Nagroda Nobla 2025 przyznana za przełom w zrozumieniu mechanizmów autoimmunizacji i odporności człowieka. Rok 2025 przynosi jedno z najważniejszych wyróżnień w dziedzinie medycyny — przyznanie Nagrody Nobla za prace nad immunotolerancją obwodową. Komitet Noblowski uznał, że dotychczasowe rozumienie mechanizmów regulujących układ odpornościowy było niepełne, a prace noblistów – Mary Brunkow, Fred Ramsdell i Shimon Sakaguchi – wypełniają ten brak i otwierają zupełnie nowe dziedziny badań medycznych.
Nagroda Nobla 2025 w dziedzinie medycyny: odkrycie kluczowego mechanizmu regulacji układu odpornościowego
Zasadniczym wyzwaniem, jakie musieli rozwiązać naukowcy, było pytanie: w jaki sposób układ odpornościowy odróżnia własne tkanki od wrogich patogenów i jak unika atakowania organizmu? Dotychczas dominująca koncepcja dotyczyła tolerancji centralnej: w grasicy są eliminowane limfocyty T, które rozpoznają własne antygeny, zanim opuszczą ośrodek produkcji. Jednakże nawet po tej selekcji część autoreaktywnych limfocytów może przenikać na obwód. To stawiałoby organizm w stanie permanentnego ryzyka — a tak się nie dzieje u zdrowych osób.
Shimon Sakaguchi z Osaka University był pionierem idei, że istnieje dodatkowa warstwa zabezpieczenia — immunotolerancja peryferyjna, regulowana przez wyspecjalizowane komórki immunologiczne. W latach 90. wskazał, że podklasa limfocytów T o fenotypie CD4⁺CD25⁺ może hamować niestandardową aktywność innych limfocytów, chroniąc przed autoagresją. Pozostało jednak pytanie, jaki gen i mechanizm regulują to tłumienie.
Prof. Piotr Trzonkowski o medycznym Noblu: odkrycie porównywalne do penicyliny
Wkład Mary Brunkow z Institute for Systems Biology w Seattle oraz Freda Ramsdella z Sonoma Biotherapeutics w San Francisco polegał na identyfikacji mutacji u myszy z fenotypem „scurfy” — myszy, które giną młodo z powodu ciężkich reakcji autoimmunologicznych objawiających się m.in. uszkodzeniem skóry i wielonarządowymi procesami zapalnymi. Naukowcy zmapowali mutację do genu, który nazwali Foxp3. Następnie wykazali, iż mutacje analogiczne u ludzi prowadzą do zespołu IPEX — ciężkiej choroby autoimmunologicznej. Połączenie tych odkryć pozwoliło Sakaguchiemu w 2003 roku dowieść, że FOXP3 jest kluczowym czynnikiem transkrypcyjnym dla rozwoju i utrzymania regulatorowych limfocytów T.
Za sprawą tych badań zarysowała się nowa dziedzina immunologii. Regulatoryjne limfocyty T (Tregs) okazują się fundamentem kontroli autoagresji: hamują niepożądane reakcje immunologiczne, wygaszają stan zapalny po eliminacji patogenów i zapobiegają uszkodzeniom własnych tkanek. W warunkach nowotworowych niektóre guzy przyciągają Tregs, by ukryć się przed układem odpornościowym — obecnie badane są metody ich lokalnej dezaktywacji w obrębie guza. Z kolei w chorobach autoimmunologicznych jednym z podejść terapeutycznych jest stymulacja Tregs lub ich adoptacyjne podawanie.
Co więcej, w transplantologii pojawia się perspektywa „przesiedlenia” limfocytów regulatoryjnych do przeszczepionego organu, by hamować odrzut. Wstępne badania kliniczne wykorzystują m.in. interleukinę-2 w niskiej dawce, by promować ekspansję Tregs u chorych z autoagresją lub po transplantacjach. Choć zastosowania kliniczne są jeszcze w fazie rozwoju, sens odkryć laureatów Nobla jest jasny: poznanie i kontrola immunotolerancji obwodowej otwiera nowe drogi terapeutyczne.
Ile wart jest Nobel?
Nagroda Nobla wynosi 11 milionów koron szwedzkich (równowartość dzisiejszych ok. 4,2 mln zł) i jest podzielona między trzech laureatów. To także symboliczny moment — nauka immunologii i odporności otrzymuje uznanie, zwłaszcza w czasach, gdy choroby autoimmunologiczne i immunoterapia przeciwnowotworowa stają się wyzwaniami medycznymi XXI wieku.
Immunoterapia jako alternatywa dla operacji i chemioterapii w niektórych nowotworach
Kim są laureaci Nagrody Nobla z medycyny 2025?
Laureatami zostali Mary E. Brunkow (USA), Fred Ramsdell (USA) oraz Shimon Sakaguchi (Japonia).
Za co przyznano im Nagrodę Nobla?
Za odkrycia dotyczące immunotolerancji obwodowej — mechanizmu regulującego układ odpornościowy tak, aby nie atakował własnych komórek.
Czym są regulatorowe limfocyty T (Tregs)?
To podklasa limfocytów T, które zapobiegają nadmiernej aktywności immunologicznej i autoagresji. pełnią rolę hamulca układu odpornościowego.
Jakie geny i mutacje są związane z odkryciami laureatów?
Centralną rolę odgrywa gen FOXP3. Mutacje w nim powodują u myszy fenotyp „scurfy”, a u ludzi prowadzą do ciężkich chorób autoimmunologicznych, takich jak IPEX.
Jakie znaczenie kliniczne mają te odkrycia?
Otwierają nowe strategie terapeutyczne w chorobach autoimmunologicznych, transplantologii i onkologii (kontrola Tregs w mikrośrodowisku guza).
Kiedy zostanie wręczona Nagroda Nobla?
Ceremonia wręczenia odbędzie się 10 grudnia 2025 roku — tradycyjnie w Sztokholmie.
Wyzwania i postępy w leczeniu nowotworów mózgu
Regulatorowe limfocyty T i immunotolerancja obwodowa – przełomowe odkrycie nagrodzone Noblem 2025
Prof. Piotr Trzonkowski o medycznym Noblu: odkrycie porównywalne do penicyliny
Nobel z medycyny za odkrycie komórek T-regulatorowych
Nobel w medycynie: kluczowa rola komórek T-regulatorowych
Nagroda Nobla w dziedzinie medycyny 2025 – odkrycia istotne także dla onkologii