Nowotwory głowy i szyi stanowią zróżnicowaną grupę nowotworów obejmujących tkanki nabłonkowe i nienabłonkowe w obrębie struktur takich jak jama ustna, nos, gardło, krtań, zatoki przynosowe, ślinianki, tarczyca i okolice szyi. Charakterystyczną cechą tej grupy nowotworów jest stosunkowo długi okres bezobjawowy oraz niespecyficzne symptomy w fazie początkowej choroby, co sprawia, że większość pacjentów zgłasza się do specjalisty dopiero wtedy, gdy choroba osiąga stadium zaawansowane. Skutkuje to wysokim odsetkiem rozpoznań w stadiach III i IV oraz gorszym rokowaniem.
Program profilaktyki nowotworów głowy i szyi – założenia, znaczenie populacyjne i kliniczne implikacje wczesnego wykrywania nowotworów górnych dróg oddechowych i pokarmowych
W Polsce rocznie wykrywa się około 11 tys. przypadków, a liczba ta ma tendencję wzrostową, między innymi z powodu rosnącego wpływu zakażenia wirusem HPV, zwłaszcza w odniesieniu do nowotworów części ustnej gardła. Zmiany te, szczególnie HPV-dodatnie raki orofaryngealne, dotyczą coraz częściej młodszych pacjentów. Program profilaktyki nowotworów głowy i szyi odpowiada na te potrzeby, łącząc działania edukacyjne z diagnostyką wczesnych objawów i kwalifikacją do specjalistycznych badań.
Epidemiologia, charakterystyka i uzasadnienie wdrożenia Programu
Nowotwory głowy i szyi obejmują liczne jednostki chorobowe o różnorodnej etiologii i biologii, jednak 90% z nich to raki płaskonabłonkowe wywodzące się z nabłonka dróg oddechowych i pokarmowych. Do najważniejszych czynników ryzyka należą:
– przewlekłe palenie tytoniu,
– regularne nadużywanie alkoholu,
– zakażenie HPV (szczególnie typem 16),
– ekspozycja zawodowa (pyły, chemikalia, zanieczyszczenia),
– niska higiena jamy ustnej i przewlekłe stany zapalne,
– dieta uboga w warzywa i owoce.
Konsekwencją tych czynników jest rozwój zmian przednowotworowych i nowotworowych, które pozostają bezobjawowe przez długi czas. Z uwagi na późne zgłaszanie się pacjentów skuteczność leczenia radykalnego spada, a konsekwencje terapii w zaawansowanych stadiach mają istotny wpływ na funkcje życiowe – mowę, połykanie, oddychanie.
Program, którego koszt wynosi ponad 20 mln zł, jest realizowany dzięki funduszom europejskim i ma na celu znaczące zwiększenie wykrywalności nowotworów w stadium wczesnym. Planowane objęcie badaniem około 70 tysięcy osób z grup ryzyka do 2023 roku stanowi istotny krok w poprawie zdrowia populacyjnego.
Populacja kwalifikowana – grupa ryzyka i zasady udziału w Programie
Program kierowany jest do osób:
– w wieku 40–65 lat,
– wieloletnich palaczy,
– osób nadużywających alkoholu,
– pacjentów zagrożonych zakażeniem HPV (szczególnie HPV 16 i 18).
Kwalifikacja odbywa się poprzez ankietę wypełnianą przez lekarza POZ, który ocenia obecność charakterystycznych objawów, czynników ryzyka oraz czas trwania dolegliwości. Pozwala to wyselekcjonować osoby wymagające dalszej diagnostyki w ośrodkach specjalistycznych.
Objawy alarmowe – znaczenie kliniczne dla wczesnej diagnostyki
Do objawów, które powinny skłonić pacjenta do pilnego zgłoszenia się do lekarza, należą symptomy utrzymujące się ponad 3 tygodnie, takie jak: przewlekła chrypa, ból gardła lub trudności w przełykaniu, pieczenie języka, owrzodzenia w jamie ustnej niewykazujące tendencji do gojenia, niedrożność lub krwawienia z nosa, guzek na szyi.
Objawy te, choć niespecyficzne, mogą wskazywać na wczesne stadia nowotworów głowy i szyi. Ich ignorowanie prowadzi do opóźnień diagnostycznych, a tym samym pogorszenia rokowania.
Organizacja Programu i ośrodki realizujące badania
Program realizowany jest przez uznane ośrodki kliniczne i akademickie, w tym:
- Wielkopolskie Centrum Onkologii im. Marii Skłodowskiej – Curie
- Uniwersytet Medyczny im. Karola Marcinkowskiego w Poznaniu
- Śląski Uniwersytet Medyczny w Katowicach
- Centrum Onkologii – Instytut im. Marii Skłodowskiej – Curie
- Kliniki Neuroradiochirurgii Sp. z o.o.
- Dolnośląskie Centrum Onkologii we Wrocławiu
- Świętokrzyskie Centrum Onkologii SP ZOZ w Kielcach
- Uniwersytet Medyczny w Łodzi
- NU-MED Centrum Diagnostyki i Terapii Onkologicznej w Tomaszowie Mazowieckim
- Wojewódzkie Wielospecjalistyczne Centrum onkologii i Traumatologii im. M. Kopernika w Łodzi
- Wojewódzki Szpital Kliniczny im. Karola Marcinkowskiego w Zielonej Górze
Zadaniem ośrodków jest przeprowadzenie diagnostyki, m.in. badania laryngologicznego, fiberoskopii, USG szyi, pobrania materiału do biopsji oraz wdrożenie odpowiedniej ścieżki terapeutycznej w przypadku potwierdzenia choroby.
Znaczenie Programu dla systemu ochrony zdrowia
Dzięki Programowi możliwe jest: zwiększenie liczby rozpoznań w stadium I–II, redukcja liczby pacjentów diagnozowanych w stadium zaawansowanym, poprawa jakości leczenia i odsetka przeżyć, ograniczenie dużych kosztów leczenia onkologicznego, budowanie świadomości społecznej dotyczącej objawów i czynników ryzyka, wzmocnienie roli POZ w wczesnej diagnostyce nowotworów.
Program stanowi jeden z najważniejszych projektów profilaktycznych w obszarze onkologii dotyczących dorosłej populacji w Polsce.
Prof. Radosław Rola: glejaki – ciche, groźne i wciąż trudne do leczenia
Najczęściej zadawane pytania o program profilaktyki nowotworów głowy i szyi
Kto może skorzystać z Programu?
Osoby w wieku 40–65 lat, szczególnie palące papierosy, nadużywające alkoholu oraz narażone na zakażenie HPV.
Czy badania w Programie są bezpłatne?
Tak. Program jest finansowany ze środków europejskich, a pacjenci nie ponoszą kosztów diagnostyki.
Czy potrzebne jest skierowanie?
Pacjent zgłasza się do lekarza POZ realizującego Program, który ocenia, czy kwalifikuje się do dalszych badań.
Jakie objawy powinny skłonić do wykonania badań?
Przewlekła chrypa, ból gardła, trudności w przełykaniu, owrzodzenia w jamie ustnej, niedrożność nosa, krwawienie z nosa lub guz na szyi utrzymujące się ponad 3 tygodnie.
Czy zakażenie HPV zwiększa ryzyko nowotworów głowy i szyi?
Tak. HPV, zwłaszcza typ 16, odgrywa kluczową rolę w rozwoju nowotworów części ustnej gardła.
Czy wczesne wykrycie nowotworu poprawia rokowanie?
Tak. W I stadium leczenie jest niemal w 95% skuteczne.
Gdzie można wykonać badania?
W wyspecjalizowanych ośrodkach onkologicznych i akademickich wskazanych w Programie.