Guz na szyi, utrzymujący się ból gardła, problemy z połykaniem czy jednostronny ból ucha mogą być pierwszymi sygnałami raka części ustnej gardła. To szczególna grupa nowotworów głowy i szyi, ponieważ część z nich rozwija się w związku z zakażeniem wirusem brodawczaka ludzkiego – HPV. Status HPV i p16 ma znaczenie dla klasyfikacji choroby oraz oceny rokowania, ale sam w sobie nie przesądza o sposobie leczenia konkretnego pacjenta.
Rak części ustnej gardła zasługuje na osobne omówienie. Jeszcze stosunkowo niedawno nowotwory głowy i szyi kojarzyły się niemal wyłącznie z paleniem tytoniu i spożywaniem alkoholu. Czynniki te nadal odgrywają bardzo ważną rolę, ale w przypadku nowotworów rozwijających się w migdałkach podniebiennych i nasadzie języka istnieje jeszcze jeden istotny mechanizm – przetrwałe zakażenie onkogennym typem HPV.
Nowotwory związane z HPV mogą wystąpić także u osób, które nigdy nie paliły albo paliły niewiele. Nie oznacza to jednak, że są chorobami łagodnymi. Rak HPV-zależny nadal wymaga pełnej diagnostyki i leczenia, a jego przebiegu nie można przewidzieć na podstawie samego wyniku p16.
Rak części ustnej gardła może objawiać się guzem na szyi, bólem gardła, problemami z połykaniem lub bólem ucha. Wyjaśniamy rolę HPV i p16, diagnostykę oraz leczenie.
Gdzie znajduje się część ustna gardła?
Część ustna gardła, nazywana również ustną częścią gardła lub oropharynx, znajduje się za jamą ustną. Jest środkowym odcinkiem gardła, położonym pomiędzy nosogardłem a częścią krtaniową gardła.
Obejmuje:
- migdałki podniebienne,
- nasadę, czyli tylną część języka,
- podniebienie miękkie,
- boczne i tylną ścianę gardła.
Rak nasady języka nie jest tym samym co rak ruchomej, przedniej części języka. Przednia część języka należy do jamy ustnej, natomiast nasada języka jest częścią ustną gardła. Nowotwory tych obszarów różnią się m.in. znaczeniem zakażenia HPV i sposobem klasyfikacji.
Również określenie „rak gardła” jest zbyt szerokie, aby na jego podstawie wnioskować o biologii choroby. Może odnosić się do nowotworów części nosowej, ustnej lub krtaniowej gardła. Związek z HPV dotyczy przede wszystkim części ustnej gardła, szczególnie migdałków podniebiennych i nasady języka.
Dlaczego niewielki guz może być trudny do zauważenia?
Migdałki podniebienne i nasada języka mają nieregularną powierzchnię, zagłębienia oraz krypty. Niewielki nowotwór może rozwijać się w ich obrębie bez tworzenia od razu wyraźnej, łatwo widocznej zmiany.
Nasada języka znajduje się również poza obszarem, który można dokładnie obejrzeć samodzielnie w lustrze. Z tego powodu guz pierwotny może przez pewien czas nie powodować wyraźnych objawów albo dawać jedynie niewielki dyskomfort.
Jednocześnie nowotwór może stosunkowo wcześnie rozprzestrzenić się do węzłów chłonnych szyi. Pacjent jako pierwszy zauważa wtedy guzek na szyi, mimo że zmiana w migdałku albo nasadzie języka pozostaje niewielka.
Jakie są objawy raka części ustnej gardła?
Objawy zależą od dokładnego miejsca powstania guza, jego wielkości i zasięgu. Początkowo mogą przypominać infekcję gardła, problem stomatologiczny albo inne łagodne schorzenie laryngologiczne.
Do możliwych objawów należą:
- ból gardła, który nie ustępuje,
- ból lub trudności podczas połykania,
- uczucie przeszkody albo obecności ciała obcego w gardle,
- jednostronny ból ucha bez widocznej choroby ucha,
- guz lub powiększony węzeł chłonny na szyi,
- powiększenie jednego migdałka,
- guzek lub owrzodzenie w tylnej części jamy ustnej albo gardła,
- utrzymująca się biała lub czerwona zmiana błony śluzowej,
- problemy z pełnym otwieraniem ust,
- ograniczenie ruchomości języka,
- zmiana sposobu mówienia,
- krwioplucie lub obecność krwi w ślinie,
- niezamierzona utrata masy ciała.
Żaden z tych objawów sam w sobie nie oznacza raka. Ból gardła, powiększone węzły chłonne i problemy z połykaniem znacznie częściej wynikają z infekcji lub innych chorób niezwiązanych z nowotworem.
Znaczenie ma czas trwania dolegliwości. Objaw utrzymujący się przez ponad trzy tygodnie, nasilający się albo występujący głównie po jednej stronie powinien zostać oceniony przez lekarza.
Guz na szyi może być pierwszym sygnałem
Powiększone węzły chłonne najczęściej towarzyszą infekcjom. Po ustąpieniu zakażenia powinny jednak stopniowo się zmniejszać.
W raku części ustnej gardła, zwłaszcza związanym z HPV, guz szyi może być pierwszym zauważonym objawem. Zmiana pierwotna w migdałku albo nasadzie języka bywa niewielka i nie musi powodować silnego bólu, podczas gdy przerzut w węźle chłonnym staje się wyczuwalny.
Zdarza się również, że zajęty węzeł ma częściowo torbielowatą budowę. Taka zmiana może przypominać łagodną torbiel szyi. U dorosłego nowy guz bocznej części szyi powinien jednak zostać dokładnie zbadany, a nie jedynie opróżniony lub przez wiele miesięcy obserwowany.
Szczególnej uwagi wymaga guzek, który:
- nie ustępuje,
- powiększa się,
- pojawił się bez wyraźnej infekcji,
- jest twardy albo słabo przesuwalny,
- nie boli, ale pozostaje wyczuwalny,
- ponownie wypełnia się po nakłuciu.
Lekarz może zlecić USG szyi i pobranie materiału do badania. Samo badanie dotykiem nie pozwala stwierdzić, czy zmiana jest łagodna.
→ Nowotwory głowy i szyi – objawy. Których sygnałów nie należy ignorować?
Dlaczego rak części ustnej gardła może powodować ból ucha?
Ból ucha nie zawsze ma źródło w samym uchu. Gardło i ucho są częściowo unerwione przez te same nerwy. Z tego powodu ból powstający w migdałku, nasadzie języka albo ścianie gardła może być odczuwany jako dolegliwość w uchu. Jest to tzw. ból rzutowany.
Niepokój powinien wzbudzić jednostronny ból ucha, który utrzymuje się mimo prawidłowego wyniku badania ucha. Szczególnie ważne jest jego współwystępowanie z bólem gardła, problemami z połykaniem, powiększeniem jednego migdałka albo guzem na szyi.
Nie każdy ból ucha jest objawem nowotworu. Jeśli jednak nie ma uchwytnej przyczyny i dolegliwość nie mija, trzeba ocenić również gardło.
Co HPV ma wspólnego z rakiem części ustnej gardła?
HPV, czyli wirus brodawczaka ludzkiego, to duża grupa wirusów. Zakażenia HPV są bardzo częste i dotyczą zarówno kobiet, jak i mężczyzn.
Większość zakażeń ustępuje samoistnie dzięki działaniu układu odpornościowego. Sam kontakt z HPV nie oznacza więc, że rozwinie się nowotwór. Problem może pojawić się u niewielkiej części osób, u których zakażenie typem wysokiego ryzyka utrzymuje się przez długi czas i prowadzi do zmian w zakażonych komórkach.
W raku części ustnej gardła największe znaczenie ma HPV typu 16. Wirus może uczestniczyć w powstawaniu nowotworów migdałków podniebiennych i nasady języka.
Nie każdy rak części ustnej gardła jest jednak HPV-zależny. Występują zarówno nowotwory związane z wirusem, jak i guzy rozwijające się inną drogą, częściej powiązaną z paleniem tytoniu i spożywaniem alkoholu.
Czy HPV-zależny rak dotyczy wyłącznie osób młodych?
Nie. HPV-zależne nowotwory części ustnej gardła zmieniły profil części pacjentów z nowotworami głowy i szyi i mogą występować u osób niepalących oraz stosunkowo młodszych niż pacjenci z klasycznymi nowotworami tytoniozależnymi.
Nie jest to choroba wyłącznie ludzi młodych. Może zostać rozpoznana także u osób starszych. Wiek ani brak historii palenia nie powinny być podstawą do zlekceważenia utrzymującego się guzka na szyi, bólu gardła czy problemów z połykaniem.
Palenie i alkohol nadal mają znaczenie
Rosnąca rola HPV nie oznacza, że palenie tytoniu i alkohol przestały mieć znaczenie. Są one nadal ważnymi czynnikami ryzyka nowotworów głowy i szyi, w tym raka części ustnej gardła niezwiązanego z HPV.
