Rehabilitacja onkologiczna to proces medyczno-społeczny, którego celem jest przywrócenie lub poprawa stanu psychofizycznego osoby chorej na nowotwór. Należy ją postrzegać jako integralną i komplementarną część interdyscyplinarnego leczenia onkologicznego. Rehabilitacja w onkologii powinna uwzględniać nie tylko aspekt medyczny w postaci przywracania zdrowia, ale również kwestie społeczne (powrót do pełnej aktywności społecznej i pełnionych ról) oraz zawodowe (zapobieganie wykluczeniu na rynku pracy, poprawa akceptacji i adaptacji).
Rehabilitacja onkologiczna to nie jest tylko fizjoterapia
PRZECZYTAJ także:
Prehabilitacja – pierwszy krok w stronę zdrowia
Co warto wiedzieć o ONS-ACH
Przygotowanie do ciężkiego leczenia najlepiej rozpocząć zaraz po diagnozie
Rehabilitacja w onkologii
“Kompleksowe podejście do rehabilitacji jest bardzo potrzebne, bo rehabilitacja to nie jest tylko fizjoterapia. To nie jest tylko ruch i aktywność fizyczna, to jest dbałość o to, co jemy, jak myślimy o przyszłości, czyli w jaki sposób pracuje nasza głowa. To także dobra, profesjonalna opieka pielęgniarska, dietetyczna. To wszystko buduje rehabilitację medyczną, która powinna być dedykowana również pacjentom onkologicznym, bo 70 proc. z nich zmaga się z ubocznymi skutkami choroby i leczenia od roku do 10 lat po zakończonym leczeniu” – tłumaczy dr. n. o zdr. Anna Pyszora, specjalistka fizjoterapii w Katedrze Opieki Paliatywnej Collegium Medicum Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu.
„Bardzo często, kiedy pacjent jest po zakończonym leczeniu przeciwnowotworowym albo jest w trakcie remisji, ma poczucie, że kończy się leczenie. Jednak jego ciało nie ma takiego poczucia. Po to właśnie jest rehabilitacja – żeby przejść przez ten proces, żeby wrócić do pełni dobrostanu, czy w jakiś sposób go zoptymalizować. Bo nie zawsze powrót do pełnego dobrostanu jest możliwy, ale bywa tak. Mam pacjentów, którzy mówią, że tak sprawni to nie byli nawet przed chorobą. Choroba im pokazała, jak mało się ruszali, jak bardzo mało robili rzeczy, które poprawiają stan zdrowia” – podkreśla specjalistka.
Zaburzenia lękowe związane z chorobą nowotworową
Cele rehabilitacji onkologicznej
Rehabilitacja onkologiczna ma na celu poprawę sprawności chorego w sytuacji, kiedy jest to możliwe; utrzymanie sprawności wtedy, kiedy postęp choroby może ją ograniczać lub ułatwienie przejścia przez proces pogorszenia, kiedy jest on nieunikniony. Aby rehabilitacja onkologiczna dała najlepsze rezultaty, należy ją traktować jako element zapobiegawczy, a nie rodzaj interwencji kryzysowej. Z tego względu powinna obejmować wszystkie osoby leczone z powodu choroby nowotworowej, niezależnie od rodzaju nowotworu i stopnia jego zaawansowania, w każdej fazie choroby, a także na każdym etapie leczenia, niezależnie od stosowanej metody. Program rehabilitacji onkologicznej musi obejmować etap szpitalny, sanatoryjny oraz ambulatoryjny. Pacjentów leczonych metodami chirurgicznymi, naświetlaniem, chemioterapią, immunoterapią, terapią celowaną. Rehabilitacją należy objąć chorych podczas leczenia, po jego zakończeniu i wyleczonych, a także tych z zaawansowaną chorobą nowotworową, w terminalnym jej okresie.
W rehabilitacji pacjentów onkologicznych trzeba wziąć pod uwagę, że przeżyli duże traumy związane z diagnozą i leczeniem, zdarza się, że są w stanie terminalnym i potrzebują szczególnej opieki, troski, zrozumienia, a przede wszystkim poprawy jakości życia.
