Niegojąca się rana, owrzodzenie, biała lub czerwona plama, zgrubienie albo utrzymujący się ból najczęściej nie oznaczają nowotworu. Jeśli jednak zmiana nie znika, powiększa się lub zaczyna krwawić, powinna zostać oceniona przez lekarza albo stomatologa. Rak jamy ustnej może rozwijać się w różnych miejscach, dlatego jego pierwsze objawy nie zawsze wyglądają tak samo.
Jama ustna jest jednym z tych obszarów ciała, które częściowo możemy obserwować samodzielnie. Mimo to rozwijający się w niej nowotwór może przez pewien czas pozostać niezauważony. Niewielkie owrzodzenie bywa uznawane za aftę, zgrubienie za ślad po przygryzieniu, a ból lub rozchwianie zęba – za kolejny problem stomatologiczny.
W większości przypadków przyczyna rzeczywiście okazuje się łagodna. Znaczenie ma jednak nie tylko to, jak wygląda zmiana, ale również jak długo się utrzymuje i czy z czasem się zmienia.
Niewyjaśniona rana lub owrzodzenie, które nie goją się przez ponad trzy tygodnie, wymagają konsultacji. Nie należy czekać dłużej, zwłaszcza jeśli zmiana staje się twarda, powiększa się, krwawi albo towarzyszą jej drętwienie, ból czy trudności w poruszaniu językiem.
Rak jamy ustnej może objawiać się niegojącą się raną, owrzodzeniem, białą lub czerwoną plamą albo guzkiem. Sprawdź, jak wygląda diagnostyka i leczenie.
Gdzie może rozwinąć się rak jamy ustnej?
Rak jamy ustnej może powstać w różnych miejscach. Należą do nich:
- ruchoma, przednia część języka,
- dno jamy ustnej, czyli obszar znajdujący się pod językiem,
- wewnętrzna powierzchnia policzków i warg,
- dziąsła,
- wyrostki zębodołowe,
- podniebienie twarde,
- warga.
Najczęstszym typem histologicznym nowotworu rozwijającego się w tej okolicy jest rak płaskonabłonkowy. Oznacza to, że choroba powstaje z komórek nabłonka wyściełającego jamę ustną.
Warto przy tym odróżnić jamę ustną od części ustnej gardła. Obszary te znajdują się blisko siebie, ale z punktu widzenia onkologii nie są tym samym miejscem.
Do jamy ustnej należy ruchoma, przednia część języka. Nasada języka, podobnie jak migdałki podniebienne, należy natomiast do części ustnej gardła. Jest to ważne dla sposobu klasyfikowania choroby, jej diagnostyki oraz oceny roli zakażenia HPV.
Jakie są objawy raka jamy ustnej?
Nie istnieje jeden charakterystyczny objaw, który pozwalałby samodzielnie rozpoznać raka jamy ustnej. Choroba może wyglądać inaczej w zależności od miejsca, w którym się rozwija, oraz stopnia zaawansowania.
Uwagę powinny zwrócić przede wszystkim zmiany, które nie goją się, utrzymują mimo leczenia albo stopniowo się powiększają.
Do możliwych objawów należą:
- niegojąca się rana lub owrzodzenie,
- biała, czerwona albo czerwono-biała plama na błonie śluzowej,
- zgrubienie, guzek lub stwardnienie,
- utrzymujący się ból w jamie ustnej,
- ból języka,
- niewyjaśnione krwawienie,
- drętwienie języka, wargi albo innej części jamy ustnej,
- trudności z żuciem lub połykaniem,
- ból podczas połykania,
- problemy z poruszaniem językiem lub żuchwą,
- zmiana sposobu mówienia,
- nieoczekiwane rozchwianie zęba,
- zębodół, który nie goi się po usunięciu zęba,
- obrzęk żuchwy,
- proteza, która nagle przestała pasować,
- powiększony węzeł chłonny albo guz na szyi.
Żaden z tych objawów sam w sobie nie oznacza raka. Podobne dolegliwości mogą towarzyszyć infekcjom, urazom, stanom zapalnym, chorobom przyzębia i wielu innym problemom niezwiązanym z nowotworem.
Sygnałem ostrzegawczym jest przede wszystkim czas. Jeśli zmiana nie ustępuje, powiększa się, nawraca w tym samym miejscu albo wygląda inaczej niż typowa afta czy podrażnienie, trzeba ustalić jej przyczynę.
Niegojąca się rana w jamie ustnej – kiedy wymaga konsultacji?