Pacjent może mieć jednocześnie nowotwór związany z HPV i historię wieloletniego palenia. Ekspozycje te nie wykluczają się.
Palenie może również wpływać na wyniki leczenia, ryzyko powikłań, wystąpienie kolejnych nowotworów oraz rokowanie. Dlatego zaprzestanie palenia pozostaje ważne także po rozpoznaniu choroby.
Warto skorzystać z profesjonalnego leczenia uzależnienia od nikotyny. Sama informacja, że pacjent „powinien przestać palić”, zwykle nie jest wystarczającym wsparciem.
-> Telefoniczna Poradnia Pomocy Palącym w NIO ma już 30 lat. Jak pomaga zerwać z uzależnieniem?
Co oznacza p16-dodatni rak części ustnej gardła?
W wyniku badania patomorfologicznego pacjent może zobaczyć określenie „p16-dodatni”.
p16 jest białkiem, którego ekspresję ocenia się w komórkach nowotworowych metodą immunohistochemiczną. Patomorfolog wykonuje odpowiednie barwienie pobranego materiału i sprawdza jego intensywność oraz zakres.
W raku płaskonabłonkowym części ustnej gardła odpowiednio silna i rozlana ekspresja p16 jest wykorzystywana jako marker biologii związanej z HPV. Ma znaczenie dla klasyfikacji choroby.
Nie należy jednak traktować określeń „p16 dodatni” i „HPV dodatni” jako prostych synonimów w każdej sytuacji klinicznej. Badanie p16 ocenia ekspresję białka, natomiast testy swoiste dla HPV poszukują materiału genetycznego wirusa albo śladów jego aktywności.
Możliwe są wyniki niezgodne. Z tego powodu w określonych sytuacjach, zwłaszcza gdy lokalizacja guza, obraz pod mikroskopem lub przebieg choroby są nietypowe, potrzebne może być badanie swoiste dla HPV.
→ HPV i p16 w nowotworach głowy i szyi – co oznacza wynik?
Dlaczego status HPV i p16 jest ważny?
HPV-zależny rak części ustnej gardła różni się biologicznie od nowotworu niezwiązanego z HPV. Pacjenci z HPV-zależną chorobą mają przeciętnie lepsze wyniki leczenia niż chorzy z rakiem HPV-ujemnym.
Jest to jednak informacja statystyczna dotycząca grup pacjentów, a nie indywidualna prognoza.
Dodatni wynik p16 nie gwarantuje wyleczenia. Na przebieg choroby wpływają również:
- wielkość i miejscowy zasięg guza,
- liczba, wielkość i położenie zajętych węzłów chłonnych,
- ewentualne szerzenie się nowotworu poza węzeł,
- obecność lub brak przerzutów odległych,
- możliwość zastosowania leczenia radykalnego,
- stan ogólny pacjenta,
- choroby współistniejące,
- historia palenia tytoniu.
Również wynik p16-ujemny nie oznacza, że skuteczne leczenie nie jest możliwe. Rokowanie zawsze wymaga oceny całego obrazu klinicznego.
HPV zmienia klasyfikację zaawansowania
Różnice pomiędzy HPV-zależnym i niezwiązanym z HPV rakiem części ustnej gardła są na tyle istotne, że w klasyfikacji TNM stosuje się odrębne zasady określania zaawansowania nowotworów p16-dodatnich i p16-ujemnych.
Oznacza to, że dwóch pacjentów z podobną wielkością guza i pozornie podobnym zajęciem węzłów chłonnych może otrzymać inne oznaczenie stadium zależnie od statusu p16.
Nie należy porównywać samych numerów stopnia zaawansowania pomiędzy obiema grupami. Niższy numer stadium w chorobie p16-dodatniej nie oznacza, że guz jest nieistotny albo że nie wymaga pełnego leczenia.
Klasyfikacja pomaga opisać chorobę i oszacować rokowanie, ale nie zastępuje indywidualnej decyzji terapeutycznej.
→ Klasyfikacja TNM – jak rozumieć stopień zaawansowania nowotworu?
Jak diagnozuje się raka części ustnej gardła?
Diagnostyka rozpoczyna się od dokładnego wywiadu. Lekarz pyta o czas trwania objawów, problemy z połykaniem, ból ucha, zmianę masy ciała, palenie tytoniu, spożywanie alkoholu oraz wcześniejsze choroby.
Następnie ocenia jamę ustną, gardło i szyję. Sprawdza m.in. wygląd migdałków, ruchomość języka, możliwość pełnego otwierania ust oraz węzły chłonne.
Nasada języka i część ścian gardła nie są dobrze widoczne podczas zwykłego oglądania jamy ustnej. Dlatego ważne jest badanie endoskopowe wykonywane za pomocą cienkiego, giętkiego endoskopu wprowadzanego przez nos.
Badanie pozwala obejrzeć trudno dostępne obszary gardła i krtani. Najczęściej jest przeprowadzane w gabinecie laryngologicznym i trwa krótko.
Jak bada się guz na szyi?
Jeżeli pierwszym objawem jest powiększony węzeł chłonny, lekarz może zlecić USG szyi. Badanie pozwala ocenić wielkość, położenie i budowę zmiany.
Następnie pobiera się materiał do oceny. Może to być biopsja cienkoigłowa, podczas której uzyskuje się komórki, albo biopsja gruboigłowa dostarczająca większy fragment tkanki.
W przypadku zmiany torbielowatej pojedyncze nakłucie może nie dostarczyć wystarczającego materiału. Jeśli wynik nie wyjaśnia przyczyny utrzymującego się guza, diagnostyka nie powinna się na tym kończyć.
U dorosłego pacjenta nie należy zakładać, że boczna torbiel szyi jest zmianą wrodzoną lub łagodną, dopóki nie zostanie wykluczone jej nowotworowe pochodzenie.
Biopsja potwierdza rozpoznanie
Obraz gardła i wyniki badań obrazowych mogą sugerować nowotwór, ale ostateczne rozpoznanie wymaga oceny pobranego materiału.
Biopsję można wykonać z guza pierwotnego albo z zajętego węzła chłonnego. Materiał trafia do pracowni patomorfologicznej, gdzie określa się typ nowotworu i wykonuje potrzebne badania dodatkowe.
Najczęstszym nowotworem złośliwym części ustnej gardła jest rak płaskonabłonkowy. W tej lokalizacji istotna jest również ocena p16 i – w odpowiednich przypadkach – badanie swoiste dla HPV.
Biopsja nie powoduje rozsiewu raka. Jest standardowym badaniem niezbędnym do potwierdzenia choroby i zaplanowania leczenia.
→ Wynik histopatologiczny – przewodnik dla pacjenta
Co jeśli w węźle znaleziono raka, ale nie widać guza pierwotnego?
Zdarza się, że badanie węzła chłonnego wykazuje przerzut raka płaskonabłonkowego, ale podczas pierwszego badania nie udaje się odnaleźć miejsca, w którym powstał nowotwór.
Jeżeli komórki wykazują ekspresję p16 albo obecność onkogennego HPV, dalsze poszukiwania koncentrują się szczególnie na migdałkach podniebiennych i nasadzie języka.
Diagnostyka może obejmować dokładne badanie endoskopowe w znieczuleniu, pobranie wycinków, usunięcie jednego lub obu migdałków, a u wybranych pacjentów również pobranie tkanki z nasady języka metodą przezustną.
Celem jest odnalezienie nawet bardzo małego guza pierwotnego. Jego wykrycie może pozwolić dokładniej zaplanować zakres radioterapii lub leczenia operacyjnego.
Po co wykonuje się TK, MR i PET-CT?
Badania obrazowe pomagają określić wielkość guza, jego stosunek do sąsiednich struktur i stan węzłów chłonnych.
Tomografia komputerowa jest często wykorzystywana do oceny gardła i szyi. Rezonans magnetyczny może dokładniej pokazywać tkanki miękkie, nasadę języka, mięśnie i ewentualne szerzenie się nowotworu wzdłuż nerwów.
PET-CT może pomóc ocenić zasięg choroby, poszukiwać przerzutów lub odnaleźć niewielkie ognisko pierwotne. Nie zastępuje jednak biopsji i nie jest potrzebne każdemu pacjentowi.
Zakres badań dobiera się do sytuacji klinicznej. Nie istnieje jeden identyczny zestaw diagnostyczny dla wszystkich chorych.
→ Diagnostyka nowotworów głowy i szyi krok po kroku
Jak leczy się raka części ustnej gardła?
Wybór terapii zależy od lokalizacji i wielkości guza, zaawansowania choroby, stanu węzłów chłonnych, statusu HPV i p16, ogólnej kondycji pacjenta oraz przewidywanego wpływu leczenia na połykanie, mowę i odżywianie.
W leczeniu stosuje się chirurgię, radioterapię oraz jednoczasową radiochemioterapię. W chorobie nawrotowej lub przerzutowej wykorzystuje się również leczenie systemowe, w tym u odpowiednio zakwalifikowanych pacjentów immunoterapię.
Nie istnieje jedna metoda najlepsza dla każdego chorego. Plan powinien zostać omówiony przez wielodyscyplinarny zespół zajmujący się nowotworami głowy i szyi.
Leczenie wczesnej choroby
W przypadku niewielkich guzów możliwości leczenia mogą obejmować operację albo radioterapię.
Zabiegi chirurgiczne są często wykonywane przez jamę ustną, bez rozległego zewnętrznego cięcia. W wybranych ośrodkach wykorzystuje się chirurgię laserową lub robotyczną. Takie postępowanie określa się jako chirurgię przezustną.
Operacja może obejmować również usunięcie węzłów chłonnych szyi. Zakres zabiegu zależy od miejsca powstania guza i ryzyka przerzutów węzłowych.
Alternatywą może być radioterapia obejmująca guz i odpowiednie obszary węzłów chłonnych. Wybór między operacją a radioterapią powinien uwzględniać skuteczność onkologiczną oraz przewidywany wpływ na połykanie, mowę, ślinienie i jakość życia.
Kiedy po operacji potrzebne jest dalsze leczenie?
Usunięcie guza nie zawsze kończy terapię. Po operacji cały materiał jest dokładnie oceniany przez patomorfologa.
Znaczenie mają m.in.:
- radykalność usunięcia guza,
- odległość nowotworu od marginesów chirurgicznych,
- liczba zajętych węzłów chłonnych,
- wielkość przerzutów w węzłach,
- szerzenie się nowotworu poza węzeł,
- naciekanie nerwów lub naczyń.
Na podstawie tych informacji lekarze oceniają ryzyko nawrotu. U części pacjentów potrzebna jest pooperacyjna radioterapia, a przy określonych cechach wysokiego ryzyka – radiochemioterapia.
Dlatego przed wyborem operacji warto ocenić prawdopodobieństwo, że po zabiegu konieczne będzie również napromienianie. Zastosowanie kolejno operacji, radioterapii i chemioterapii może zwiększać obciążenie leczeniem oraz ryzyko trwałych problemów z połykaniem.
Leczenie bardziej zaawansowanej choroby
Miejscowo i regionalnie zaawansowany rak części ustnej gardła często wymaga leczenia skojarzonego.
Jedną z podstawowych metod jest jednoczasowa radiochemioterapia. Radioterapia działa miejscowo na guz i węzły chłonne, natomiast podawany równocześnie lek zwiększa wrażliwość komórek nowotworowych na napromienianie.
U części pacjentów możliwe jest leczenie operacyjne, po którym – zależnie od wyniku histopatologicznego – stosuje się radioterapię lub radiochemioterapię.
Wybór zależy nie tylko od stadium. Znaczenie mają lokalizacja guza, możliwość jego bezpiecznego usunięcia, dostępne doświadczenie ośrodka oraz spodziewana funkcja połykania po terapii.
Czy rak HPV-dodatni można leczyć mniej intensywnie?
Lepsze wyniki leczenia HPV-zależnego raka części ustnej gardła doprowadziły do badań nad deeskalacją terapii. Celem jest ograniczenie późnych działań niepożądanych bez pogorszenia szans na wyleczenie.
Badane są m.in. mniejsze dawki radioterapii, zmiany leczenia systemowego oraz postępowanie dostosowane do odpowiedzi na terapię lub wyniku operacji.
Dla pacjenta najważniejszy jest jednak jeden wniosek: sam dodatni status p16 lub HPV nie jest wystarczającym powodem do zmniejszenia intensywności leczenia.
Niektóre próby zastąpienia standardowego leczenia metodą postrzeganą jako mniej toksyczna prowadziły do gorszych wyników. Dlatego deeskalacja powinna być stosowana wyłącznie zgodnie z aktualnymi standardami lub w ramach odpowiednio zaprojektowanych badań klinicznych.
Pacjent nie powinien samodzielnie zakładać, że p16-dodatni oznacza mniejszą dawkę radioterapii, brak chemioterapii albo łatwiejsze leczenie.
Jak leczenie może wpłynąć na połykanie?
Część ustna gardła uczestniczy w przesuwaniu pokarmu z jamy ustnej do przełyku i ochronie dróg oddechowych. Guz oraz jego leczenie mogą wpływać na sprawność tego mechanizmu.
Po operacji mogą wystąpić ból, ograniczenie ruchomości języka, krztuszenie się lub trudności w przełykaniu określonych pokarmów.
Radioterapia i radiochemioterapia mogą powodować zapalenie błony śluzowej, ból, suchość jamy ustnej, zaburzenia smaku, obrzęk i osłabienie mięśni uczestniczących w połykaniu. Późnym następstwem może być włóknienie tkanek, które ogranicza ich elastyczność.
Problemy z połykaniem nie powinny być traktowane jako dolegliwość, którą pacjent musi po prostu przeczekać. Mogą prowadzić do niedożywienia, odwodnienia i zachłystowego zapalenia płuc.
Dlatego ocena połykania oraz rehabilitacja powinny rozpocząć się odpowiednio wcześnie, czasem jeszcze przed leczeniem.
Dlaczego trzeba zadbać o stan odżywienia?
Ból gardła i trudności w połykaniu mogą powodować ograniczenie jedzenia jeszcze przed rozpoznaniem choroby. W trakcie radiochemioterapii problemy mogą się nasilić.
Utrata masy ciała i mięśni osłabia organizm, pogarsza tolerancję leczenia i może zwiększać ryzyko przerw w terapii. Pacjent powinien więc zostać objęty oceną żywieniową, zanim dojdzie do znacznego niedożywienia.
W niektórych przypadkach wystarcza zmiana konsystencji posiłków oraz włączenie doustnych preparatów odżywczych. U części pacjentów potrzebne jest czasowe żywienie przez zgłębnik albo gastrostomię.
Nie oznacza to niepowodzenia leczenia. Jest to sposób zabezpieczenia podaży energii, białka, płynów i leków w okresie, gdy jedzenie drogą doustną jest niewystarczające lub niebezpieczne.
Opieka stomatologiczna przed radioterapią
Jeśli planowane jest napromienianie obszaru jamy ustnej i gardła, przed rozpoczęciem leczenia potrzebna jest dokładna ocena stomatologiczna.
Nieleczone stany zapalne, chore zęby i problemy przyzębia mogą zwiększać ryzyko powikłań. Konieczne zabiegi należy zaplanować z wyprzedzeniem, aby tkanki miały czas na wygojenie przed radioterapią.
Po leczeniu ważne są regularne kontrole, profilaktyka próchnicy i postępowanie w przypadku suchości jamy ustnej. Radioterapia może trwale zmniejszyć wydzielanie śliny i zwiększyć podatność zębów na uszkodzenia.
Szczękościsk również może wymagać rehabilitacji
Guz, operacja albo włóknienie tkanek po radioterapii mogą ograniczać możliwość otwierania ust. Stan ten nazywa się szczękościskiem.
Może utrudniać jedzenie, mówienie, higienę jamy ustnej i badania kontrolne. Dlatego warto wcześnie oceniać zakres otwierania ust i rozpocząć zalecone ćwiczenia, zanim ograniczenie stanie się utrwalone.
Ćwiczeń nie należy dobierać samodzielnie. Ich zakres powinien uwzględniać rodzaj operacji, stan tkanek i etap leczenia.
Leczenie nawrotowej lub przerzutowej choroby
Jeżeli nowotwór powrócił albo pojawiły się przerzuty odległe, sposób postępowania zależy od miejsca nawrotu, wcześniejszego leczenia, ogólnej kondycji pacjenta i charakterystyki nowotworu.
W wybranych przypadkach możliwe jest leczenie miejscowe, np. operacja lub ponowne napromienianie. U innych pacjentów stosuje się leczenie systemowe.
Może ono obejmować chemioterapię, leczenie ukierunkowane na określone cele molekularne oraz immunoterapię. Przed wyborem terapii lekarz może zlecić badania biomarkerów, m.in. ekspresji PD-L1.
Status HPV pozostaje częścią opisu choroby, ale nie jest jedyną informacją decydującą o leczeniu nawrotu lub przerzutów.
Szczepienie przeciw HPV ma znaczenie również dla chłopców i mężczyzn
Profilaktyka HPV nie dotyczy wyłącznie raka szyjki macicy. Onkogenne typy HPV uczestniczą również w rozwoju nowotworów części ustnej gardła, odbytu, prącia, sromu i pochwy.
Dlatego szczepienie ma znaczenie zarówno dla dziewcząt, jak i chłopców. Największą skuteczność osiąga, gdy zostanie podane przed kontaktem z wirusem.
Szczepionka zapobiega nowym zakażeniom typami HPV objętymi szczepieniem. Nie usuwa już istniejącego zakażenia i nie jest leczeniem rozpoznanego nowotworu.
Pacjent z rakiem HPV-zależnym może zapytać lekarza o zasadność szczepienia w swojej indywidualnej sytuacji, ale ewentualna korzyść dotyczy ochrony przed przyszłymi zakażeniami, a nie leczenia obecnej choroby.
Czy istnieje badanie przesiewowe raka części ustnej gardła?
Nie istnieje standardowy program badań przesiewowych raka części ustnej gardła porównywalny z cytologią i testami HPV stosowanymi w profilaktyce raka szyjki macicy.
Nie ma również rutynowego testu HPV z jamy ustnej lub gardła zalecanego wszystkim osobom bez objawów. Wykrycie wirusa w wymazie nie pozwala wiarygodnie przewidzieć, u kogo rozwinie się nowotwór.
Badanie jamy ustnej podczas wizyty stomatologicznej jest ważne, ale nasada języka i głębsze struktury gardła nie są w pełni widoczne w rutynowym badaniu. Dlatego znaczenie ma znajomość objawów i konsultacja, gdy dolegliwość nie ustępuje.
HPV a poczucie winy – czego nie mówi wynik?
Informacja o związku nowotworu z HPV może prowadzić do pytań o moment i źródło zakażenia. Na podstawie rozpoznania nie da się jednak ustalić, kiedy doszło do infekcji ani od kogo pochodził wirus.
Od zakażenia do rozwoju nowotworu mogą minąć lata, a nawet dziesięciolecia. Wynik p16 lub HPV nie jest dowodem niedawnego zakażenia ani niewierności w związku. Partnerzy często dzielą ekspozycję na HPV, ale nie ma standardowego przesiewowego testu jamy ustnej i gardła zalecanego zdrowym partnerom osób z HPV-zależnym nowotworem.
Sam wynik p16 w tkance guza nie jest również badaniem zakaźności pacjenta. Nie odpowiada na pytanie, czy wirus jest aktualnie obecny w każdej lokalizacji ani czy może zostać przekazany partnerowi.
Kontrole po zakończeniu leczenia
Po leczeniu pacjent pozostaje pod opieką zespołu specjalistów. Kontrole służą wykrywaniu nawrotu, ocenie działań niepożądanych oraz prowadzeniu rehabilitacji.
Zakres wizyt zależy od zastosowanej terapii i sytuacji klinicznej. Może obejmować badanie laryngologiczne, endoskopię, ocenę szyi oraz odpowiednio dobrane badania obrazowe.
Ważne są również:
- kontrola masy ciała i stanu odżywienia,
- ocena połykania,
- opieka stomatologiczna,
- leczenie suchości jamy ustnej,
- rehabilitacja szczękościsku,
- kontrola funkcji tarczycy po napromienianiu szyi,
- wsparcie w zaprzestaniu palenia,
- pomoc psychoonkologiczna.
Pacjent powinien zgłaszać nowe objawy pomiędzy planowymi wizytami, a nie czekać do kolejnej kontroli.
Do kogo zgłosić się z niepokojącymi objawami?
Pierwszym krokiem może być konsultacja z lekarzem POZ, stomatologiem lub laryngologiem. Guz na szyi, przewlekły jednostronny ból gardła, trudności w połykaniu albo ból ucha bez choroby ucha wymagają dokładnej oceny.
Warto zgłosić się do lekarza, gdy:
- objaw utrzymuje się przez ponad trzy tygodnie,
- na szyi pojawił się nowy guzek,
- jeden migdałek jest wyraźnie większy od drugiego,
- ból gardła występuje głównie po jednej stronie,
- pojawia się jednostronny ból ucha,
- narastają problemy z połykaniem,
- dochodzi do niezamierzonej utraty masy ciała,
- w ślinie pojawia się krew.
Konsultacja nie oznacza jeszcze podejrzenia raka. Pozwala natomiast wyjaśnić przyczynę dolegliwości i nie przeoczyć choroby wymagającej leczenia.
O co zapytać po rozpoznaniu?
Po rozpoznaniu raka części ustnej gardła warto zapytać lekarza:
- Gdzie dokładnie znajduje się guz?
- Czy powstał w migdałku, nasadzie języka czy innej części gardła?
- Jaki jest typ histologiczny nowotworu?
- Czy guz jest p16-dodatni?
- Czy wykonano badanie swoiste dla HPV?
- Jakie jest stadium choroby i według którego systemu zostało określone?
- Czy zajęte są węzły chłonne?
- Czy możliwe jest leczenie operacyjne przez jamę ustną?
- Jakie są alternatywy dla operacji?
- Jakie jest prawdopodobieństwo, że po zabiegu potrzebna będzie radioterapia lub radiochemioterapia?
- Jak leczenie może wpłynąć na połykanie, mowę i odżywianie?
- Czy przed terapią potrzebna jest konsultacja stomatologiczna, dietetyczna i logopedyczna?
- Czy w mojej sytuacji dostępne jest odpowiednie badanie kliniczne?
Takie pytania pozwalają lepiej zrozumieć zarówno cel terapii, jak i jej możliwe konsekwencje.
FAQ: rak części ustnej gardła i HPV
Jakie są pierwsze objawy raka części ustnej gardła?
Mogą obejmować przewlekły ból gardła, problemy z połykaniem, jednostronny ból ucha, zmianę w migdałku lub nasadzie języka oraz powiększony węzeł chłonny na szyi. U części pacjentów właśnie guz szyi jest pierwszym zauważonym objawem.
Czy powiększony migdałek oznacza raka?
Najczęściej nie. Migdałki mogą być powiększone z powodu infekcji lub innych łagodnych przyczyn. Utrzymujące się jednostronne powiększenie migdałka, zwłaszcza z bólem ucha, guzem szyi, owrzodzeniem lub problemami z połykaniem, wymaga jednak oceny laryngologicznej.
Czy HPV powoduje raka gardła?
HPV, szczególnie typ 16, jest ważną przyczyną części raków części ustnej gardła. Nie każdy nowotwór określany potocznie jako rak gardła jest związany z HPV.
Czy p16-dodatni oznacza dokładnie to samo co HPV-dodatni?
Nie są to pojęcia identyczne. p16 jest białkiem ocenianym w komórkach nowotworowych, natomiast badania swoiste dla HPV poszukują materiału lub aktywności wirusa. W typowym raku płaskonabłonkowym części ustnej gardła p16 jest bardzo użytecznym markerem związku z HPV.
Czy HPV-dodatni rak części ustnej gardła rokuje lepiej?
Statystycznie nowotwory HPV-zależne mają przeciętnie lepsze wyniki leczenia niż raki HPV-ujemne. Rokowanie konkretnego pacjenta zależy jednak również od zaawansowania, stanu węzłów chłonnych, historii palenia i ogólnej kondycji.
Czy rak HPV-dodatni wymaga leczenia?
Tak. Lepsze rokowanie nie oznacza, że nowotwór jest łagodny ani że można go jedynie obserwować.
Czy HPV-dodatni rak można leczyć mniej intensywnie?
Nie można tego założyć na podstawie samego wyniku. Deeskalacja leczenia jest przedmiotem badań i może być stosowana tylko w ściśle określonych sytuacjach zgodnie z aktualnymi standardami lub w badaniu klinicznym.
Czy rak części ustnej gardła zawsze wymaga operacji?
Nie. W zależności od lokalizacji i zaawansowania stosuje się chirurgię, radioterapię lub radiochemioterapię. Wybór powinien uwzględniać skuteczność oraz przewidywany wpływ na połykanie i mowę.
Czy szczepienie przeciw HPV leczy raka części ustnej gardła?
Nie. Szczepienie służy zapobieganiu nowym zakażeniom HPV. Nie jest leczeniem istniejącego nowotworu.
Czy można ustalić, kiedy doszło do zakażenia HPV?
Nie. Zakażenie mogło nastąpić wiele lat przed rozpoznaniem. Wynik nie pozwala ustalić źródła infekcji i nie świadczy o niedawnym kontakcie seksualnym.
Czy partner powinien wykonać test HPV z gardła?
Nie ma standardowego badania przesiewowego HPV jamy ustnej i gardła zalecanego zdrowym partnerom. Jeśli partner ma niepokojące objawy, powinien zgłosić się do lekarza lub stomatologa.
Czy rak części ustnej gardła jest wyleczalny?
Możliwość wyleczenia zależy od biologii i zaawansowania nowotworu, stanu węzłów chłonnych, obecności przerzutów, ogólnego stanu pacjenta oraz możliwości zastosowania leczenia radykalnego. Wiele HPV-zależnych raków tej lokalizacji dobrze odpowiada na terapię, ale każdy przypadek wymaga indywidualnej oceny.
• Artykuł zaktualizowano: