Choroby nowotworowe stanowią jedno z kluczowych wyzwań współczesnej medycyny i systemu ochrony zdrowia w Polsce. W odpowiedzi na narastającą liczbę zachorowań na nowotwory oraz znaczną umieralność, rząd polski przyjął w 2020 roku wieloletni program strategiczny – Narodowa Strategia Onkologiczna (NSO) na lata 2020–2030. Jednym z głównych filarów tej strategii jest zwiększenie udziału w wczesnej diagnostyce oraz badaniach przesiewowych, a także rozwój opieki koordynowanej dla pacjenta onkologicznego. W tym kontekście kluczowa jest również integracja działań medycyny pracy – jako środowiska, w którym można identyfikować osoby w wieku produkcyjnym i kierować je na badania profilaktyczne.
Posiedzenie Podkomisji stałej ds. onkologii w Sejmie 15 października stanowiło ważny kamień milowy w monitoringu realizacji tych założeń – zaprezentowano w nim działania resortu zdrowia, zwrócono jednak uwagę na lukę w zaangażowaniu resortu pracy. Analizujemy aktualny stan systemu, kluczowe wyzwania oraz przedstawiamy rekomendacje dla wzmocnienia systemu wczesnej diagnostyki onkologicznej w Polsce.
Ramy systemowe i strategiczne
NSO definiuje pięć obszarów strategicznych: inwestycje w kadry medyczne, edukację i prewencję pierwotną, pacjenta (prewencja wtórna i diagnostyka), naukę i innowacje oraz system opieki onkologicznej. W ramach operacyjnych działań wprowadzono m.in. wytyczne postępowania diagnostyczno-terapeutycznego w onkologii – co pozwala na standaryzację działań klinicznych w Polsce.
Współcześnie istotnym narzędziem wdrożeniowym jest Krajowa Sieć Onkologiczna (KSO) – struktura organizacyjna, która ma zapewnić pacjentom onkologicznym równy dostęp do wysokiej jakości diagnostyki i leczenia bez względu na miejsce zamieszkania. KSO wprowadza trójstopniowy podział ośrodków (SOLO I, II, III poziomu) oraz wnosi funkcję koordynatora opieki onkologicznej.
Z perspektywy diagnostyki wczesnej i badań przesiewowych istotne są następujące wyzwania: zwiększenie zgłaszalności na badania przesiewowe, poprawa jakości tych badań, skrócenie drogi pacjenta od lekarza POZ lub medycyny pracy do diagnostyki onkologicznej. NSO wskazuje na konieczność angażowania lekarzy POZ i medycyny pracy w działania prewencji pierwotnej i wtórnej.
Wczesna diagnostyka onkologiczna: stan wdrożenia i wyzwania
Prezentacja Macieja Karaszewskiego, dyrektora Departamentu Lecznictwa w Ministerstwie Zdrowia, omawiająca m.in. konkurs na 4,5 mld zł dla infrastruktury onkologicznej (subfundusz infrastruktury strategicznej) jest potwierdzeniem zaangażowania finansowego w rozwój sektora onkologicznego. Jednakże obecność samej infrastruktury nie gwarantuje automatycznie poprawy wczesnej diagnostyki – kluczowe pozostają drogi dostępu do badań przesiewowych oraz integracja systemów informatycznych.
W trakcie dyskusji zwrócono szczególną uwagę na udział medycyny pracy w systemie badań przesiewowych. Jak wskazywała dr Beata Janas z Narodowy Instytut Onkologii im. Marii Skłodowskiej‑Curie – Państwowy Instytut Badawczy, lekarze medycyny pracy nie mają dostępu do systemu SIMP (system informatyczny monitorowania profilaktyki) i nie są w stanie sprawdzić, czy pracownik był wcześniej poddany badaniom profilaktycznym lub skierować go bezpośrednio na badania przesiewowe. Ponadto droga pacjenta od medycyny pracy przez POZ do specjalisty i dopiero do badania onkologicznego jest opóźniona i nieefektywna.
Z kolei przedstawiciel Ministerstwa Zdrowia podkreślił, że ponad 50 proc. pacjentów ma dostęp do e-rejestracji poprzez mojeIKP i że centralna e-rejestracja badań profilaktycznych (np. cytologia, mammografia) będzie mogła być dostępna w aplikacji. Niemniej, integracja medycyny pracy w systemie NFZ i SIMP wymaga zmian regulacyjnych — w tym planowanych zmian w rozporządzeniu dotyczącym orzeczeń medycyny pracy.
Z perspektywy analitycznej wyłaniają się zatem kluczowe bariery:
- Brak pełnej integracji medycyny pracy z systemem badań przesiewowych i centralną e-rejestracją – co ogranicza możliwość kierowania osób w wieku produkcyjnym na badania profilaktyczne w kontekście onkologii.
- Złożona ścieżka diagnostyczna: pracownik → medycyna pracy → POZ → specjalista → badanie onkologiczne, co może trwać zbyt długo, obniżając szansę wykrycia nowotworu we wczesnym stadium.
- Zróżnicowany poziom dostępności i jakości badań przesiewowych na poziomie regionalnym – pomimo założeń NSO, zgłaszalność i dostęp nadal są nierówne.
- Wymóg standaryzacji działań w KSO i monitorowania satysfakcji pacjentów to krok w pozytywnym kierunku, ale wdrożenie pełne w Polsce jeszcze wymaga czasu i systemowego wsparcia.
Rola medycyny pracy w systemie wczesnej diagnostyki onkologicznej
Medycyna pracy pełni wyjątkową funkcję w systemie profilaktyki – dotyczy osób w wieku produkcyjnym, które często mają regularny kontakt z pracodawcą i lekarzem medycyny pracy, co stwarza potencjał dla skierowania na badania przesiewowe i wczesnego wykrycia choroby nowotworowej. W dyskusji zaznaczono, że choć badania obowiązkowe (wstępne, okresowe) są finansowane przez pracodawcę, to natomiast badania przesiewowe onkologiczne (np. cytologia, mammografia) są finansowane ze środków publicznych i skierowanie ich w ramach medycyny pracy wymaga mechanizmów systemowych.
Zaproponowane rozwiązania to m.in.: włączenie lekarza medycyny pracy do centralnej e-rejestracji badań profilaktycznych, umożliwienie wydawania przez lekarza medycyny pracy zaleceń niezwiązanych bezpośrednio z pracą (np. badania przesiewowe onkologiczne), oraz uproszczenie ścieżki dostępu badań przesiewowych osobom objętym opieką medycyny pracy. Zgodnie z zapowiedziami, rozporządzenie dotyczące orzeczeń medycyny pracy ma zostać zmienione – lekarz medycyny pracy będzie mógł wydawać zalecenia niezwiązane z pracą zawodową i w formie elektronicznej.
Dla systemu wczesnej diagnostyki onkologicznej rekomenduje się:
– stworzenie jednolitego rejestru badań przesiewowych dostępnego dla lekarzy medycyny pracy, POZ i specjalistów onkologii;
– skrócenie drogi pacjenta od lekarza medycyny pracy lub POZ do diagnostyki onkologicznej (np. eliminacja pośrednich kroków lub wprowadzenie priorytetu dla osób skierowanych przez medycynę pracy);
– prowadzanie kampanii edukacyjnych skierowanych do pracowników i pracodawców, podkreślających rolę badań przesiewowych i medycyny pracy w wykrywaniu nowotworów we wczesnym stadium.
Wnioski i rekomendacje
Posiedzenie Sejmowej Podkomisji jasno sygnalizuje, że system wczesnej diagnostyki onkologicznej w Polsce uzyskuje coraz bardziej przejrzystą strukturę – dzięki NSO i KSO – ale jednocześnie występują znaczące luki w integracji i praktycznej współpracy pomiędzy medycyną pracy a systemem ochrony zdrowia (schedą NFZ, POZ, onkologią). W świetle danych epidemiologicznych, realna poprawa wyników leczenia i wczesnego wykrycia nowotworów będzie możliwa tylko wtedy, gdy działania systemowe obejmą również osoby w wieku produkcyjnym i środowiska pracy.
Z punktu widzenia polityki zdrowotnej rekomenduje się:
- Pilne włączenie lekarzy medycyny pracy do centralnych rejestrów badań profilaktycznych i e-rejestracji.
- Uproszczenie ścieżki diagnostyki onkologicznej, z priorytetem dla osób skierowanych przez medycynę pracy.
- Zwiększenie finansowania i monitoringu badań przesiewowych w środowisku pracy oraz w grupach wieku produkcyjnym (20–65 lat) – z uwzględnieniem specyfiki zawodowej i ryzyka.
- Wzmocnienie koordynacji między resortami (MZ i MRPiPS) w celu stworzenia spójnego modelu działania medycyny pracy w onkologii.
- Systematyczne mierzenie efektów – zarówno zgłaszalności na badania przesiewowe, wykrywalności nowotworów we wczesnym stadium, jak i satysfakcji pacjenta w ramach KSO.
Wczesna diagnostyka onkologiczna stanowi fundament nowoczesnej strategii onkologicznej. Polska, poprzez NSO i KSO, zbudowała ramy prawno-organizacyjne, finansowe i strategiczne, które mogą doprowadzić do istotnej poprawy wyników leczenia nowotworów – jednak realny przełom wymaga efektywnej integracji medycyny pracy, POZ i onkologii oraz zastosowania technologii cyfrowych i systemowych rozwiązań. Brak aktywnego udziału resortu pracy w posiedzeniu Podkomisji podkreśla, że kwestia medycyny pracy nadal wymaga wzmocnienia w praktycznej realizacji. Kluczowe będzie jednak konsekwentne wdrażanie zmian, systematyczne monitorowanie efektów i reagowanie na wyzwania operacyjne w terenie.
Podkomisja stała do spraw onkologii. Rozpatrzenie informacji na temat kierunków rozwoju systemu wczesnej diagnostyki onkologicznej, w tym w ramach programu badań przesiewowych oraz medycyny pracy – przedstawiają: Minister Zdrowia oraz Minister Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej.
Pytania i odpowiedzi
Co to jest wczesna diagnostyka onkologiczna?
Wczesna diagnostyka onkologiczna to działania zmierzające do wykrycia choroby nowotworowej w jak najwcześniejszym stadium rozwoju, co zwiększa szanse skutecznego leczenia, wyższej przeżywalności oraz lepszej jakości życia pacjenta.
Jaką rolę pełni medycyna pracy w systemie wczesnej diagnostyki onkologicznej?
Medycyna pracy ma potencjał identyfikacji osób w wieku produkcyjnym, skierowania ich na badania profilaktyczne oraz monitorowania stanu zdrowia w środowisku zawodowym – co pozwala na wczesne wykrycie nie tylko chorób zawodowych, lecz także nowotworów.
Czym są badania przesiewowe i kiedy są wykonywane?
Badania przesiewowe to testy wykonywane u osób bez objawów choroby, w celu wykrycia zmian chorobowych lub predysponujących w wczesnym stadium (np. cytologia, mammografia, kolonoskopia). W Polsce są finansowane publicznie i stanowią element prewencji wtórnej.
Co to jest Narodowa Strategia Onkologiczna (NSO) i jakie są jej główne cele?
NSO to program wieloletni (2020-2030) przyjęty w Polsce, zakładający kompleksową reformę onkologii. Główne cele to obniżenie zachorowalności na nowotwory, zwiększenie liczby osób przeżywających minimum 5 lat od zakończenia terapii oraz poprawa jakości życia pacjentów onkologicznych.
Co to jest Krajowa Sieć Onkologiczna (KSO) i jakie zmiany wnosi?
KSO to struktura organizacyjna wdrożona w ramach NSO, mająca na celu zapewnienie pacjentom onkologicznym dostępu do opieki zgodnej z jednolitymi standardami – niezależnie od miejsca zamieszkania. Wprowadza m.in. trójstopniowy podział ośrodków, koordynatora pacjenta i monitorowanie satysfakcji pacjenta.
Jakie są główne bariery w realizacji wczesnej diagnostyki onkologicznej w Polsce?
Najważniejsze bariery to: brak pełnej integracji lekarzy medycyny pracy z systemem rejestracji badań przesiewowych i e-rejestracją, złożona ścieżka diagnostyczna pacjenta, nierówna dostępność badań przesiewowych w różnych regionach oraz konieczność pełnego wdrożenia standardów KSO w praktyce klinicznej.
Jakie są rekomendacje dla rozwoju systemu wczesnej diagnostyki onkologicznej?
Zalecane działania to: włączenie medycyny pracy do systemu badań przesiewowych i e-rejestracji, uproszczenie ścieżki diagnostycznej pacjenta, zwiększenie finansowania i monitorowania zgłaszalności na badania przesiewowe, lepsza koordynacja między resortami zdrowia i pracy oraz ścisłe monitorowanie efektów wdrożenia zmian.