Afty, drobne urazy błony śluzowej i podrażnienia spowodowane ostrą krawędzią zęba, protezą czy przypadkowym przygryzieniem są częste. Zazwyczaj goją się w ciągu kilkunastu dni, zwłaszcza jeśli uda się usunąć przyczynę podrażnienia.
Jeżeli rana lub owrzodzenie utrzymują się przez ponad trzy tygodnie, powinny zostać ocenione przez lekarza albo stomatologa. Dotyczy to również zmiany, która nie boli.
Brak bólu nie przesądza o łagodnym charakterze nieprawidłowości. Wczesny rak jamy ustnej może początkowo nie powodować wyraźnych dolegliwości. Pacjent może zauważyć jedynie niewielkie stwardnienie, zmianę koloru błony śluzowej albo miejsce, które podczas jedzenia jest stale drażnione.
Szczególnej uwagi wymagają owrzodzenia o twardej podstawie, nierównych brzegach, skłonne do krwawienia lub powiększające się mimo upływu czasu. Ich wygląd nie wystarcza jednak do rozpoznania choroby. Ostateczna ocena może wymagać pobrania wycinka.
Warto przeczytać: Nowotwory głowy i szyi – objawy. Których sygnałów nie należy ignorować?
Rak języka – które objawy mogą zwrócić uwagę?
Rak może rozwinąć się w ruchomej, przedniej części języka, najczęściej na jego bocznej powierzchni. Zmiana nie zawsze jest od razu widoczna podczas pobieżnego oglądania jamy ustnej. Może znajdować się z boku języka albo w miejscu stale ocieranym przez ząb lub uzupełnienie protetyczne.
Niepokojącymi objawami mogą być niegojące się owrzodzenie, stwardnienie, guzek, przewlekły ból, krwawienie, drętwienie albo ograniczenie ruchomości języka. W bardziej zaawansowanej chorobie mogą pojawić się trudności z wyraźnym mówieniem, żuciem i połykaniem.
Warto wiedzieć, że przednia część języka i jego nasada to dwa różne obszary. Nowotwór ruchomej części języka jest zaliczany do raków jamy ustnej. Rak nasady języka należy natomiast do nowotworów części ustnej gardła, w których znacznie większą rolę może odgrywać zakażenie HPV.
Biała lub czerwona plama w jamie ustnej
Nie każda biała, czerwona czy czerwono-biała zmiana jest nowotworem. Takie nieprawidłowości mogą być związane m.in. z urazem, zakażeniem grzybiczym, stanem zapalnym albo inną chorobą błony śluzowej.
Jeżeli jednak zmiana nie znika, powinna zostać oceniona przez specjalistę. Nie warto próbować rozpoznawać jej samodzielnie na podstawie fotografii znalezionych w internecie.
Pacjent może spotkać się z określeniami „leukoplakia”, „erytroplakia” lub „erytroleukoplakia”. Leukoplakia jest określeniem stosowanym wobec białej zmiany, której nie można łatwo zetrzeć i której po przeprowadzeniu oceny nie da się wyjaśnić inną chorobą. Erytroplakia ma postać czerwonej zmiany, natomiast erytroleukoplakia zawiera zarówno obszary czerwone, jak i białe.
Takie rozpoznanie nie oznacza automatycznie raka. Część zmian może jednak zawierać dysplazję, czyli nieprawidłowe komórki związane ze zwiększonym ryzykiem rozwoju nowotworu. O ich rzeczywistym charakterze nie przesądza wygląd. Konieczna może być biopsja i ocena pobranego materiału przez patomorfologa.
Guz na szyi może być pierwszym zauważonym objawem
Rak jamy ustnej może szerzyć się do regionalnych węzłów chłonnych. Z tego powodu podczas badania lekarz ocenia nie tylko miejsce widocznej zmiany, ale również całą jamę ustną i szyję.
Nowe zgrubienie albo powiększony węzeł chłonny bardzo często mają przyczynę inną niż nowotwór, np. towarzyszą infekcji. Jeżeli jednak guz nie ustępuje, powiększa się, jest twardy lub pojawił się bez wyraźnej przyczyny, wymaga diagnostyki.
U części pacjentów zmiana na szyi może zostać zauważona wcześniej niż niewielki guz znajdujący się w jamie ustnej.
Jakie są czynniki ryzyka raka jamy ustnej?