Rehabilitacja onkologiczna może poprawić stan układu kostnego, zredukować lęki objawy depresji, zwiększyć masę mięśniową, poprawić pracę układu pokarmowego i jakość snu, zmniejszyć zmęczenie, ograniczyć ryzyko wystąpienia chorób współistniejących, poprawić jakość życia.
Ruch działa dobrze na wszystko
Podstawowym elementem rehabilitacji onkologicznej są ćwiczenia ruchowe. W przypadku pacjentów w trakcie leczenia onkologicznego najlepiej sprawdzają się te, które angażują duże grupy mięśni – jazda na rowerze, bieg, spacery czy marsz. Intensywność ćwiczeń powinna być dostosowana do wydolności organizmu chorego. Aby rzeczywiście dały one efekty, muszą być wykonywane systematycznie. Często nie ma przeciwwskazań, aby dodatkowo wykonywać np. trening oporowy.
Poprzez masaże oraz odpowiednio dobrane ćwiczenia możliwe jest zmniejszenie bądź wyeliminowanie obrzęków kończyn, obniżenie lęku i poziomu stresu, a także uniknięcie ograniczenia sprawności. Jest to też szansa na ochronę przed niewłaściwymi relacjami społecznymi, izolowaniem się od innych i rezygnacją z dotychczasowego trybu życia z powodu nowotworu. Ćwiczenia oraz inne aktywności pozwalają na zachowanie samodzielności, ale też na zwiększenie wydolności organizmu i poprawę odporności.
„Najlepiej jest być aktywnym fizycznie i wykonywać treningi, ale czasami się nie da albo jest bardzo trudne. Wtedy dobrze jest przynajmniej pozostać aktywnym. Spacerować, pracować w ogrodzie, jeżeli ktoś to lubi, wybierać schody zamiast windy, czasami wziąć trochę więcej siatek z zakupami, traktując to jako trening oporowy połączony z treningiem aerobowym, bo przecież nie będziemy z tą siatką stać, tylko będziemy wędrować. Może też być jakaś impreza, na której zatańczymy. To wszystko jest ruch, który powoduje, że zmienia się napięcie mięśni, zwiększa się objętość oddechowa i w ten sposób zaczynam oddychać głębiej” – zachęca dr Pyszora.
Nie tylko choroba – psychologiczne wyzwania pacjentów onkologicznych
Jak wygląda dostęp do rehabilitacji onkologicznej
Wczesną rehabilitację pacjentów onkologicznych odbywa się na oddziałach, gdzie są leczeni. Ćwiczenia i inne formy pomocy zapewniane są też przez specjalistyczne ośrodki związane z terapią onkologiczną. W ich przypadku rehabilitacja odbywa się w trybie ambulatoryjnym, a więc bez konieczności przebywania w placówce przez cały czas. Ponadto chorzy mogą być kierowani do sanatorium. Osoby, które nie poruszają się samodzielnie, mogą liczyć na rehabilitację w warunkach domowych. Rehabilitacja nie musi się wiązać z dodatkowymi wydatkami. Pacjenci onkologiczni korzystają z niej bezpłatnie w ramach ubezpieczenia zdrowotnego. Zostały stworzone specjalne programy rehabilitacyjne, m.in. dla kobiet po mastektomii.
Skierowanie na darmową rehabilitację onkologiczną może wystawić lekarz podstawowej opieki zdrowotnej lub specjalista mający podpisaną umowę z Narodowym Funduszem Zdrowia. Na skierowaniu nie muszą być wskazane konkretne zabiegi – fizjoterapeuta ustali je indywidualnie z pacjentem. Bez skierowania można skorzystać tylko z usług prywatnych, czyli odpłatnie. Na oddziałach onkologicznych są fizjoterapeuci, którzy w pierwszych dniach po zabiegu pracują z pacjentem i instruują co ma dalej robić po wyjściu ze szpitala. Niestety niewiele ośrodków oferuje rehabilitację onkologiczną w szerszym, kompleksowym zakresie.
Korzyści z rehabilitacji onkologicznej:
– Poprawa sprawności fizycznej i psychicznej.
– Zmniejszenie ryzyka powikłań i nawrotu choroby
– Poprawa jakości życia.
– Zwiększenie samodzielności i niezależności.
– Łatwiejszy powrót do pracy i aktywności społecznej
– Zmniejszenie bólu i innych objawów ubocznych.
Zapobieganie obrzękom limfatycznym
Pacjentki po raku piersi czy nowotworach w obrębie dna miednicy często mają problem z obrzękiem limfatycznym. Może on powodować duże ograniczenie ruchowe, a w rezultacie np. trudności z ubieraniem się czy uczesaniem. Obrzęk limfatyczny powstaje, kiedy naczynia limfatyczne źle funkcjonują albo są uszkodzone. W onkologii najczęściej jest to spowodowane usunięciem węzłów chłonnych, poprzycinaniem naczyń limfatycznych (limfadenektomia), przez co układ chłonny nie jest wydolny na tyle, żeby odprowadzić z organizmu uboczne i toksyczne substancje będące efektem metabolizmu komórkowego.
Pomocna jest wtedy kompleksowa terapia przeciwobrzękowa z drenażem limfatycznym, bandażowaniem i kinezyterapią (odpowiednio dobrane ćwiczenia). Można go stosować u zdecydowanej większości pacjentów, poza tymi, u których stwierdzono stan zapalny. Podczas drenażu limfatycznego, za pomocą odpowiednio wykonanego masażu, odblokowuje się drogi układu chłonnego, żeby limfa mogła swobodnie przepływać. Zalecane jest profilaktyczne wykonywanie drenażu limfatycznego raz na jakiś czas, żeby uszkodzone naczynia mogły prawidłowo działać i usuwać szkodliwe substancje. Gdy już pojawi się obrzęk limfatyczny, niestety utrzymuje się do końca życia. Kompleksowa terapia obrzękowa wraz z drenażem limfatycznym pozwala na usunięcie obrzęku, ale pacjent dalej jest podatny na jego ponowne pojawienie się. U tych osób najpierw wykonuje się drenaż limfatyczny, który usunie obrzęk, a następnie bandażowanie i ćwiczenia.
Warto zaznaczyć, że nie ma leku na obrzęk limfatyczny, jedynym rozwiązaniem jest stosowanie kompleksowej terapii obrzękowej. Co ważne, często jest tak, że obrzęk limfatyczny nie pojawia się, a wystarczy jakieś zdarzenie, np. drobne zranienie wskutek ukłucia kolcem róży, zadrapanie przez psa czy kota, lot samolotem i obrzęk nawet po 15 latach od operacji może się pojawić. Dlatego trzeba uważać, pilnować się i co jakiś czas stosować drenaż.
Dr. n. o zdr. Anna Pyszora, specjalistka fizjoterapii w Katedrze Opieki Paliatywnej Collegium Medicum Uniwersytet u Mikołaja Kopernika w Toruniu:
Przez wiele lat funkcjonowało przekonanie i jeszcze czasami się pojawia, że nowotwór jest przeciwskazaniem do podejmowania działań rehabilitacyjnych. To jest zdanie nieprawdziwe, to jest fake, który powinniśmy obalać, bo liczba badań naukowych w ostatnich latach publikowanych, które potwierdzają skuteczność i bezpieczeństwo tych interwencji, jest coraz większa. I rehabilitacja powinna mieć miejsce w zasadzie przez cały czas.
Mamy na przykład badania pokazujące, że w zespole zmęczenia związanego z chorobą nowotworową podstawową interwencją, która działa, jest zwiększenie aktywności fizycznej. Mamy bardzo silne dowody naukowe na to, że ćwiczenia fizyczne zmniejszają zmęczenie związane z chorobą nowotworową, poprawiają jakość życia i oczywiście sprawność fizyczną, zmniejszają objawy niepokoju, depresji, obrzęku limfatycznego.
Aktywność fizyczna może zmniejszyć ryzyko śmiertelności z powodu nowotworu o 37 proc. Aktywność fizyczna może zmniejszyć ryzyko nawrotu choroby nowotworowej o 35 proc. To są wystarczające argumenty na to, żeby zacząć się ruszać. Może niekoniecznie ćwiczyć, wykonywać trening, ale po prostu popracować więcej w ogrodzie.