czy wystąpiły ostatnio gorączka, zakażenie lub duży spadek liczby krwinek. Znaczenie mają również przebyte przeszczepienie, usunięcie śledziony i leki przyjmowane z innych powodów.
Pacjent powinien otrzymać konkretną odpowiedź dotyczącą nazwy szczepionki, planowanego terminu, potrzebnych dawek i ewentualnego powtórzenia szczepienia po odbudowie odporności. Samo stwierdzenie „proszę się zaszczepić” może być niewystarczające, gdy leczenie obejmuje wiele cykli.
Co to oznacza dla pacjenta?
Choroba nowotworowa nie jest automatycznym przeciwwskazaniem do szczepień. W wielu przypadkach zabezpieczenie przed infekcjami jest szczególnie ważne ze względu na ryzyko cięższego przebiegu choroby zakaźnej i przerwania leczenia.
Szczepionki nieżywe, takie jak preparaty przeciw grypie podawane we wstrzyknięciu, szczepionki pneumokokowe czy rekombinowana szczepionka przeciw półpaścowi, mogą być stosowane u wielu pacjentów, ale termin powinien zostać dobrany indywidualnie.
Szczepionek żywych zasadniczo nie podaje się podczas głębokiej immunosupresji. Pacjent nie powinien samodzielnie decydować o szczepieniu przeciw ospie wietrznej, MMR ani o zastosowaniu donosowego preparatu przeciw grypie.
Najlepiej uporządkować szczepienia przed rozpoczęciem leczenia. Jeśli terapia już trwa, należy skonsultować termin z zespołem prowadzącym, bez samodzielnego przesuwania cyklu chemioterapii.
Szczepienia dzieci – najważniejsze fakty i mity o szczepionkach
Patogeny wywołujące nowotwory – przed którymi można się chronić?
Czy podczas chemioterapii można zaszczepić się przeciw grypie?
Często tak, jeśli zastosowana zostanie szczepionka nieżywa podawana we wstrzyknięciu. Termin powinien ustalić lekarz prowadzący.
Czy szczepionka może wywołać grypę?
Inaktywowana szczepionka przeciw grypie nie zawiera wirusa zdolnego do wywołania grypy.
Czy można zaszczepić się dzień przed chemioterapią?
Nie ma jednej zasady dla wszystkich schematów. Termin powinien uwzględniać rodzaj leczenia i aktualny stan pacjenta.
Czy każda szczepionka żywa jest zakazana po rozpoznaniu raka?
Nie zawsze i nie na całe życie, ale przy głębokiej immunosupresji szczepionki żywe są zasadniczo przeciwwskazane. O ich ewentualnym podaniu po leczeniu decyduje specjalista.
Czy pacjent onkologiczny może zaszczepić się przeciw półpaścowi?
Może kwalifikować się do szczepionki rekombinowanej, która nie jest preparatem żywym. Termin trzeba ustalić z lekarzem.
Czy trzeba szczepić się przeciw pneumokokom?
Szczepienie jest zalecane wielu osobom z zaburzeniami odporności. Konkretny schemat zależy od wieku i wcześniej otrzymanych preparatów.
Czy przed operacją można przyjąć szczepionkę?
Czasami tak, ale trzeba zachować odstęp pozwalający odróżnić reakcję poszczepienną od objawów związanych z zabiegiem.
Czy rodzina pacjenta powinna zaszczepić się przeciw grypie?
Takie szczepienie może ograniczyć ryzyko przyniesienia infekcji do domu, dlatego jest szczególnie warte rozważenia u osób pozostających w bliskim kontakcie z pacjentem.
Źródło: American Society of Clinical Oncology – wytyczne dotyczące szczepień dorosłych pacjentów z chorobami nowotworowymi, oceny historii szczepień i planowania immunizacji w odniesieniu do terapii. Centers for Disease Control and Prevention – zasady szczepień osób z obniżoną odpornością, bezpieczeństwo preparatów nieżywych oraz przeciwwskazania do szczepionek żywych przy ciężkiej immunosupresji. Pacjent.gov.pl – kalendarz szczepień dorosłych, szczepienia zalecane osobom z grup ryzyka i informacje o danych dostępnych na Internetowym Koncie Pacjenta. CDC – aktualne zalecenia dotyczące szczepień przeciw COVID-19 u osób z umiarkowanym lub ciężkim osłabieniem odporności.
• Artykuł zaktualizowano:
