Rak wątroby jest trzecim najczęstszym powodem zgonów z powodu nowotworów na świecie, a prognozy wskazują, że liczba zachorowań wzrośnie o około 55 procent do 2040 roku. Dominującym typem histologicznym jest rak wątrobowokomórkowy (HCC), stanowiący 75–85 procent przypadków, natomiast wewnątrzwątrobowy rak dróg żółciowych (iCCA) odpowiada za 10–15 procent zachorowań. W większości regionów kobiety wykazują dwukrotnie do trzykrotnie niższe ryzyko pierwotnego raka wątroby niż mężczyźni, co częściowo wynika z różnic w częstości występowania HCC, podczas gdy ryzyko iCCA jest zbliżone w obu płciach. Chociaż główne czynniki ryzyka, takie jak zakażenia wirusami HBV i HCV, nadmierne spożycie alkoholu czy palenie papierosów, występują częściej u mężczyzn, nie wyjaśniają one w pełni różnic płciowych, co sugeruje rolę czynników hormonalnych w etiologii raka wątroby.
W latach 70. XX wieku pojawiły się doniesienia wskazujące na związek stosowania doustnych środków antykoncepcyjnych (DSA) z występowaniem łagodnych guzów wątroby, takich jak gruczolak wątrobowokomórkowy czy ogniskowa przerostowa hiperplazja wątroby, które mogą ulegać transformacji złośliwej. Na tej podstawie Międzynarodowa Agencja Badań nad Rakiem (IARC) w 1999 roku stwierdziła, że istnieją wystarczające dowody na związek między stosowaniem DSA a ryzykiem raka wątroby, niezależnie od zakażeń wirusowych. Jednak większość wczesnych dowodów opierała się na małych badaniach typu case–control, które były podatne na błąd przypomnienia i ograniczone pod względem liczby zachorowań.
Najnowsza praca opublikowana w The Lancet Oncology w 2025 roku przez McGlynna i wsp. dostarcza najbardziej kompleksowych danych w tym zakresie, wykorzystując duże kohorty populacyjne oraz metaanalizę dostępnych badań obserwacyjnych. Badania objęły ponad 1,5 miliona kobiet z dwóch dużych brytyjskich kohort – Million Women Study (MWS) oraz UK Biobank – w tym 2 765 przypadków raka wątroby w MWS i 191 przypadków w UK Biobank. Kobiety z wcześniejszą historią nowotworów, z wyjątkiem raka skóry niezłośliwego, zostały wykluczone, a informacje o stosowaniu doustnych środków antykoncepcyjnych pochodziły z samoopisów uczestniczek. Ryzyko raka wątroby oceniano przy użyciu modeli regresji Coxa, uwzględniając istotne zmienne zakłócające, takie jak BMI, aktywność fizyczna, palenie tytoniu, spożycie alkoholu, cukrzycę, stosowanie terapii hormonalnej po menopauzie i stan po histerektomii.
Analiza danych wykazała brak istotnego związku między kiedykolwiek stosowanymi doustnymi środkami antykoncepcyjnymi a ryzykiem raka wątroby w obu kohortach (HR 1,05; 95% CI 0,97–1,13 w MWS oraz HR 1,08; 95% CI 0,76–1,55 w UK Biobank). Również w odniesieniu do dwóch głównych podtypów histologicznych, HCC i iCCA, nie stwierdzono istotnego wpływu stosowania doustnych środków antykoncepcyjnych na ryzyko zachorowania. Analiza wpływu długości stosowania doustnych środków antykoncepcyjnych wykazała jedynie niewielki wzrost ryzyka raka wątroby przy każdym kolejnym pięcioletnim okresie stosowania (RR 1,06; 95% CI 1,02–1,10), zarówno dla HCC (RR 1,07), jak i iCCA (RR 1,06). Autorzy podkreślają jednak możliwość występowania resztkowych czynników zakłócających, takich jak niewykryte zakażenia HBV lub HCV.
Hormony zawarte w doustnych środkach antykoncepcyjnych, przede wszystkim estrogeny i progesteron, mogą wpływać na proliferację komórek wątroby i cholangiocytów w modelach zwierzęcych, jednak epidemiologiczne mechanizmy wpływu hormonów egzogennych na kancerogenezę wątroby pozostają niejasne. Nawet w przypadku długotrwałego stosowania doustnych środków antykoncepcyjnych, różnica w ryzyku absolutnym jest minimalna, co jest istotnym argumentem w ocenie bezpieczeństwa ich stosowania u kobiet.
Siłą badań MWS i UK Biobank jest ogromna próba oraz długoletnia obserwacja, co pozwala na ocenę rzadkich zdarzeń, takich jak rak wątroby u kobiet. Szczegółowe informacje o stylu życia i czynnikach ryzyka umożliwiły staranną kontrolę zmiennych zakłócających, co zwiększa wiarygodność wyników. Ograniczenia obejmowały brak danych dotyczących zakażeń HBV i HCV, samoopisowe dane o stosowaniu doustnych środków antykoncepcyjnych oraz brak szczegółów o rodzajach preparatów, co mogłoby pozwolić na dokładniejsze badanie ryzyka w kontekście zmian w formulacjach doustnych środków antykoncepcyjnych na przestrzeni lat.
Podsumowując, na podstawie największych dotychczas badań prospektywnych oraz metaanalizy dostępnej literatury, opublikowanej przez McGlynna i współpracowników w The Lancet Oncology, nie stwierdzono istotnego związku między kiedykolwiek stosowanymi doustnymi środkami antykoncepcyjnymi a ryzykiem raka wątroby u kobiet. W przypadku długotrwałego stosowania doustnych środków antykoncepcyjnych możliwe jest niewielkie zwiększenie ryzyka, jednak ze względu na niską częstość zachorowań w populacji kobiet, ryzyko absolutne pozostaje minimalne. Wyniki te mają istotne znaczenie dla decyzji klinicznych oraz edukacji pacjentek w zakresie bezpieczeństwa stosowania doustnych środków antykoncepcyjnych.
Źródło:
Lisa Iversen, Oral contraceptives and risk of liver cancer, The Lancet Oncology, July 2, 2025, Volume 26, Issue 8, p.1031–1042; Cody Z. Watling, Siân Sweetland, Aika Wojt, Gisela Butera, Barry I. Graubard, Sarah Floud, Charles E. Matthews, Prof. Gillian K. Reeves, Katherine A. McGlynn, Oral contraceptive use and risk of liver cancer: a population-based study, systematic review, and meta-analysis.
https://www.thelancet.com/journals/lanonc/article/PIIS1470-2045(25)00222-0/fulltext
Czy doustne środki antykoncepcyjne zwiększają ryzyko raka wątroby?
Aktualne badania wskazują, że nie ma istotnego związku między kiedykolwiek stosowanymi doustnymi środkami antykoncepcyjnymi a ryzykiem raka wątroby.
Czy długość stosowania doustnych środków antykoncepcyjnych ma znaczenie dla ryzyka raka wątroby?
Długotrwałe stosowanie może wiązać się z niewielkim wzrostem ryzyka, ale różnica w ryzyku absolutnym jest minimalna.
Jakie podtypy raka wątroby były badane w kontekście stosowania doustnych środków antykoncepcyjnych?
Analizowano ryzyko raka wątrobowokomórkowego (HCC) i wewnątrzwątrobowego raka dróg żółciowych (iCCA), nie stwierdzając istotnych różnic między użytkowniczkami a kobietami, które nigdy ich nie stosowały.
Czy wyniki badań dotyczą kobiet na całym świecie?
Badania przeprowadzono w Wielkiej Brytanii, więc wnioski najlepiej odnoszą się do populacji brytyjskiej, choć mechanizmy biologiczne mogą być podobne w innych populacjach.
Czy zmiana formulacji doustnych środków antykoncepcyjnych wpływa na ryzyko raka wątroby?
Obecnie dostępne dane nie wskazują na znaczący wpływ różnych formulacji, jednak większość kobiet stosowała preparaty z niskimi dawkami estrogenów i progestyn.
Napoje słodzone mogą przyspieszać przerzuty w zaawansowanym raku jelita grubego
Wyzwania w onkologii: co decyduje o skuteczności leczenia onkologicznego?