Do najważniejszych czynników zwiększających ryzyko raka jamy ustnej należą palenie tytoniu i spożywanie alkoholu. Szczególnie niekorzystne jest ich łączne oddziaływanie.
Ryzyko wiąże się nie tylko z paleniem papierosów. Znaczenie mogą mieć również cygara, fajki i bezdymne formy tytoniu. W przypadku raka wargi dodatkowym czynnikiem jest długotrwała ekspozycja na promieniowanie słoneczne.
Lekarz może również uwzględnić wcześniejsze nowotwory głowy i szyi, osłabienie odporności oraz wiek pacjenta. W niektórych regionach świata istotnym czynnikiem ryzyka jest żucie betelu i orzecha arekowego.
Brak wymienionych czynników nie wyklucza jednak choroby. Rak jamy ustnej może zostać rozpoznany również u osoby, która nigdy nie paliła i nie nadużywała alkoholu. Dlatego utrzymującej się zmiany nie należy bagatelizować tylko dlatego, że pacjent nie należy do grupy podwyższonego ryzyka.
Czy HPV powoduje raka jamy ustnej?
HPV nie odgrywa takiej samej roli we wszystkich nowotworach głowy i szyi. Najsilniejszy i najlepiej udokumentowany związek dotyczy raka części ustnej gardła, szczególnie nowotworów migdałków podniebiennych i nasady języka.
Nie jest natomiast głównym czynnikiem odpowiedzialnym za typowe raki jamy ustnej. Samo wykrycie HPV w materiale biologicznym również nie oznacza jeszcze, że wirus spowodował konkretny nowotwór.
Dlatego określenia „rak jamy ustnej” i „rak gardła związany z HPV” nie powinny być używane zamiennie.
Czytaj także: HPV i p16 w nowotworach głowy i szyi – co oznacza wynik?
Jak wygląda badanie jamy ustnej?
Lekarz lub stomatolog dokładnie ogląda wargi, dziąsła, policzki, język, dno jamy ustnej i podniebienie. Ocenia również miejsca trudniej dostępne podczas samodzielnego oglądania.
Badanie nie ogranicza się do obserwacji. Specjalista dotyka podejrzanej zmiany, aby ocenić jej spoistość, stwardnienie podstawy, przesuwalność oraz stosunek do sąsiednich tkanek. Sprawdza także ruchomość języka i żuchwy oraz bada węzły chłonne szyi.
To pokazuje, dlaczego fotografia wykonana telefonem nie może zastąpić wizyty. Dwie zmiany mogą wyglądać podobnie, a podczas badania zachowywać się zupełnie inaczej.
Jak rozpoznaje się raka jamy ustnej?
Samo obejrzenie zmiany nie wystarcza do potwierdzenia nowotworu. Jeżeli lekarz uzna ją za podejrzaną, konieczne może być pobranie wycinka albo usunięcie niewielkiej zmiany w całości.
Materiał trafia do pracowni patomorfologicznej. Patomorfolog ocenia go pod mikroskopem i określa, czy obecne są komórki nowotworowe, z jakim typem raka mamy do czynienia oraz jakie cechy ma pobrana zmiana.
To badanie histopatologiczne pozwala potwierdzić albo wykluczyć nowotwór. Badania obrazowe nie zastępują biopsji – odpowiadają na inne pytania.
Jeżeli rak zostanie potwierdzony, trzeba jeszcze ocenić jego zasięg. W zależności od lokalizacji i sytuacji klinicznej mogą zostać wykonane tomografia komputerowa, rezonans magnetyczny, ultrasonografia szyi oraz inne badania. Jeśli węzeł chłonny wygląda podejrzanie, lekarz może zlecić pobranie z niego materiału.
U wybranych pacjentów wykonuje się również PET-CT, ale nie jest to badanie potrzebne w każdej sytuacji.
→ Diagnostyka nowotworów głowy i szyi krok po kroku
→ Biopsja, cytologia i histopatologia – czym różnią się te badania?
→ Wynik histopatologiczny – przewodnik dla pacjentów
Po co określa się zaawansowanie choroby?
Po potwierdzeniu raka lekarze muszą ustalić wielkość i miejscowy zasięg guza, stan regionalnych węzłów chłonnych oraz obecność lub brak przerzutów odległych.
Informacje te opisuje klasyfikacja TNM. Wynik nie jest jedynie formalnym oznaczeniem. Pomaga ocenić możliwości leczenia i zaplanować zakres operacji, radioterapii oraz ewentualnego leczenia systemowego.
Znaczenie ma również to, czy nowotwór nacieka sąsiednie struktury, jak głęboko wrasta w tkanki oraz czy w węzłach chłonnych stwierdzono komórki nowotworowe.
→ Klasyfikacja TNM – jak ją rozumieć?
Jak leczy się raka jamy ustnej?
Sposób leczenia zależy od dokładnego miejsca powstania nowotworu, jego wielkości, głębokości naciekania, stanu węzłów chłonnych, wyniku badania histopatologicznego oraz ogólnej kondycji pacjenta.
W leczeniu raka jamy ustnej ważną rolę odgrywa chirurgia. Operacja może polegać na usunięciu guza wraz z odpowiednim marginesem zdrowych tkanek. U części pacjentów konieczne jest również leczenie węzłów chłonnych szyi, nawet jeśli nie są wyraźnie powiększone.
Zakres zabiegu zależy od położenia i rozległości choroby. Przy większych operacjach konieczna może być rekonstrukcja powstałego ubytku. Jej celem jest nie tylko odtworzenie wyglądu leczonego obszaru, ale przede wszystkim zachowanie lub odzyskanie w możliwie największym stopniu funkcji mowy, żucia i połykania.
Po operacji część pacjentów wymaga radioterapii. Jeśli wynik badania pooperacyjnego wskazuje na wysokie ryzyko nawrotu, może zostać zalecona jednoczasowa radiochemioterapia. Decyzja zależy m.in. od radykalności zabiegu, cech guza oraz zajęcia węzłów chłonnych.
W chorobie nawrotowej lub przerzutowej możliwości postępowania są inne. Mogą obejmować leczenie systemowe, w tym chemioterapię, leki ukierunkowane molekularnie oraz – u odpowiednio zakwalifikowanych pacjentów – immunoterapię.
Plan leczenia powinien być ustalany indywidualnie przez wielodyscyplinarny zespół specjalistów.
Dlaczego przed radioterapią potrzebna jest ocena stomatologiczna?
Jeżeli plan leczenia obejmuje napromienianie okolicy jamy ustnej, przed rozpoczęciem terapii ważna jest dokładna ocena stanu zębów, dziąseł i przyzębia.
Nie chodzi wyłącznie o rutynowy przegląd. Nieleczone stany zapalne i zęby wymagające usunięcia mogą stać się źródłem poważnych problemów podczas lub po radioterapii. Dlatego konieczne leczenie stomatologiczne najlepiej zaplanować jeszcze przed rozpoczęciem napromieniania.
Radioterapia obszaru głowy i szyi może prowadzić m.in. do zapalenia błony śluzowej, suchości jamy ustnej, zaburzeń smaku, problemów z uzębieniem, bólu oraz trudności w jedzeniu. Opieka stomatologiczna jest więc ważna zarówno na etapie przygotowania do leczenia, jak i później.
Leczenie to nie tylko usunięcie nowotworu
Jama ustna odpowiada za funkcje, które wykonujemy każdego dnia: mówienie, żucie, połykanie, odczuwanie smaku oraz swobodne oddychanie.
Dlatego już podczas planowania terapii trzeba myśleć nie tylko o kontroli choroby, ale również o późniejszym funkcjonowaniu pacjenta.
W zależności od zakresu leczenia potrzebne mogą być:
- rehabilitacja pooperacyjna,
- opieka stomatologiczna,
- wsparcie dietetyczne,
- terapia zaburzeń mowy,
- rehabilitacja połykania,
- leczenie bólu,
- pomoc psychoonkologiczna.
Problemy z jedzeniem nie powinny być traktowane jako nieunikniona niedogodność. Mogą prowadzić do utraty masy ciała, osłabienia i niedożywienia, a w konsekwencji utrudniać prowadzenie terapii. Dlatego stan odżywienia warto ocenić jeszcze przed rozpoczęciem leczenia.
Czy można samodzielnie oglądać jamę ustną?
Okresowe oglądanie jamy ustnej może pomóc zauważyć nową zmianę, zwłaszcza u osób palących, używających innych wyrobów tytoniowych albo regularnie spożywających alkohol.
Przy dobrym oświetleniu można obejrzeć wargi, dziąsła, wewnętrzną powierzchnię policzków, podniebienie oraz język. Warto zwrócić uwagę także na jego boczne powierzchnie i obszar pod językiem.
Samobadanie ma jednak ograniczenia. Nie wszystkie miejsca można dobrze zobaczyć, a wygląd zmiany nie pozwala wiarygodnie określić jej charakteru. Oglądanie jamy ustnej nie zastępuje więc wizyty u stomatologa ani badania lekarskiego.
Nie istnieje również jeden standardowy program badań przesiewowych raka jamy ustnej przeznaczony dla całej populacji. Regularne wizyty stomatologiczne mogą jednak pomóc w zauważeniu nieprawidłowości, które nie powodują jeszcze dolegliwości.
Do kogo zgłosić się ze zmianą w jamie ustnej?
Niepokojącą zmianę można w pierwszej kolejności pokazać stomatologowi, lekarzowi POZ, laryngologowi albo chirurgowi szczękowo-twarzowemu. W zależności od obrazu zmiany pacjent może zostać skierowany do ośrodka zajmującego się diagnostyką i leczeniem nowotworów głowy i szyi.
Najważniejsze jest, aby nie odkładać konsultacji miesiącami tylko dlatego, że zmiana nie boli albo została wcześniej uznana za aftę.
Warto zgłosić się do specjalisty, jeśli:
- rana lub owrzodzenie nie goją się przez ponad trzy tygodnie,
- biała, czerwona lub czerwono-biała plama nie znika,
- guzek albo zgrubienie się powiększają,
- pojawiło się drętwienie, krwawienie lub ograniczenie ruchomości języka,
- ząb rozchwiał się bez wyraźnej przyczyny,
- zębodół nie goi się po usunięciu zęba,
- na szyi pojawił się utrzymujący się guz.
Konsultacja nie oznacza jeszcze podejrzenia raka. Pozwala natomiast sprawdzić przyczynę zmiany i – jeśli jest to potrzebne – rozpocząć dalszą diagnostykę bez niepotrzebnej zwłoki.
FAQ: rak jamy ustnej
Jak wygląda rak jamy ustnej?
Nie ma jednego charakterystycznego wyglądu. Rak może przyjmować postać niegojącego się owrzodzenia, zgrubienia, twardego guzka albo białej, czerwonej czy czerwono-białej zmiany. Rozpoznania nie można postawić na podstawie samego wyglądu.
Czy rak jamy ustnej boli?
Może powodować ból, ale wczesna zmiana nie musi być bolesna. Brak bólu nie jest powodem, aby odkładać konsultację.
Czy niegojąca się afta może być rakiem?
Większość aft nie ma związku z nowotworem i ustępuje samoistnie. Jeżeli zmiana nie goi się przez ponad trzy tygodnie, powinna zostać oceniona, aby ustalić jej rzeczywistą przyczynę.
Czy biała plama w jamie ustnej oznacza raka?
Nie. Białe zmiany mogą mieć wiele przyczyn. Jeśli jednak plama nie znika, nie daje się zetrzeć albo towarzyszy jej stwardnienie, owrzodzenie lub krwawienie, wymaga oceny przez stomatologa albo lekarza.
Czy stomatolog może wykryć raka jamy ustnej?
Stomatolog może zauważyć podejrzaną zmianę, zbadać jamę ustną i szyję oraz skierować pacjenta do dalszej diagnostyki. Ostateczne rozpoznanie nowotworu wymaga badania histopatologicznego pobranego materiału.
Czy rak języka należy do nowotworów jamy ustnej?
Rak ruchomej, przedniej części języka należy do nowotworów jamy ustnej. Rak nasady języka jest klasyfikowany jako nowotwór części ustnej gardła.
Czy HPV powoduje raka jamy ustnej?
HPV jest uznaną przyczyną części raków części ustnej gardła, szczególnie migdałków podniebiennych i nasady języka. Nie jest natomiast głównym czynnikiem odpowiedzialnym za typowe raki jamy ustnej.
Czy rak jamy ustnej zawsze wymaga operacji?
Chirurgia jest podstawową metodą leczenia wielu raków jamy ustnej, ale sposób postępowania zależy od lokalizacji i zaawansowania choroby, stanu węzłów chłonnych, wyniku histopatologicznego oraz kondycji pacjenta. U części chorych potrzebna jest również radioterapia lub radiochemioterapia.
Czy po leczeniu można odzyskać sprawność mówienia i połykania?
Wiele zależy od lokalizacji i zakresu leczenia. Rekonstrukcja chirurgiczna, rehabilitacja mowy, terapia połykania, opieka dietetyczna i stomatologiczna mogą pomóc pacjentowi odzyskać możliwie najlepsze funkcjonowanie.
• Artykuł zaktualizowano: