Osłabienie, duszność podczas niewielkiego wysiłku, kołatanie serca, zawroty głowy i trudności z koncentracją mogą być objawami niedokrwistości. U pacjenta onkologicznego jej przyczyną może być sam nowotwór, krwawienie, niedobór żelaza, witaminy B12 lub kwasu foliowego, zajęcie szpiku, choroba nerek albo działanie chemioterapii. W niektórych sytuacjach konieczne staje się przetoczenie koncentratu krwinek czerwonych.
Transfuzja nie leczy jednak źródła problemu. Zwiększa liczbę krwinek czerwonych i zdolność krwi do przenoszenia tlenu, dzięki czemu może szybko poprawić stan pacjenta z ciężką lub objawową niedokrwistością. Równolegle lekarz powinien ustalić, dlaczego hemoglobina spadła i czy możliwe jest zastosowanie leczenia przyczynowego. Krwinki czerwone zawierają hemoglobinę odpowiedzialną za transport tlenu, a ich przetoczenie zwiększa zdolność krwi do jego dostarczania tkankom.
Nie istnieje jedna wartość hemoglobiny, przy której każdy pacjent musi otrzymać krew. Znaczenie mają objawy, tempo spadku wyniku, aktywne krwawienie, choroby serca i płuc, ogólny stan chorego oraz cel leczenia. U stabilnych dorosłych pacjentów z chorobami hematologicznymi i onkologicznymi międzynarodowe wytyczne sugerują restrykcyjną strategię, w której przetoczenie rozważa się zwykle przy hemoglobinie poniżej 7 g/dl. Jest to jednak punkt odniesienia, a nie automatyczny nakaz ani granica bezpieczna dla każdej osoby.
Dlaczego hemoglobina spada podczas leczenia raka?
Chemioterapia może czasowo zahamować pracę szpiku kostnego, w którym powstają krwinki czerwone. Spadek nie zawsze pojawia się bezpośrednio po pierwszym podaniu leków. Niedokrwistość może narastać wraz z kolejnymi cyklami, zwłaszcza gdy szpik nie zdąży w pełni odbudować liczby komórek pomiędzy podaniami.
Narodowy Instytut Onkologii wskazuje, że niedokrwistość związana z chemioterapią może objawiać się osłabieniem, większą męczliwością, trudnościami z koncentracją, bólami i zawrotami głowy oraz bladością skóry. Przy znacznym obniżeniu hemoglobiny może być potrzebne przetoczenie krwi.
Nie każdy spadek należy jednak przypisywać wyłącznie chemioterapii. Niedokrwistość może być wynikiem przewlekłej utraty krwi z przewodu pokarmowego lub dróg rodnych, niedożywienia, zaburzeń wchłaniania, niewydolności nerek, stanu zapalnego albo rozpadu krwinek. W nowotworach hematologicznych i przy przerzutach do szpiku problem może wynikać również z ograniczenia prawidłowego krwiotworzenia.
Dlatego przed podjęciem decyzji lekarz analizuje nie tylko hemoglobinę, lecz także pozostałe elementy morfologii, objętość krwinek, retikulocyty i — zależnie od sytuacji — parametry gospodarki żelazowej, witaminę B12, kwas foliowy, czynność nerek oraz wyniki wskazujące na krwawienie lub hemolizę.
Czy hemoglobina poniżej 7 g/dl zawsze oznacza transfuzję?
Wartość poniżej 7 g/dl jest często przyjmowanym progiem rozważania transfuzji u stabilnych hospitalizowanych dorosłych. Wytyczne AABB odnoszą tę strategię również do dorosłych z chorobami hematologicznymi i onkologicznymi, zaznaczając jednocześnie, że decyzja powinna uwzględniać cały kontekst kliniczny oraz alternatywne metody leczenia.
Pacjent może jednak wymagać przetoczenia przy wyższym wyniku, jeżeli ma nasilone objawy, aktywnie krwawi, cierpi na istotną chorobę układu krążenia albo jego organizm źle toleruje niedokrwistość. Inna osoba, której hemoglobina obniżała się powoli i która pozostaje stabilna, może nie wymagać natychmiastowego podania krwi mimo podobnego wyniku.
Szczególnej oceny wymagają duszność w spoczynku, ból w klatce piersiowej, znaczne przyspieszenie tętna, omdlenie, spadek ciśnienia i zaburzenia świadomości. W takich sytuacjach lekarz nie powinien czekać wyłącznie na przekroczenie ustalonej wartości laboratoryjnej.
Istotne jest również tempo zmian. Spadek hemoglobiny z 11 do 8 g/dl w krótkim czasie może wskazywać na krwawienie lub inne ostre powikłanie, podczas gdy przewlekły wynik w granicach 8 g/dl może być przez niektórych pacjentów lepiej tolerowany. Nie oznacza to, że niski wynik można ignorować, ale sposób postępowania będzie zależał od przyczyny i stanu chorego.
Jak wygląda przygotowanie do przetoczenia?
Przed transfuzją lekarz ocenia wskazania, wyjaśnia spodziewane korzyści i ryzyko oraz uzyskuje zgodę pacjenta, poza wyjątkowymi sytuacjami nagłego zagrożenia życia regulowanymi odrębnymi przepisami. Chory powinien poinformować o wcześniejszych transfuzjach, reakcjach poprzetoczeniowych, ciąży, przeszczepieniu oraz rozpoznanych przeciwciałach odpornościowych.
Pobierana jest próbka krwi do oznaczenia grupy i wykonania wymaganych badań zgodności. Przed rozpoczęciem przetoczenia personel ponownie sprawdza tożsamość pacjenta, dane na dokumentacji, grupę krwi, numer donacji, termin ważności składnika oraz wynik próby zgodności. Polskie przepisy wymagają przeprowadzenia tej kontroli w obecności pacjenta i zabraniają przetoczenia jednostki, jeśli stwierdzono rozbieżność.
Pacjent może zostać poproszony o podanie imienia, nazwiska, numeru PESEL lub daty urodzenia kilka razy. Nie jest to oznaka braku organizacji, lecz element procedury bezpieczeństwa. Warto odpowiadać samodzielnie, o ile stan zdrowia na to pozwala, i natychmiast zgłosić, jeżeli dane wypowiadane przez personel się nie zgadzają.
Przed podłączeniem mierzone są zwykle temperatura, ciśnienie, tętno i oddech. Transfuzję prowadzi się przez dostęp dożylny lub odpowiednio przygotowany port naczyniowy. Czas podania zależy od rodzaju składnika, stanu pacjenta i ryzyka przeciążenia krążenia.
Co można odczuwać podczas transfuzji?
Wiele przetoczeń przebiega bez niepokojących objawów. Pacjent może odpoczywać, czytać lub spać, ale powinien pozostawać w zasięgu personelu i nie opuszczać samodzielnie miejsca podawania krwi.
Każdy nowy objaw trzeba zgłosić od razu, nawet jeśli wydaje się łagodny. Nie należy czekać, aż kroplówka się skończy. Szczególnie ważne są dreszcze, nagła gorączka, swędzenie, wysypka, zaczerwienienie, duszność, ból w klatce piersiowej, ból pleców lub okolicy lędźwiowej, nudności, gwałtowne osłabienie i uczucie niepokoju.
Polskie przepisy nakładają na personel obowiązek obserwowania pacjenta w trakcie i po przetoczeniu oraz podjęcia odpowiednich działań w przypadku reakcji niepożądanej. Pacjent wypisywany po transfuzji lub leczony w trybie jednodniowym powinien być obserwowany przez co najmniej dwie godziny po zakończeniu podawania.
Pojawienie się objawów nie przesądza o ciężkiej reakcji, ale wymaga przerwania lub czasowego zatrzymania przetoczenia i oceny przez personel. Sam pacjent nie powinien regulować szybkości wlewu ani manipulować przy zestawie.
Kto wystawia skierowanie na badania – specjalista czy lekarz POZ?
Jakie powikłania mogą wystąpić?
Najczęściej obawiano się dawniej przeniesienia zakażenia. Krew dawców jest obecnie kwalifikowana i badana, co znacząco ogranicza to ryzyko, choć jak przy każdej procedurze medycznej nie można mówić o ryzyku całkowicie zerowym.
Możliwe są reakcje gorączkowe i alergiczne. Czasem występuje pokrzywka lub świąd, a rzadziej poważna reakcja z dusznością i spadkiem ciśnienia. Reakcje hemolityczne mogą rozwinąć się, gdy układ odpornościowy niszczy przetaczane krwinki. Procedury identyfikacji pacjenta, badania grupy i próby zgodności służą ograniczeniu takiego zagrożenia.
U osób starszych, z niewydolnością serca, nerek lub małą masą ciała może dojść do przeciążenia krążenia. Objawami mogą być nasilająca się duszność, kaszel, wzrost ciśnienia i obrzęki. W tej grupie krew może być podawana wolniej, a lekarz może zastosować dodatkowe postępowanie zapobiegawcze.
Przy wielokrotnych transfuzjach mogą pojawić się przeciwciała utrudniające dobranie zgodnej krwi w przyszłości. Długotrwała zależność od przetoczeń może także prowadzić do nadmiernego gromadzenia żelaza. Problemy te dotyczą przede wszystkim pacjentów, którzy otrzymują liczne jednostki przez dłuższy czas, na przykład w przebiegu określonych chorób hematologicznych.
Co zrobić po powrocie do domu?
Po przetoczeniu pacjent może odczuwać poprawę stopniowo, a nie natychmiast. Zmniejszenie duszności i zmęczenia zależy od przyczyny dolegliwości, stopnia niedokrwistości i innych chorób. Jeżeli osłabienie wynika również z infekcji, nowotworu, niedożywienia lub działań niepożądanych leczenia, sama transfuzja może nie usunąć wszystkich objawów.
Należy niezwłocznie zgłosić się po pomoc, jeśli po powrocie pojawią się dreszcze, gorączka, rozsiana wysypka, zaczerwienienie skóry, duszność, ból kończyn, klatki piersiowej lub okolicy lędźwiowej, ciemny mocz albo gwałtowne pogorszenie stanu. Polskie przepisy wymagają poinformowania pacjenta, że takie objawy mogą wystąpić również po zakończeniu obserwacji i są wskazaniem do pilnego zgłoszenia się na szpitalny oddział ratunkowy.
Pacjent powinien zachować kartę informacyjną i przekazywać kolejnym lekarzom informacje o przebytych reakcjach. Jeżeli wcześniej wykryto przeciwciała odpornościowe lub wystąpiło powikłanie, warto zgłaszać to przed każdym kolejnym przetoczeniem.
Czy transfuzja może opóźnić chemioterapię?
Niska hemoglobina może być jednym z powodów przesunięcia cyklu, zmniejszenia dawki albo zastosowania leczenia wspomagającego. Decyzja zależy od poziomu niedokrwistości, objawów, rodzaju terapii i celu leczenia. Przetoczenie może umożliwić bezpieczniejsze kontynuowanie terapii, ale nie oznacza automatycznie, że chemioterapia zostanie podana tego samego dnia. Onkolog ocenia również neutrofile, płytki krwi, czynność nerek i wątroby, zakażenia oraz ogólny stan pacjenta.
Jeżeli niedokrwistość nawraca, lekarz może poszukiwać odwracalnej przyczyny. Przy niedoborze żelaza potrzebne może być jego uzupełnienie. W określonych sytuacjach klinicznych rozważa się leki stymulujące wytwarzanie krwinek czerwonych, ale nie są one właściwe dla każdego pacjenta i nie zastępują transfuzji w nagłej, objawowej niedokrwistości.
Co to oznacza dla pacjenta?
Transfuzja krwinek czerwonych może szybko poprawić zdolność krwi do transportowania tlenu, ale nie usuwa przyczyny niedokrwistości.
Nie istnieje jedna wartość hemoglobiny wymagająca przetoczenia u każdego chorego. U stabilnych dorosłych pacjentów onkologicznych często rozważa się transfuzję poniżej 7 g/dl, lecz decyzja uwzględnia objawy, tempo spadku wyniku, krwawienie oraz choroby współistniejące.
Przed podaniem krwi wykonywane są badania grupy i zgodności, a personel wielokrotnie kontroluje tożsamość pacjenta i dane jednostki krwi.
Podczas transfuzji trzeba natychmiast zgłosić gorączkę, dreszcze, wysypkę, duszność, ból pleców, klatki piersiowej lub nagłe osłabienie.
Po powrocie do domu nowe objawy również wymagają szybkiej reakcji. Reakcja poprzetoczeniowa może wystąpić po zakończeniu obserwacji w placówce.
Odkryto nowy system grup krwi. Co oznacza dla pacjentów i transfuzjologii?
Szczepienia podczas chemioterapii – czy pacjent onkologiczny może się zaszczepić?
Przy jakiej hemoglobinie podaje się krew?
U stabilnych dorosłych pacjentów onkologicznych transfuzję często rozważa się przy wartości poniżej 7 g/dl. Nie jest to jednak automatyczna granica dla każdego chorego.
Czy przy hemoglobinie 8 g/dl można otrzymać transfuzję?
Tak, jeśli pacjent ma nasilone objawy, aktywnie krwawi, ma istotną chorobę serca lub istnieją inne wskazania kliniczne. Decyzję podejmuje lekarz.
Czy przetoczenie leczy anemię na stałe?
Nie. Podnosi liczbę krwinek, ale przyczyna niedokrwistości może nadal się utrzymywać.
Czy trzeba znać swoją grupę krwi?
Warto znać, ale przed przetoczeniem i tak wykonuje się wymagane badania oraz kontrolę zgodności.
Czy krew można podać przez port naczyniowy?
Może to być możliwe, jeśli port jest sprawny i placówka stosuje odpowiednią procedurę jego obsługi.
Czy podczas transfuzji można jeść i pić?
Zwykle tak, jeśli lekarz nie zalecił inaczej ze względu na inne badanie, zabieg lub stan pacjenta.
Czy po przetoczeniu można wrócić samemu do domu?
Zależy to od stanu chorego i organizacji świadczenia. Po transfuzji w trybie jednodniowym pacjent jest obserwowany co najmniej dwie godziny, a przy osłabieniu bezpieczniejszy może być powrót z osobą bliską.
Czy gorączkę po transfuzji można przeczekać?
Nie. Gorączkę, dreszcze, duszność, wysypkę i gwałtowne pogorszenie trzeba natychmiast zgłosić personelowi lub — po wypisie — pilnie skonsultować.
Źródło: Wytyczne AABB dotyczące przetaczania krwinek czerwonych — zasady restrykcyjnej strategii transfuzji oraz próg rozważania przetoczenia u stabilnych dorosłych pacjentów onkologicznych i hematologicznych. Rozporządzenie Ministra Zdrowia dotyczące leczenia krwią i jej składnikami — zasady identyfikacji pacjenta, kontroli zgodności, obserwacji podczas i po transfuzji oraz postępowania przy objawach reakcji niepożądanej. Narodowy Instytut Onkologii w Gliwicach — informacje o niedokrwistości jako możliwym powikłaniu chemioterapii, jej objawach oraz możliwości zastosowania przetoczenia przy niskiej hemoglobinie. Association for the Advancement of Blood & Biotherapies — informacje o funkcji krwinek czerwonych i wpływie transfuzji na zdolność krwi do transportowania tlenu.
• Artykuł zaktualizowano: