Radiochemioterapia łączy napromienianie z jednoczesnym podawaniem leku przeciwnowotworowego. W części nowotworów głowy i szyi takie leczenie stosuje się zamiast operacji, a w określonych sytuacjach także po zabiegu chirurgicznym. Chemioterapia podawana podczas radioterapii nie jest jedynie „drugim leczeniem” prowadzonym równolegle – może zwiększać wrażliwość komórek nowotworowych na promieniowanie. Terapia skojarzona może być jednak bardziej obciążająca, dlatego wymaga regularnych badań oraz szczególnej dbałości o odżywienie, nawodnienie, jamę ustną i połykanie.
Radiochemioterapia jest jedną z podstawowych metod leczenia części miejscowo zaawansowanych raków płaskonabłonkowych głowy i szyi.
W zależności od lokalizacji i sytuacji klinicznej może być stosowana jako leczenie radykalne, bez wcześniejszego chirurgicznego usunięcia guza, albo jako terapia uzupełniająca po operacji.
Nie każdy pacjent wymagający radioterapii potrzebuje jednak również chemioterapii. Decyzja zależy od rodzaju nowotworu, jego zaawansowania, wcześniejszego leczenia, wyniku badania pooperacyjnego oraz możliwości bezpiecznego zastosowania konkretnego leku.
Brak chemioterapii nie oznacza automatycznie mniej skutecznego leczenia. Z kolei zakwalifikowanie do radiochemioterapii nie oznacza, że każdy pacjent otrzyma dokładnie taki sam lek, dawkę i liczbę podań.
Radiochemioterapia w nowotworach głowy i szyi – przebieg i skutki uboczne. Na czym polega radiochemioterapia nowotworów głowy i szyi? Wyjaśniamy, dlaczego stosuje się cisplatynę, jak wygląda leczenie i jakie mogą wystąpić działania niepożądane.
Co właściwie oznacza radiochemioterapia?
Najprościej rzecz ujmując, radioterapia działa przede wszystkim w napromienianym obszarze, natomiast lek przeciwnowotworowy podawany dożylnie trafia do krwiobiegu.
W radiochemioterapii nie chodzi jednak wyłącznie o zastosowanie dwóch metod w tym samym okresie.
Niektóre leki mogą działać jako radiosensybilizatory, czyli zwiększać wrażliwość komórek nowotworowych na promieniowanie. Dzięki temu połączenie obu metod może być skuteczniejsze niż zastosowanie samej radioterapii w sytuacjach, w których istnieją wskazania do leczenia skojarzonego.
Radioterapia i chemioterapia tworzą więc jeden zaplanowany schemat. Terminy podawania leku są powiązane z przebiegiem napromieniania.
Radiochemioterapia jednoczasowa – co znaczy „jednoczasowa”?
Określenie to oznacza, że lek przeciwnowotworowy jest podawany w trakcie trwania cyklu radioterapii.
Nie musi być podawany codziennie. Pacjent może otrzymywać radioterapię w dni robocze, a chemioterapię według innego harmonogramu – np. w wybranych dniach co tydzień albo co kilka tygodni.
Najważniejsze jest to, że oba rodzaje leczenia częściowo pokrywają się w czasie.
W dokumentacji można spotkać także określenie „chemioradioterapia”. W polskim piśmiennictwie używa się obu terminów, jednak w tym artykule konsekwentnie stosujemy nazwę radiochemioterapia.
Radiochemioterapia a chemioterapia indukcyjna – to nie jest to samo
Chemioterapia może być stosowana również przed rozpoczęciem radioterapii. Nazywa się ją wtedy leczeniem indukcyjnym.
Jej celem może być m.in. zmniejszenie masy nowotworu przed dalszą terapią albo ograniczenie ryzyka rozsiewu. Takie postępowanie stosuje się tylko w określonych sytuacjach i lokalizacjach, np. u wybranych pacjentów z rakiem nosogardła.
Po chemioterapii indukcyjnej może rozpocząć się właściwa radiochemioterapia jednoczasowa.
W takim przypadku pacjent przechodzi kolejno dwa etapy: chemioterapia indukcyjna → radioterapia z jednoczesnym leczeniem systemowym
Nie należy więc utożsamiać chemioterapii podawanej przed napromienianiem z lekiem stosowanym jako radiosensybilizator w trakcie radioterapii.
Kiedy stosuje się radiochemioterapię?
Jednoczasowa radiochemioterapia może być wykorzystywana w kilku różnych sytuacjach.
Leczenie radykalne bez wcześniejszej operacji
Radiochemioterapia może być prowadzona z intencją wyleczenia jako podstawowa metoda terapii.
Takie postępowanie stosuje się m.in. w wybranych miejscowo zaawansowanych nowotworach:
- części ustnej gardła,
- części krtaniowej gardła,
- krtani,
- nosogardła,
- innych lokalizacji – zależnie od rozpoznania i sytuacji pacjenta.
W niektórych przypadkach strategia oparta na radiochemioterapii pozwala uniknąć rozległej operacji. Przykładem może być leczenie służące zachowaniu krtani.
Nie oznacza to jednak, że zachowanie narządu zawsze oznacza pełne zachowanie jego funkcji. Krtań może pozostać anatomicznie obecna, ale po leczeniu nadal mogą występować problemy z głosem, oddychaniem albo połykaniem.
Leczenie pooperacyjne
Radiochemioterapia może być potrzebna także po usunięciu nowotworu.
W tym przypadku o kwalifikacji decyduje przede wszystkim pełny wynik pooperacyjnego badania histopatologicznego.
Dlaczego po operacji może być potrzebna radiochemioterapia?
Pacjent może usłyszeć:
Guz został usunięty, ale potrzebne będzie jeszcze napromienianie z chemioterapią.
Nie oznacza to, że operacja była niepotrzebna albo nieskuteczna.
Badanie usuniętego materiału pozwala znacznie dokładniej ocenić zasięg i cechy choroby. Niektóre informacje można uzyskać dopiero po obejrzeniu całego preparatu oraz węzłów chłonnych pod mikroskopem.
Szczególne znaczenie przy kwalifikacji do pooperacyjnej radiochemioterapii raków płaskonabłonkowych mają:
- obecność nowotworu w marginesie chirurgicznym,
- szerzenie się nowotworu poza zajęty węzeł chłonny, określane jako ENE.
ENE, czyli extranodal extension, oznacza, że komórki nowotworowe przekroczyły torebkę węzła i naciekają otaczające tkanki.
Wytyczne ASCO wskazują na pooperacyjną radiochemioterapię z cisplatyną u odpowiednio kwalifikowanych pacjentów z rakiem płaskonabłonkowym jamy ustnej i ENE, jeśli nie występują przeciwwskazania do takiego leczenia.
Inne cechy, takie jak naciekanie nerwów, naczyń, większe zaawansowanie guza czy określona liczba zajętych węzłów, mogą stanowić wskazanie do radioterapii pooperacyjnej. Nie zawsze oznaczają jednak konieczność jednoczesnego dodania chemioterapii.
Dlatego decyzję podejmuje się po analizie całego wyniku, a nie pojedynczego sformułowania.
→ Margines chirurgiczny – co oznacza w wyniku histopatologicznym?
→ Wynik histopatologiczny – przewodnik dla pacjentów
→ Chirurgia w leczeniu nowotworów głowy i szyi
Jaki lek podaje się podczas radiochemioterapii?
Jednym z podstawowych leków stosowanych równocześnie z radykalną lub pooperacyjną radioterapią raków płaskonabłonkowych głowy i szyi jest cisplatyna. Należy do tzw. pochodnych platyny i jest podawana dożylnie.
Cisplatyna może być stosowana według różnych harmonogramów. W części schematów podaje się większą dawkę co trzy tygodnie, w innych mniejszą dawkę raz w tygodniu.
Nie można porównywać tych schematów wyłącznie na podstawie liczby podań. Istotne są dawka pojedyncza, planowana dawka łączna, wskazanie i dane potwierdzające skuteczność danego sposobu leczenia.
Wybór schematu zależy m.in. od:
- celu leczenia,
- lokalizacji nowotworu,
- stanu ogólnego pacjenta,
- wieku biologicznego, a nie tylko metrykalnego,
- funkcji nerek,
- stanu słuchu,
- chorób współistniejących,
- możliwości bezpiecznego nawodnienia,
- wcześniejszych problemów neurologicznych.
Czy każdy pacjent może otrzymać cisplatynę?
Nie.
Przed rozpoczęciem terapii lekarz ocenia, czy spodziewana korzyść przewyższa ryzyko powikłań.
Szczególnej uwagi wymagają m.in.:
- obniżona funkcja nerek,
- istotny niedosłuch,
- nasilone szumy uszne,
- neuropatia, czyli uszkodzenie nerwów obwodowych,
- znaczne osłabienie i zły stan ogólny,
- problemy z nawodnieniem,
- określone choroby serca lub inne poważne choroby współistniejące.
W badaniach dotyczących pacjentów niekwalifikujących się do cisplatyny do częstych powodów wykluczenia należały choroby nerek, niedosłuch oraz neuropatia.
Samo rozpoznanie nowotworu nie oznacza więc automatycznie możliwości zastosowania cisplatyny.
Co stosuje się, jeśli cisplatyna nie może zostać podana?
Nie istnieje jeden zamiennik odpowiedni dla wszystkich pacjentów.
W zależności od lokalizacji nowotworu, celu terapii i stanu chorego zespół może rozważyć:
- inny schemat leczenia systemowego z radioterapią,
- lek ukierunkowany molekularnie stosowany w określonych wskazaniach,
- samą radioterapię,
- inną strategię leczenia.
Ważne jest, aby nie traktować każdego alternatywnego schematu jako równoważnego cisplatynie we wszystkich sytuacjach. Wybór musi wynikać z aktualnych standardów i indywidualnej oceny.
Cetuksymab, który bywa stosowany razem z radioterapią u wybranych pacjentów, nie jest po prostu „łagodniejszą cisplatyną”. Ma inny mechanizm działania, inne działania niepożądane i nie zapewnia identycznych wyników we wszystkich grupach chorych.
Podobnie immunoterapia nie zastępuje rutynowo cisplatyny podawanej jednocześnie z radykalną radioterapią. Jej zastosowanie w takich połączeniach powinno wynikać z konkretnego wskazania lub udziału w badaniu klinicznym, a nie z ogólnego przekonania, że jest leczeniem nowszym.
Dlaczego cisplatyna zwiększa działanie radioterapii?
Cisplatyna uszkadza DNA komórek. Może również utrudniać naprawę uszkodzeń wywołanych przez promieniowanie.
Dzięki temu część komórek nowotworowych staje się bardziej podatna na napromienianie.
Nie oznacza to jednak, że lek działa tylko w obrębie guza. Cisplatyna trafia do krwiobiegu i może wpływać również na zdrowe tkanki, dlatego wymaga monitorowania całego organizmu.
Terminy jej podawania są zsynchronizowane z cyklem radioterapii. Nie są to dwie przypadkowo prowadzone terapie, ale elementy wspólnego planu.
Jak wygląda radiochemioterapia w praktyce?
Przed rozpoczęciem leczenia pacjent przechodzi planowanie radioterapii. Wykonywana jest indywidualna maska unieruchamiająca oraz tomografia planistyczna.
Radioterapia odbywa się zazwyczaj w dni robocze przez kilka tygodni. W określonych dniach pacjent zgłasza się również na podanie cisplatyny albo innego zaplanowanego leku.
Dzień chemioterapii jest zwykle dłuższy od dnia samego napromieniania. Może obejmować:
- pobranie krwi,
- wizytę lekarską,
- podanie leków przeciwwymiotnych,
- dożylne nawodnienie,
- uzupełnianie elektrolitów,
- wlew cisplatyny,
- dalsze nawodnienie po leku,
- radioterapię zgodnie z harmonogramem.
Kolejność poszczególnych elementów może różnić się pomiędzy ośrodkami i schematami.
→ Radioterapia w nowotworach głowy i szyi – jak wygląda leczenie i czego można się spodziewać?
Jakie badania wykonuje się podczas leczenia?
Przed kolejnymi podaniami leku lekarz może zlecać m.in.:
- morfologię krwi,
- oznaczenie kreatyniny i ocenę funkcji nerek,
- stężenie sodu, potasu i magnezu,
- inne badania wynikające ze stanu pacjenta.
Wyniki pomagają ocenić, czy kolejne podanie można przeprowadzić zgodnie z planem.
Jeżeli parametry są nieprawidłowe, lekarz może zdecydować o dodatkowym nawodnieniu, uzupełnieniu elektrolitów, zmianie dawki, przesunięciu podania albo rezygnacji z niego.
Nie jest to automatycznie oznaka niepowodzenia leczenia. To element bezpiecznego prowadzenia terapii.
Dlaczego przed cisplatyną sprawdza się nerki?
Cisplatyna jest usuwana z organizmu głównie przez nerki i może powodować ich uszkodzenie.
Ryzyko zmniejsza się m.in. poprzez odpowiednie nawodnienie oraz monitorowanie funkcji nerek i elektrolitów.
Oficjalna charakterystyka cisplatyny wskazuje na konieczność oceny funkcji nerek, kreatyniny, klirensu oraz elektrolitów, w tym magnezu. Podkreśla również znaczenie nawodnienia przed podaniem leku, w jego trakcie i po zakończeniu wlewu.
Pacjent powinien przestrzegać zaleceń dotyczących przyjmowania płynów, ale nie należy samodzielnie wypijać bardzo dużych ilości wody bez uzgodnienia z zespołem. U osób z chorobami serca lub nerek nadmierne nawodnienie także może być niebezpieczne.
Dlaczego kontroluje się magnez i inne elektrolity?
Cisplatyna może prowadzić do utraty elektrolitów przez nerki, szczególnie magnezu, ale także potasu, sodu czy wapnia.
Zaburzenia mogą powodować:
- osłabienie,
- skurcze mięśni,
- drżenia,
- zaburzenia rytmu serca,
- senność lub splątanie.
Czasami nie dają wyraźnych objawów i są wykrywane dopiero w badaniu krwi.
W zależności od wyników elektrolity mogą być uzupełniane dożylnie lub doustnie.
Dlaczego lekarz pyta o słuch?
Cisplatyna może powodować ototoksyczność, czyli uszkodzenie narządu słuchu.
Może objawiać się:
- szumem lub piszczeniem w uszach,
- pogorszeniem słuchu,
- trudnością w rozumieniu mowy,
- gorszym słyszeniem wysokich dźwięków,
- niekiedy zaburzeniami równowagi.
Ryzyko może rosnąć wraz z łączną dawką leku. Uszkodzenie słuchu bywa trwałe, dlatego nowych objawów nie należy ukrywać.
Przed leczeniem lub w jego trakcie lekarz może zlecić badanie słuchu. Oficjalne informacje dotyczące cisplatyny wskazują, że jej ototoksyczność może być kumulacyjna i mieć poważny charakter.
Jeśli pacjent zauważy nowe szumy uszne albo pogorszenie słuchu, powinien zgłosić to przed kolejnym podaniem, a nie dopiero po zakończeniu całej terapii.
Czy cisplatyna może uszkadzać nerwy?
Tak. Jednym z możliwych działań niepożądanych jest neuropatia obwodowa.
Może powodować:
- mrowienie,
- drętwienie dłoni lub stóp,
- uczucie pieczenia,
- pogorszenie sprawności manualnej,
- trudności z utrzymaniem równowagi.
Jeżeli takie objawy występowały już przed leczeniem, trzeba poinformować o nich lekarza. Nowe lub nasilające się dolegliwości również należy zgłaszać w trakcie terapii.
Czy można zapobiec nudnościom po cisplatynie?
Cisplatyna należy do leków o dużym potencjale wywoływania nudności i wymiotów.
Dlatego przed jej podaniem pacjent otrzymuje odpowiednio dobrane leki przeciwwymiotne. Część z nich przyjmuje się również przez kilka kolejnych dni w domu.
Współczesna profilaktyka pozwala znacznie ograniczyć ryzyko tych objawów, ale nie zawsze eliminuje je całkowicie. NCI podkreśla, że leki przeciwwymiotne często pozwalają zapobiegać nudnościom i wymiotom albo zmniejszać ich nasilenie.
Jeśli mimo leczenia pacjent wymiotuje, nie może pić albo nie jest w stanie przyjąć tabletek, powinien skontaktować się z zespołem. Utrzymujące się wymioty grożą odwodnieniem, zaburzeniami elektrolitowymi i pogorszeniem funkcji nerek.
Jak radiochemioterapia wpływa na morfologię krwi?
Cisplatyna może wpływać na szpik kostny.
W badaniach może pojawić się:
- zmniejszenie liczby białych krwinek,
- obniżenie liczby płytek krwi,
- niedokrwistość.
Spadek liczby neutrofili może zwiększać ryzyko infekcji. Mała liczba płytek sprzyja krwawieniom, a niedokrwistość może nasilać zmęczenie i duszność przy wysiłku.
Nie każdy nieprawidłowy wynik wymaga przerwania leczenia. Znaczenie mają stopień odchylenia, objawy oraz aktualny etap terapii.
Gorączkę podczas radiochemioterapii należy zgłaszać zgodnie z instrukcją otrzymaną w ośrodku. Nie powinno się jej samodzielnie przeczekiwać ani jedynie obniżać lekami bez kontaktu z zespołem.
Czy radiochemioterapia jest trudniejsza od samej radioterapii?
Często jest bardziej obciążająca, ponieważ działania obu metod mogą się nakładać.
Radioterapia głowy i szyi może powodować:
- zapalenie błon śluzowych,
- ból przy połykaniu,
- suchość w ustach,
- gęstą ślinę,
- zaburzenia smaku,
- reakcję skóry,
- zmęczenie.
Cisplatyna może do tego dołączyć m.in. nudności, wpływ na nerki, zaburzenia elektrolitowe, pogorszenie słuchu, neuropatię oraz zmiany w morfologii.
Nie oznacza to, że każdy pacjent doświadczy wszystkich tych problemów. Nasilenie objawów jest bardzo indywidualne.
Ważne jest natomiast, aby nie porównywać swojego samopoczucia z doświadczeniem innej osoby. Ten sam schemat może być różnie tolerowany.
Dlaczego szczególnie ważne jest odżywienie?
W radiochemioterapii nowotworów głowy i szyi leczenie może stopniowo utrudniać jedzenie.
Jednocześnie mogą wystąpić: ból podczas połykania + zapalenie śluzówki + suchość w ustach + zmiana smaku + nudności + mniejszy apetyt.
Pacjent zaczyna ograniczać wielkość posiłków, później może tracić masę ciała oraz mięśnie. Osłabienie utrudnia codzienne funkcjonowanie i przejście przez kolejne tygodnie terapii.
Dlatego opieka dietetyczna nie powinna zaczynać się dopiero przy znacznym niedożywieniu.
Należy reagować już wtedy, gdy pacjent:
- je mniej niż zwykle,
- omija posiłki,
- ogranicza się do płynów,
- szybko chudnie,
- ma trudność z wypijaniem odpowiedniej ilości płynów,
- potrzebuje znacznie więcej czasu na jedzenie.
→ Jak przygotować się do radioterapii głowy i szyi? Zęby, dieta, połykanie i pielęgnacja jamy ustnej
Czy podczas radiochemioterapii może być potrzebna sonda albo gastrostomia?
U części pacjentów przyjmowanie pokarmów może stać się niewystarczające lub niebezpieczne. Wtedy potrzebne może być żywienie dojelitowe.
Może być ono podawane przez:
- sondę prowadzoną przez nos do żołądka,
- gastrostomię, czyli dostęp założony bezpośrednio do żołądka.
Nie każdy pacjent rozpoczynający radiochemioterapię potrzebuje profilaktycznego założenia gastrostomii.
Decyzja zależy m.in. od:
- wyjściowego stanu odżywienia,
- lokalizacji i wielkości nowotworu,
- zakresu napromieniania,
- problemów z połykaniem,
- planowanego schematu leczenia,
- przewidywanego ryzyka utraty masy ciała.
Założenie gastrostomii nie oznacza, że pacjent już nigdy nie będzie jadł doustnie. Często jest to czasowe zabezpieczenie na najtrudniejszy okres terapii i gojenia.
Czy mając gastrostomię, trzeba przestać połykać?
Nie należy podejmować takiej decyzji samodzielnie.
Jeżeli połykanie jest bezpieczne, zespół może zalecać utrzymywanie części jedzenia lub picia drogą doustną oraz wykonywanie odpowiednich ćwiczeń.
Jeśli istnieje ryzyko zachłyśnięcia, zalecenia mogą wyglądać zupełnie inaczej. W takiej sytuacji ważniejsza jest ochrona dróg oddechowych.
Gastrostomia i możliwość jedzenia doustnego nie wykluczają się automatycznie. Sposób postępowania powinien ustalić lekarz wraz z dietetykiem i specjalistą zajmującym się połykaniem.
Co dzieje się z jamą ustną?
Radioterapia może powodować zapalenie błony śluzowej jamy ustnej i gardła, czyli mucositis.
Śluzówka staje się zaczerwieniona, obrzęknięta i bolesna. Mogą pojawić się nadżerki lub owrzodzenia. Jednocześnie ślina może stać się gęsta, a później może pojawić się suchość.
Przy radiochemioterapii nasilenie tych problemów może być większe niż przy samym napromienianiu.
Dlatego tak ważne są:
- ocena stomatologiczna przed leczeniem,
- regularna, delikatna higiena,
- właściwe płukanie jamy ustnej,
- wczesne leczenie bólu,
- zgłaszanie nalotów i innych objawów infekcji,
- odpowiednia modyfikacja diety.
Nie należy czekać, aż ból uniemożliwi połykanie śliny lub przyjmowanie płynów.
Czy radiochemioterapia powoduje utratę włosów?
Nie musi powodować typowej całkowitej utraty włosów na głowie, kojarzonej z niektórymi schematami stosowanymi w innych nowotworach.
Radioterapia może prowadzić do miejscowej utraty włosów lub zarostu w obszarze otrzymującym odpowiednią dawkę. Może to dotyczyć np. fragmentu brody albo dolnej części owłosionej skóry głowy.
Wpływ leczenia systemowego na włosy zależy od zastosowanych leków i dawek.
W przypadku cisplatyny podawanej jako radiosensybilizator całkowite wyłysienie nie jest typowym, nieuniknionym objawem.
Co się dzieje, jeśli nie uda się podać wszystkich dawek cisplatyny?
Plan leczenia ustala się przed terapią, ale sytuacja może zmienić się w jej trakcie.
Jeśli pogorszy się funkcja nerek, słuch, morfologia albo stan ogólny, lekarz może:
- przesunąć podanie,
- zmniejszyć dawkę,
- zmienić schemat,
- zrezygnować z kolejnej dawki,
- kontynuować samą radioterapię.
Nie oznacza to automatycznie, że całe leczenie przestało być skuteczne.
Lekarz ocenia dotychczas podaną dawkę, etap radioterapii, korzyść z kolejnego wlewu i ryzyko trwałego uszkodzenia zdrowych narządów.
Pacjent nie powinien traktować decyzji o niepodaniu jednej dawki jako „rezygnacji z leczenia”. Czasami jest to najbezpieczniejsze postępowanie pozwalające kontynuować zasadniczą część terapii.
Dlaczego nie należy samodzielnie przerywać radioterapii?
Regularność napromieniania ma znaczenie dla skuteczności leczenia radykalnego.
Nieplanowane przerwy mogą wydłużać cały cykl i wpływać na efekt terapii. Z tego powodu zespół stara się ich unikać, o ile jest to bezpieczne.
Nie oznacza to, że pacjent powinien ukrywać działania niepożądane w obawie przed przerwą.
Wręcz przeciwnie – wczesne zgłoszenie bólu, odwodnienia czy problemów żywieniowych zwiększa szansę na szybkie wdrożenie pomocy i kontynuowanie leczenia zgodnie z planem.
Nie wolno samodzielnie rezygnować z napromieniania ani uznawać, że kilkudniowa przerwa „nie zrobi różnicy”. Decyzje o zmianie harmonogramu podejmuje zespół.
Co koniecznie zgłaszać podczas radiochemioterapii?
Nie należy czekać do kolejnej planowej kontroli w przypadku:
- gorączki lub dreszczy,
- niemożności przyjmowania płynów,
- uporczywych wymiotów,
- bardzo małej ilości oddawanego moczu,
- szybkiego spadku masy ciała,
- nasilonej duszności,
- krwawienia,
- gwałtownego pogorszenia połykania,
- częstego krztuszenia się,
- bardzo silnego bólu mimo przyjmowanych leków,
- nowych szumów usznych lub pogorszenia słuchu,
- drętwienia dłoni albo stóp,
- znacznego osłabienia, omdlenia lub splątania,
- problemu z sondą lub gastrostomią.
Pacjent powinien otrzymać jasną informację, gdzie zgłaszać się poza godzinami pracy oddziału lub pracowni radioterapii.
Czy działania niepożądane kończą się razem z ostatnim napromienianiem?
Nie od razu.
Pod koniec leczenia zapalenie błon śluzowych, ból, problemy z jedzeniem i reakcja skóry mogą być najbardziej nasilone. Biologiczny efekt napromieniania trwa jeszcze przez pewien czas po ostatniej sesji.
Dlatego w pierwszych dniach po zakończeniu terapii objawy mogą nadal się utrzymywać, a niekiedy przejściowo narastać. Dopiero później u wielu pacjentów rozpoczyna się stopniowa poprawa.
Niektóre następstwa mogą trwać znacznie dłużej, np.:
- suchość w ustach,
- zaburzenia smaku,
- ograniczenie otwierania ust,
- problemy z połykaniem,
- osłabienie,
- zmiany słuchu,
- neuropatia.
Zakończenie radiochemioterapii nie oznacza więc zakończenia leczenia wspomagającego i rehabilitacji.
Kiedy ocenia się efekt radiochemioterapii?
Odpowiedzi na leczenie zazwyczaj nie ocenia się natychmiast po ostatniej sesji.
Napromieniane tkanki są wówczas objęte stanem zapalnym i obrzękiem. Zbyt wcześnie wykonane badanie może być trudne do interpretacji.
Termin kontroli i obrazowania zależy od lokalizacji choroby oraz przyjętego schematu. W ocenie odpowiedzi po radykalnej radiochemioterapii może być wykorzystywane badanie kliniczne, endoskopia oraz TK, MR lub PET-CT.
Wytyczne dotyczące postępowania w rakach części ustnej gardła wskazują na znaczenie obrazowania wykonywanego po odpowiednim okresie od zakończenia terapii – przykładowo ocena węzłów po radiochemioterapii może być przeprowadzana po co najmniej około 12 tygodniach.
Nie oznacza to, że każdy pacjent musi mieć PET-CT dokładnie w tym samym terminie. Plan kontroli ustala zespół prowadzący.
Co dzieje się po zakończeniu radiochemioterapii?
Pacjent pozostaje pod opieką onkologiczną.
Podczas kontroli lekarze oceniają:
- odpowiedź nowotworu na leczenie,
- stan jamy ustnej i skóry,
- możliwość jedzenia i połykania,
- masę ciała,
- słuch i ewentualną neuropatię,
- funkcję nerek,
- potrzebę dalszej rehabilitacji.
W zależności od napromienianego obszaru potrzebne mogą być również późniejsze kontrole funkcji tarczycy.
Ważną rolę może nadal odgrywać opieka stomatologiczna, dietetyczna, logopedyczna i fizjoterapeutyczna.
Powrót smaku, regeneracja śluzówek, poprawa połykania i odzyskanie siły mogą zajmować tygodnie lub miesiące. Tempo jest indywidualne.
Radioterapia czy radiochemioterapia – dlaczego jeden pacjent otrzymuje cisplatynę, a drugi nie?
Brak chemioterapii nie oznacza automatycznie słabszego leczenia.
Czasami sama radioterapia jest właściwym standardem dla konkretnego stadium i lokalizacji. W innej sytuacji dodanie cisplatyny poprawia szansę kontroli choroby. U części pacjentów chemioterapia byłaby wskazana onkologicznie, ale jej ryzyko ze względu na stan nerek, słuch lub ogólną sprawność może przewyższać potencjalną korzyść.
Znaczenie mają:
- lokalizacja nowotworu,
- stadium choroby,
- status HPV/p16 w odpowiednim nowotworze,
- cechy wyniku pooperacyjnego,
- przebyte leczenie,
- funkcja nerek i słuch,
- neuropatia,
- stan ogólny pacjenta.
Dlatego dwóch pacjentów z pozornie podobnym rozpoznaniem może otrzymać inny plan.
Najważniejsze pytanie nie powinno brzmieć:
Dlaczego ktoś inny dostał chemię, a ja nie?
Lepiej zapytać:
Jaki jest cel mojego leczenia i dlaczego właśnie taki schemat uznano za najlepszy w mojej sytuacji?
FAQ: radiochemioterapia głowy i szyi
Co to jest radiochemioterapia?
To leczenie łączące radioterapię z jednoczesnym podawaniem leku przeciwnowotworowego. W części nowotworów głowy i szyi lek zwiększa wrażliwość komórek nowotworowych na promieniowanie.
Jaki lek najczęściej podaje się z radioterapią?
Jednym z podstawowych leków stosowanych w jednoczasowej radiochemioterapii raków płaskonabłonkowych głowy i szyi jest cisplatyna. Nie każdy pacjent może jednak ją otrzymać.
Czy chemia jest podawana codziennie?
Zazwyczaj nie. Radioterapia może odbywać się w dni robocze, natomiast cisplatynę podaje się w wyznaczonych dniach według ustalonego schematu.
Ile trwa radiochemioterapia?
Radykalna lub pooperacyjna radioterapia zwykle trwa kilka tygodni. Dokładna liczba frakcji i podań leku zależy od celu terapii oraz przyjętego schematu.
Dlaczego podczas leczenia kontroluje się nerki?
Cisplatyna może uszkadzać nerki. Dlatego kontroluje się ich funkcję, dba o nawodnienie i oznacza elektrolity, w tym magnez.
Czy cisplatyna może pogorszyć słuch?
Tak. Może powodować szumy uszne i pogorszenie słuchu, niekiedy trwałe. Każdą zmianę trzeba zgłosić przed kolejnym podaniem.
Czy radiochemioterapia powoduje wypadanie włosów?
Całkowite wyłysienie nie jest typowym, nieuniknionym następstwem cisplatyny podawanej podczas radioterapii głowy i szyi. Może natomiast wystąpić miejscowa utrata owłosienia w napromienianym obszarze.
Czy każdy pacjent potrzebuje PEG?
Nie. Gastrostomię rozważa się indywidualnie, zależnie od stanu odżywienia, problemów z połykaniem i przewidywanej toksyczności leczenia.
Co się stanie, jeśli nie uda się podać wszystkich dawek cisplatyny?
Lekarz oceni dotychczasowe leczenie, aktualne wyniki i ryzyko kolejnego podania. Dawka może zostać przesunięta, zmniejszona lub pominięta. Nie oznacza to automatycznie, że całe leczenie jest nieskuteczne.
Czy po operacji również stosuje się radiochemioterapię?
Tak. Może być zalecana przy określonych czynnikach wysokiego ryzyka, szczególnie dodatnim marginesie chirurgicznym lub szerzeniu się nowotworu poza zajęty węzeł chłonny.
Czy radiochemioterapia jest zawsze lepsza niż sama radioterapia?
Nie. Jest korzystna tylko wtedy, gdy istnieją odpowiednie wskazania i pacjent może bezpiecznie otrzymać leczenie systemowe.
• Artykuł zaktualizowano: