Rak płuca stanowi w Polsce najczęstszą przyczynę zgonów nowotworowych, a jego epidemiologia pozostaje jednym z największych wyzwań zdrowia publicznego. Charakterystyczne dla tego nowotworu późne rozpoznanie sprawia, że większość pacjentów trafia do leczenia w stadium zaawansowanym, kiedy możliwość leczenia radykalnego jest ograniczona. Niskodawkowa tomografia komputerowa (NDTK) jest jedynym badaniem przesiewowym, które w badaniach populacyjnych wykazało istotne zmniejszenie śmiertelności z powodu raka płuca. Program realizowany w Polsce w latach 2021–2025 odpowiada na ten problem, wprowadzając szeroko zakrojone działania mające na celu identyfikację osób wysokiego ryzyka i wykonanie badania NDTK w standaryzowanych warunkach klinicznych.
Program badań w kierunku wykrywania raka płuca – znaczenie kliniczne, kryteria kwalifikacji i wnioski dla systemu ochrony zdrowia
Badania NLST (National Lung Screening Trial) oraz NELSON potwierdziły, że NDTK zmniejsza ryzyko zgonu z powodu raka płuca odpowiednio o 20 proc. i 24 proc. Kluczowe znaczenie ma identyfikacja osób, u których ryzyko zachorowania jest na tyle duże, że korzyści z diagnostyki przewyższają możliwe działania niepożądane, takie jak ekspozycja na promieniowanie czy ryzyko nadrozpoznawalności. Program w Polsce został opracowany zgodnie z zasadami medycyny opartej na dowodach i rekomendacjami uznanych towarzystw naukowych, w tym USPSTF, ERS i IASLC.
Cele Programu obejmują:
– zwiększenie liczby rozpoznań w stadium wczesnym,
– poprawę przeżyć 5-letnich,
– zmniejszenie umieralności populacyjnej,
– zmniejszenie kosztów leczenia poprzez redukcję liczby przypadków diagnozowanych w stadium zaawansowanym,
– poszerzenie dostępu do nowoczesnych metod diagnostycznych dla grup ryzyka.
Populacja kwalifikowana – definicja ryzyka i kryteria włączenia
Kryteria kwalifikacji w Programie oparte są głównie na ekspozycji na dym tytoniowy, która pozostaje najważniejszym czynnikiem etiologicznym raka płuca. Wyróżniono dwie grupy wiekowe oraz dodatkowe kryteria zwiększające precyzję identyfikacji osób zagrożonych.
1. Osoby w wieku 55–74 lata
Kwalifikowane są osoby, które:
– palą papierosy i mają ≥20 paczkolat,
– rzuciły palenie nie dawniej niż 15 lat temu przy ≥20 paczkolatach w wywiadzie.
2. Osoby w wieku 50–74 lata z dodatkowymi czynnikami ryzyka
Do populacji tej należą osoby spełniające warunki dotyczące palenia tytoniu (jak wyżej), u których występuje co najmniej jeden dodatkowy czynnik zwiększający ryzyko raka płuca, w tym:
– narażenia zawodowe: krzemionka, beryl, nikiel, chrom, kadm, azbest, arsen, spaliny diesla, dym ze spalania węgla, sadza,
– ekspozycja na radon,
– przebyte nowotwory tytoniozależne,
– obciążenie rodzinne: rak płuca u krewnego I stopnia,
– choroby przewlekłe płuc: POChP, samoistne włóknienie płuc.
Tak szeroka definicja ryzyka odpowiada obserwacjom epidemiologicznym, zgodnie z którymi interakcja czynników środowiskowych, genetycznych i chorób przewlekłych istotnie zwiększa ryzyko rozwoju raka płuca, nawet przy umiarkowanej ekspozycji na tytoń.
Kryteria wyłączenia – bezpieczeństwo i racjonalizacja diagnostyki
Program nie obejmuje osób: w stanie ostrych chorób zakaźnych, naczyniowych lub wymagających interwencji chirurgicznej, u których wykonano NDTK w ramach Programu w ostatnich 12 miesiącach i wynik był prawidłowy, które miały TK klatki piersiowej w ciągu 3 miesięcy poprzedzających kwalifikację, u których zdiagnozowano wcześniej raka płuca, jeśli od zakończenia leczenia radykalnego nie upłynęło co najmniej 5 lat.
Ograniczenia te mają na celu uniknięcie zbędnej ekspozycji na promieniowanie, powtarzania badań oraz identyfikację pacjentów, którzy powinni trafić do szybkiej diagnostyki onkologicznej poza Programem.
Organizacja Programu i ośrodki realizujące badania
Program jest realizowany przez 26 wyspecjalizowanych jednostek w Polsce, obejmujących ośrodki pulmonologiczne, onkologiczne oraz szpitale wojewódzkie i kliniczne. Zapewnienie tak szerokiej sieci placówek ma kluczowe znaczenie dla dostępności badań oraz niwelowania nierówności w zdrowiu. Dobór placówek obejmuje zarówno regiony silnie zurbanizowane, jak i obszary o wysokiej ekspozycji środowiskowej i zawodowej.
W ramach Programu pacjenci przechodzą nie tylko badanie NDTK, ale również uzyskują wsparcie w zakresie poradnictwa antynikotynowego, a wyniki są analizowane zgodnie ze standardem Lung-RADS®, co minimalizuje ryzyko niejednoznaczności i pozwala na odpowiednie ścieżki diagnostyczne.
Znaczenie Programu dla systemu ochrony zdrowia
Wdrożenie Programu ma szansę realnie wpłynąć na epidemiologię raka płuca w Polsce. Do najważniejszych przewidywanych korzyści należą: zwiększenie odsetka operacyjnych postaci raka płuca, zmniejszenie liczby rozpoznań w stadium IV, spadek kosztów leczenia systemowego, hospitalizacji i opieki paliatywnej, poprawa jakości życia pacjentów dzięki wczesnej interwencji, stworzenie rejestru badań przesiewowych i bazy danych do dalszych analiz klinicznych.
W perspektywie długoterminowej Program wpisuje się w europejskie trendy, gdzie screening raka płuca jest coraz częściej rekomendowany jako element narodowych strategii walki z nowotworami.
Realizatorzy Programu – 26 podmiotów leczniczych:
| Lp. | Nazwa oferenta | Adres oferenta | Miejscowość | Kod pocztowy | Województwo | ||
| 1 | Szklarska Poręba Izerskie Centrum Pulmonologii i Chemioterapii ,,Izer-Med” | ul. Sanatoryjna 1 | Szklarska Poręba | 58-580 | Dolnośląskie | ||
| 2 | Samodzielny Publiczny Zespół Opieki Zdrowotnej w Świdnicy | ul. Leśna 27-29, | Świdnica | 58-100 | Dolnośląskie | ||
| 3 | Wielospecjalistyczny Szpital – Samodzielny Publiczny Zespół Opieki Zdrowotnej w Zgorzelcu | ul. Lubańska 11-12 | Zgorzelec | 59-900 | Dolnośląskie | ||
| 4 | Uniwersytecki Szpital Kliniczny im. Jana Mikulicza-Radeckiego we Wrocławiu | ul. Borowska 213 | Wrocław | 50-556 | Dolnośląskie | ||
| 5 | Dolnośląskie Centrum Onkologii Pulmonologii i Hematologii we Wrocławiu | ul. pl. Hirszfelda 12 | Wrocław | 53-413 | Dolnośląskie | ||
| 6 | 4 Wojskowy Szpital Kliniczny z Polikliniką Samodzielny Publiczny Zakład Opieki Zdrowotnej we Wrocławiu | ul. Rudolfa Weigla 5 | Wrocław | 50-981 | Dolnośląskie | ||
| 7 | Uniwersytecki Szpital Kliniczny nr 4 w Lublinie | ul. Jaczewskiego 8 | Lublin | 20-954 | Lubelskie | ||
| 8 | Szpital Wojewódzki im. Prymasa Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Sieradzu | ul. Armii Krajowej 7 | Sieradz | 98-200 | Łódzkie | ||
| 9 | Samodzielny Publiczny Zakład Opieki Zdrowotnej Uniwersytecki Szpital Kliniczny nr 1 im. Norberta Barlickiego Uniwersytetu Medycznego w Łodzi | ul. Kopcińskiego 22 | Łódź | 90-153 | Łódzkie | ||
| 10 | Narodowy Instytut Onkologii im. Marii Skłodowskiej-Curie – Państwowy Instytut Badawczy Oddział w Krakowie | ul. Garncarska 11 | Kraków | 31-115 | Małopolskie | ||
| 11 | Szpital Specjalistyczny im. H. Klimontowicza w Gorlicach | Ul. Węgierska 21 | Gorlice | 38-300 | Małopolskie | ||
| 12 | Kujawsko-Pomorskie Centrum Pulmonologii w Bydgoszczy | ul Seminaryjna 1 | Bydgoszcz | 85-326 | Kujawsko-Pomorskie | ||
| 13 | Warmińsko – Mazurskie Centrum Chorób Płuc w Olsztynie | ul. Jagiellońska 78 | Olsztyn | 10-357 | Warmińsko-Mazurskie | ||
| 14 | Wojewódzki Szpital Specjalistyczny we Wrocławiu | ul. Kamieńskiego 73A | Wrocław | 51-124 | Dolnośląskie | ||
| 15 | Wojewódzkie Centrum Szpitalne Kotliny Jeleniogórskiej | ul. Ogińskiego 6 | Jelenia Góra | 58-506 | Dolnośląskie | ||
| 16 | Wojewódzki Szpital Specjalistyczny w Białej Podlaskiej | ul. Terebelska 57-65 | Biała Podlaska | 21- 500 | Lubelskie | ||
| 17 | SP ZOZ w Krasnymstawie | ul. M. Sobieskiego 4 | Krasnystaw | 22-300 | Lubelskie | ||
| 18 | 105 Kresowy Szpital Wojskowy z Przychodnią SP ZOZ w Żarach | ul. Domańskiego 2 | Żary | 68-200 | Lubuskie | ||
| 19 | Wielospecjalistyczny Szpital Wojewódzki w Gorzowie Wlkp. | ul. Dekerta 1 | Gorzów Wlkp | 66- 400 | Lubuskie | ||
| 20 | SP ZOZ MSWiA w Łodzi | ul. Północna 42 | Łódź | 91-425 | Łódzkie | ||
| 21 | Szpital Wojewódzki im. św. Łukasza SP ZOZ w Tarnowie | ul. Lwowska 178A | Tarnów | 33-100 | Małopolskie | ||
| 22 | Szpital Specjalistyczny im. Edmunda Biernackiego w Mielcu | ul. Żeromskiego 22 | Mielec | 39-300 | Podkarpackie | ||
| 23 | Nowe Techniki Medyczne Szpital Specjalistyczny im. Św. Rodziny Rudna Mała | Rudna Mała 600 | Rudna Mała gm. Głogów Małopolski | 36-060 | Podkarpackie | ||
| 24 | Szpital Powiatowy im. Jana Pawła II w Bartoszycach | ul. Kardynała Wyszyńskiego 11 | Bartoszyce | 11-200 | Warmińsko-Mazurskie | ||
| 25 | Szpital Kliniczny MSWiA z Warmińsko Mazurskim CO w Olsztynie | Al. Wojska Polskiego 37 | Olsztyn | 10-228 | Warmińsko-Mazurskie | ||
| 26 | PRO-MEDICA w Ełku | ul. Baranki 24 | Ełk | 19-300 | Warmińsko-Mazurskie |
Najczęściej zadawane pytania dotyczące Programu badań w kierunku wykrywania raka płuca
Czy badanie NDTK jest bezpieczne?
Tak. Niskodawkowa tomografia komputerowa wykorzystuje znacznie niższą dawkę promieniowania w porównaniu z klasycznym TK klatki piersiowej. Badanie jest krótkie, bezbolesne i nie wymaga podawania kontrastu.
Czy trzeba mieć skierowanie na badanie?
Tak. Kwalifikacji dokonuje lekarz ośrodka przesiewowego lub lekarz POZ współpracujący w ramach Programu.
Czy były palacz może przystąpić do Programu?
Tak, jeśli rzucił palenie nie więcej niż 15 lat temu i spełnia pozostałe kryteria dotyczące wieku i paczkolat.
Czy Program obejmuje osoby niepalące?
Program obejmuje wyłącznie osoby z ekspozycją na dym tytoniowy ≥20 paczkolat. Osoby niepalące nie są objęte screeningiem populacyjnym.
Jak często można powtarzać badanie?
U osób bez nieprawidłowości w NDTK badanie można powtórzyć po roku. Program wyklucza wykonywanie NDTK częściej niż raz na 12 miesięcy.
Co w przypadku wykrycia nieprawidłowości w badaniu?
Wynik zostaje oceniony zgodnie z systemem Lung-RADS®. W zależności od kategorii pacjent może wymagać kontroli za 3–6 miesięcy, pogłębionej diagnostyki lub skierowania do specjalistycznego ośrodka onkologicznego.
Czy udział w Programie jest płatny?
Nie. Program jest finansowany ze środków publicznych i całkowicie bezpłatny dla uczestników.
Horyzont dostępności innowacyjnych terapii w leczeniu raka płuca