Leczenie pacjentów z wrodzonymi zespołami autozapalnymi
Program zapewnia leczenie anakinrą pacjentom z wybranymi wrodzonymi i poligenowymi zespołami autozapalnymi, w których ważną rolę odgrywa nadmierna aktywność interleukiny 1.
Na czym polega program B.86?
Program B.86 umożliwia leczenie anakinrą pacjentów z określonymi zespołami autozapalnymi, w których przewlekły lub nawracający stan zapalny nie jest wywołany zwykłą infekcją.
Choroby autozapalne wynikają z nieprawidłowego działania mechanizmów odporności wrodzonej. Mogą powodować nawracającą gorączkę, wysypkę, bóle i zapalenie stawów, zapalenie błon surowiczych oraz objawy ze strony układu nerwowego, narządu wzroku lub słuchu. Obraz choroby zależy od konkretnego zespołu.
Długotrwały, niedostatecznie kontrolowany stan zapalny może prowadzić do uszkodzenia narządów. Jednym z najważniejszych późnych powikłań jest amyloidoza wtórna, w której nieprawidłowe złogi białkowe mogą odkładać się między innymi w nerkach.
Kto kwalifikuje pacjenta?
Kwalifikację prowadzi Zespół Koordynacyjny ds. Chorób Ultrarzadkich – Sekcja ds. Zespołów Autozapalnych i Obrzęku Naczynioruchowego. Decyzja jest podejmowana na podstawie dokumentacji przekazanej przez ośrodek prowadzący pacjenta.
Jakie choroby obejmuje program?
CAPS
Okresowe zespoły zależne od kriopiryny. Program obejmuje ich najważniejsze postacie: NOMID/CINCA, zespół Muckle-Wellsa oraz rodzinną pokrzywkę indukowaną przez zimno.
TRAPS
Zespół gorączek nawrotowych związany z receptorem czynnika martwicy nowotworów oraz inne zespoły autozapalne, w których proces zapalny jest mediowany przez interleukinę 1.
FMF
Rodzinna gorączka śródziemnomorska. Do programu mogą być kwalifikowani pacjenci po nieskuteczności maksymalnej tolerowanej dawki kolchicyny.
Zespół Schnitzlera
Poligenowy zespół autozapalny mediowany przez IL-1, zwykle przebiegający z przewlekłymi zmianami pokrzywkowymi i objawami ogólnoustrojowego zapalenia.
Amyloidoza wtórna
Program obejmuje amyloidozę wtórną zależną od przewlekłych zmian autozapalnych. Szczególnego znaczenia nabiera wtedy kontrolowanie nerek i utrzymującego się stanu zapalnego.
Jakie postacie CAPS uwzględnia program?
| Postać CAPS | Pełna nazwa | Najważniejsze informacje |
|---|---|---|
| NOMID/CINCA | Noworodkowa zapalna choroba wieloukładowa, nazywana również przewlekłym niemowlęcym zespołem neurologiczno-skórno-stawowym. | Najcięższa postać CAPS. Może obejmować skórę, stawy, układ nerwowy, narząd wzroku i słuchu. |
| MWS | Zespół Muckle-Wellsa. | Może przebiegać z nawrotową gorączką, zmianami pokrzywkowymi, bólami stawów i postępującym pogorszeniem słuchu. |
| FCAS | Zespół rodzinnej pokrzywki indukowanej przez zimno. | Objawy zapalne, w tym zmiany skórne i gorączka, mogą być wywoływane przez ekspozycję na niską temperaturę. |
Leczenie anakinrą
Anakinra jest lekiem hamującym działanie interleukiny 1. Interleukina ta uczestniczy w rozwoju stanu zapalnego i odgrywa ważną rolę w mechanizmie wielu chorób autozapalnych objętych programem.
Zablokowanie receptora dla interleukiny 1 może ograniczyć gorączkę, wysypkę, bóle i zapalenie stawów oraz inne objawy ogólnoustrojowego zapalenia. Odpowiedź na leczenie ocenia się nie tylko na podstawie samopoczucia pacjenta, lecz także wyników badań laboratoryjnych.
Dawkowanie
Dawkę anakinry ustala się indywidualnie zgodnie z Charakterystyką Produktu Leczniczego. Znaczenie mają między innymi rozpoznanie, wiek, masa ciała, aktywność choroby, odpowiedź na terapię i czynność nerek.
Nie należy samodzielnie zmieniać dawki
Pacjent nie powinien samodzielnie zmniejszać dawki, pomijać podań ani odstawiać leku po ustąpieniu objawów. Zmiana schematu terapii wymaga wcześniejszego uzgodnienia z lekarzem prowadzącym.
Jak przebiega kwalifikacja?
- Potwierdzenie rozpoznania. Lekarz gromadzi dokumentację dotyczącą przebiegu choroby, objawów, wcześniejszego leczenia oraz wyników diagnostyki.
- Wykonanie badań kwalifikacyjnych. Oceniany jest stan zapalny, morfologia, układ krzepnięcia, wątroba, nerki, mocz oraz możliwość bezpiecznego rozpoczęcia terapii.
- Przekazanie dokumentacji. Ośrodek przesyła dokumenty do właściwej sekcji Zespołu Koordynacyjnego ds. Chorób Ultrarzadkich.
- Decyzja o kwalifikacji. Zespół analizuje dokumentację i podejmuje decyzję o rozpoczęciu leczenia.
- Monitorowanie odpowiedzi. Po włączeniu anakinry pacjent pozostaje pod regularną kontrolą ośrodka realizującego program.
Obowiązkowe badania przy kwalifikacji
| Zakres oceny | Badania przewidziane w programie |
|---|---|
| Stan zapalny | OB, CRP, surowiczy amyloid A – SAA, prokalcytonina i ferrytyna. |
| Morfologia | Pełna morfologia krwi z rozmazem. |
| Krzepnięcie | APTT, INR, D-dimery i fibrynogen. |
| Wątroba | AlAT, AspAT i GGTP. |
| Nerki | Kreatynina i mocznik w surowicy, klirens kreatyniny, badanie ogólne moczu oraz ocena ciśnienia tętniczego. |
| Białka surowicy | Albumina i proteinogram. |
| Zakażenia wirusowe | Badania serologiczne w kierunku HBV i HCV. |
| Badania obrazowe | RTG klatki piersiowej i USG jamy brzusznej. |
Badania wykonywane w zależności od objawów
Zespół Koordynacyjny albo lekarz prowadzący może rozszerzyć diagnostykę, jeżeli wymaga tego obraz kliniczny pacjenta. Badania opcjonalne mogą obejmować:
- konsultację laryngologiczną, również z badaniem słuchu;
- konsultację neurologiczną, USG ośrodkowego układu nerwowego albo rezonans magnetyczny OUN;
- badanie okulistyczne obejmujące przedni odcinek oka i dno oka;
- ocenę kardiologiczną, w tym echokardiografię;
- konsultację stomatologiczną;
- dobową zbiórkę moczu w celu oznaczenia wydalania białka.
Dobór tych badań zależy od rodzaju zespołu autozapalnego, dotychczasowych powikłań oraz zgłaszanych dolegliwości.
Jak często ocenia się skuteczność terapii?
Formalna weryfikacja skuteczności odbywa się co 6 miesięcy. Jeżeli w pierwszym okresie leczenia istnieją wątpliwości, czy terapia przynosi oczekiwany efekt, ocena może zostać przeprowadzona już w pierwszych 3 miesiącach.
Decyzję o przedłużeniu albo zakończeniu leczenia podejmuje Zespół Koordynacyjny na podstawie karty monitorowania terapii uzupełnionej w systemie SMPT.
Częstotliwość obowiązkowych badań
W pierwszych 6 miesiącach leczenia badania kontrolne wykonuje się nie rzadziej niż raz na 8 tygodni. W kolejnych miesiącach terapii – nie rzadziej niż raz na 6 miesięcy.
Obowiązkowe badania kontrolne
- OB, CRP i surowiczy amyloid A – SAA;
- pełna morfologia krwi z rozmazem;
- APTT, INR, D-dimery i fibrynogen;
- AlAT, AspAT i GGTP;
- kreatynina, mocznik i klirens kreatyniny;
- badanie ogólne moczu, białko oraz mikroalbuminuria w moczu;
- pomiar ciśnienia tętniczego.
Konsultacje laryngologiczne, neurologiczne i okulistyczne wykonuje się zależnie od objawów i wcześniejszych nieprawidłowości, nie rzadziej niż raz na 12 miesięcy, jeżeli istnieją wskazania do ich kontynuowania.
Dlaczego kontroluje się surowiczy amyloid A?
Surowiczy amyloid A, oznaczany skrótem SAA, jest białkiem, którego stężenie wzrasta podczas aktywnego stanu zapalnego. Jego regularna ocena pomaga określić, czy proces zapalny został odpowiednio opanowany.
Długotrwale podwyższone stężenie SAA może wiązać się z ryzykiem amyloidozy wtórnej. W przebiegu tego powikłania złogi amyloidu mogą uszkadzać narządy, szczególnie nerki. Z tego powodu program obejmuje również regularne badanie moczu, ocenę białkomoczu, mikroalbuminurii i czynności nerek.
Jak długo trwa leczenie?
Program nie określa jednego maksymalnego czasu leczenia. Terapia może być kontynuowana tak długo, jak długo jest skuteczna, odpowiednio tolerowana i nie występują kryteria uzasadniające wyłączenie pacjenta.
Decyzję o dalszym leczeniu podejmuje Zespół Koordynacyjny albo lekarz prowadzący, zgodnie z zasadami programu. Podstawą jest aktualny stan kliniczny, wyniki badań, ocena skuteczności i bezpieczeństwa terapii oraz współpraca pacjenta.
Kiedy leczenie zostaje zakończone?
Zakończenie leczenia powinno nastąpić, jeżeli zostanie spełniony przynajmniej jeden z następujących warunków:
- wystąpią nieakceptowalne działania niepożądane albo nadwrażliwość na anakinrę;
- leczenie zostanie uznane za nieskuteczne;
- wystąpi ciężka niewydolność nerek z klirensem kreatyniny poniżej 30 ml/min, jeżeli Zespół Koordynacyjny albo lekarz uzna zakończenie terapii za klinicznie uzasadnione;
- pacjent zrezygnuje z dalszego leczenia;
- brak współpracy pacjenta uniemożliwi bezpieczną realizację programu.
Wystąpienie pojedynczej nieprawidłowości w wynikach nie musi automatycznie oznaczać zakończenia terapii. Znaczenie wyniku i dalsze postępowanie ocenia lekarz w odniesieniu do całego obrazu klinicznego.
Najczęściej zadawane pytania
Czy choroba autozapalna jest chorobą autoimmunologiczną?
Nie są to pojęcia tożsame. W chorobach autozapalnych główny problem dotyczy nieprawidłowej aktywacji odporności wrodzonej. W chorobach autoimmunologicznych większe znaczenie ma odporność nabyta i reakcja skierowana przeciwko własnym strukturom organizmu.
Czy każda nawracająca gorączka oznacza zespół autozapalny?
Nie. Nawracająca gorączka może mieć wiele przyczyn. Rozpoznanie zespołu autozapalnego wymaga oceny całego obrazu klinicznego, wykluczenia innych chorób oraz, w części przypadków, odpowiedniej diagnostyki genetycznej.
Czy program obejmuje wszystkie zespoły autozapalne?
Nie. Program wymienia określone zespoły: CAPS, TRAPS i inne zespoły mediowane przez IL-1, FMF oporną na maksymalną tolerowaną dawkę kolchicyny, zespół Schnitzlera oraz amyloidozę wtórną zależną od zmian autozapalnych.
Dlaczego przy FMF wymagana jest wcześniejsza kolchicyna?
Do programu kwalifikowani są pacjenci z FMF, u których leczenie maksymalną tolerowaną dawką kolchicyny nie przyniosło wystarczającego efektu. Przebieg i tolerancja wcześniejszej terapii powinny być udokumentowane.
Jak często trzeba wykonywać badania?
W pierwszych 6 miesiącach obowiązkowe badania wykonuje się nie rzadziej niż co 8 tygodni. Następnie – nie rzadziej niż co 6 miesięcy. Lekarz może zlecić częstsze kontrole.
Dlaczego podczas terapii kontroluje się nerki?
Czynność nerek ma znaczenie dla bezpieczeństwa stosowania anakinry. Ponadto przewlekły stan zapalny może prowadzić do amyloidozy wtórnej, której jednym z ważnych objawów jest uszkodzenie nerek i białkomocz.
Czy skuteczność ocenia się tylko na podstawie objawów?
Nie. Lekarz ocenia samopoczucie i objawy pacjenta, ale analizuje również CRP, OB, SAA, morfologię oraz wyniki badań oceniających funkcjonowanie narządów.
Czy leczenie w programie jest odpłatne?
Lek i badania określone w programie są finansowane ze środków publicznych u pacjentów zakwalifikowanych i leczonych w ośrodku realizującym program B.86.
Gdzie można rozpocząć leczenie?
Program realizują ośrodki posiadające umowę z Narodowym Funduszem Zdrowia na prowadzenie programu B.86. Ze względu na ultrarzadki charakter chorób pacjent powinien pozostawać pod opieką zespołu mającego doświadczenie w diagnostyce i leczeniu zespołów autozapalnych.
Na konsultację warto zabrać wypisy ze szpitala, wyniki badań genetycznych i laboratoryjnych, informacje o wcześniejszym leczeniu, dokumentację dotyczącą napadów gorączki, zmian skórnych i objawów narządowych oraz listę przyjmowanych leków.
Dokument programu
Program lekowy B.86
Leczenie pacjentów z wrodzonymi zespołami autozapalnymi – opis obowiązujący od lipca 2022 r.
Załącznik B.86.
LECZENIE PACJENTÓW Z WRODZONYMI ZESPOŁAMI AUTOZAPALNYMI (ICD-10: E85, R50.9, D89.8, D89.9)
• Artykuł zaktualizowano: