Program lekowy B.168 – leczenie pacjentów z niereagującym lub opornym na leczenie zakażeniem wirusem cytomegalii (CMV)

Program lekowy B.168 Transplantologia i choroby zakaźne

Leczenie pacjentów z niereagującym lub opornym na leczenie zakażeniem CMV

Program umożliwia leczenie maribawirem dorosłych pacjentów po przeszczepieniu krwiotwórczych komórek macierzystych lub narządu litego, u których zakażenie wirusem cytomegalii nie odpowiedziało na wcześniejsze leczenie przeciwwirusowe.

Numer programu B.168
Zakażenie Wirus cytomegalii – CMV
Leczenie Maribawir
Kontrole Co 14 dni

Na czym polega program B.168?

Program B.168 jest przeznaczony dla dorosłych pacjentów po przeszczepieniu, u których zakażenie CMV pozostaje aktywne mimo wcześniejszego zastosowania leków przeciwwirusowych. W programie maribawir jest stosowany w drugiej albo kolejnej linii leczenia.

Kwalifikacji dokonuje lekarz prowadzący. Ten sam lekarz ocenia skuteczność i bezpieczeństwo terapii na wizytach odbywających się co 14 dni, z dopuszczalnym przesunięciem o dwa dni.

Program dotyczy pacjentów po transplantacji: zarówno po przeszczepieniu krwiotwórczych komórek macierzystych, jak i po przeszczepieniu narządu litego.

Czym jest wirus cytomegalii?

Cytomegalowirus, w skrócie CMV, należy do rodziny herpeswirusów. Po pierwotnym zakażeniu pozostaje w organizmie w stanie utajenia i może ponownie się uaktywnić, gdy odporność jest osłabiona.

U wielu zdrowych osób zakażenie przebiega bezobjawowo. Po przeszczepieniu sytuacja jest inna: stosowane leki immunosupresyjne zmniejszają aktywność układu odpornościowego, aby zapobiec odrzuceniu przeszczepu. Jednocześnie zwiększa to ryzyko reaktywacji CMV i rozwoju choroby narządowej.

Krew

Wiremia CMV

Obecność materiału genetycznego wirusa we krwi oznacza się ilościowo metodą qPCR. Wynik służy do oceny aktywności zakażenia.

Narządy

Choroba narządowa

CMV może zajmować między innymi przewód pokarmowy, płuca, wątrobę lub inne narządy i zagrażać funkcji przeszczepu.

Przeszczep

Szczególne ryzyko

Aktywne zakażenie może zwiększać ryzyko powikłań, innych zakażeń oraz pogorszenia czynności przeszczepionego narządu.

Co oznacza zakażenie niereagujące na leczenie?

Program nie opiera kwalifikacji wyłącznie na obecności CMV. Wcześniejsze leczenie musi okazać się niewystarczająco skuteczne. Ocenia się przede wszystkim zmianę poziomu CMV-DNA oraz – przy chorobie narządowej – stan kliniczny pacjenta.

Spadek wiremii o 1 log oznacza w przybliżeniu dziesięciokrotne zmniejszenie ilości materiału genetycznego wirusa. Przykładowo spadek z 10 000 IU/ml do 1000 IU/ml odpowiada redukcji o 1 log.

Wcześniejsze leczenie może obejmować gancyklowir, walgancyklowir, foskarnet albo cydofowir. W okresie ocenianym przed kwalifikacją dopuszczalne jest ich stosowanie sekwencyjne.

Kto może zostać zakwalifikowany?

Wszystkie kryteria kwalifikacji muszą być spełnione łącznie.

Wiek co najmniej 18 lat Program jest przeznaczony wyłącznie dla dorosłych pacjentów.
Przebyte przeszczepienie Konieczne jest udokumentowane przeszczepienie krwiotwórczych komórek macierzystych – HSCT – albo narządu litego – SOT.
Potwierdzona wiremia CMV Ilościowe badanie CMV-DNA metodą qPCR musi wykazać poziom przekraczający 910 IU/ml albo równoważną wartość w kopiach/ml.
Brak skuteczności wcześniejszej terapii Wymagany jest brak odpowiedniego spadku wiremii albo brak poprawy choroby narządowej mimo wcześniejszego leczenia przeciwwirusowego.
Odpowiednia wydolność narządowa Wyniki badań muszą pozwalać, w ocenie lekarza, na bezpieczne rozpoczęcie terapii.
Brak przeciwwskazań Należy wykluczyć choroby, stany kliniczne i jednocześnie stosowane terapie stanowiące przeciwwskazanie do maribawiru.
Do programu mogą zostać włączeni także pacjenci kontynuujący leczenie maribawirem rozpoczęte w ramach innego finansowania, z wyjątkiem trwających badań klinicznych, jeśli początkowo spełniali kryteria programu.

Jak program definiuje nieskuteczność wcześniejszego leczenia?

Podstawowe kryterium

Brak spadku wiremii po 14 dniach

Po co najmniej 14 dniach leczenia gancyklowirem, walgancyklowirem, foskarnetem lub cydofowirem CMV-DNA nie zmniejszyło się o co najmniej 1 log względem wartości wyjściowej.

Choroba narządowa po SOT

Brak poprawy po 21 dniach

U pacjenta po przeszczepieniu narządu litego z histologicznie potwierdzoną chorobą narządową nie nastąpiła poprawa albo objawy się nasiliły, a po co najmniej 21 dniach wiremia nie spadła o co najmniej 1 log.

Program nie obejmuje inwazyjnej choroby tkankowej CMV zajmującej ośrodkowy układ nerwowy, w tym zapalenia mózgu, ani zapalenia siatkówki wymagającego innego leczenia przeciwko CMV.

Pozostałe warunki rozpoczęcia leczenia

  • wykluczenie inwazyjnej choroby CMV obejmującej ośrodkowy układ nerwowy;
  • wykluczenie CMV zajmującego siatkówkę;
  • brak istotnych chorób współistniejących uniemożliwiających terapię;
  • brak niedopuszczalnych interakcji z równocześnie stosowanymi lekami;
  • wykluczenie ciąży i okresu karmienia piersią;
  • zgoda na stosowanie antykoncepcji zgodnie z aktualną ChPL.

Jak działa maribawir?

Maribawir jest lekiem przeciwwirusowym hamującym białkową kinazę pUL97 wirusa CMV. Białko to uczestniczy w procesach potrzebnych wirusowi do namnażania. Zablokowanie jego działania ogranicza replikację CMV.

Mechanizm maribawiru różni się od mechanizmu części leków stosowanych wcześniej w terapii zakażenia CMV. Dzięki temu może stanowić opcję dla pacjentów, u których wcześniejsze leczenie nie przyniosło oczekiwanego spadku wiremii.

Dokładne dawkowanie, sposób stosowania, modyfikacje dawki i postępowanie w przypadku interakcji lekowych określa aktualna Charakterystyka Produktu Leczniczego.

Jak długo trwa leczenie?

Podstawowy okres

8 tygodni

Standardowy czas terapii wynosi 8 tygodni, z dopuszczalnym przesunięciem wynoszącym 2 dni.

Przedłużenie

Maksymalnie 12 tygodni

W uzasadnionej sytuacji leczenie może zostać przedłużone do maksymalnie 12 tygodni, również z tolerancją 2 dni.

Decyzję o czasie terapii oraz jej zakończeniu podejmuje lekarz prowadzący na podstawie wyników qPCR, obrazu klinicznego, bezpieczeństwa leczenia i kryteriów programu.

Badania przed rozpoczęciem leczenia

Ocena zakażenia CMV

  • ilościowe oznaczenie CMV-DNA z krwi pełnej albo osocza;
  • badanie metodą qPCR;
  • wykonanie oznaczenia nie później niż 3 dni przed rozpoczęciem terapii;
  • badanie dna oka lub inne badanie okulistyczne przy podejrzeniu zajęcia siatkówki.

Ocena krwi, wątroby i nerek

  • morfologia krwi z rozmazem;
  • bilirubina i albumina;
  • INR;
  • ALT i AST;
  • kreatynina;
  • eGFR.

U pacjentów po przeszczepieniu narządu litego określana jest również klasa Childa-Pugha, służąca ocenie wydolności wątroby.

Monitorowanie podczas terapii

Badania kontrolne wykonuje się co 14 dni, z tolerancją ±2 dni, od rozpoczęcia leczenia do jego zakończenia.

Badanie Dlaczego jest wykonywane?
CMV-DNA metodą qPCR Pozwala ocenić zmianę wiremii i skuteczność leczenia.
Morfologia z rozmazem Służy kontroli liczby krwinek i bezpieczeństwa terapii.
ALT i AST Pozwalają monitorować czynność i ewentualne uszkodzenie wątroby.
Kreatynina Pomaga ocenić funkcję nerek podczas leczenia.
Stężenia leków immunosupresyjnych Umożliwiają ograniczenie ryzyka interakcji i nieprawidłowego stężenia leków o wąskim indeksie terapeutycznym.

Dlaczego badania CMV-DNA muszą być porównywalne?

Wyniki wiremii służą do podejmowania decyzji o kontynuowaniu lub zakończeniu leczenia. Aby można było je prawidłowo porównywać, program wymaga zachowania tych samych warunków oznaczania.

  • badania powinny być wykonywane w tym samym laboratorium;
  • laboratorium powinno stosować tę samą dolną granicę oznaczalności;
  • przez cały okres należy wykorzystywać ten sam materiał: zawsze krew pełną albo zawsze osocze;
  • powinna być stosowana ta sama metoda ilościowa qPCR.
Zmiana laboratorium, metody albo rodzaju materiału może utrudnić ocenę, czy różnica wyniku wynika z działania leku, czy z odmiennych warunków wykonania badania.

Maribawir a leki immunosupresyjne

Pacjenci po przeszczepieniu często przyjmują leki o wąskim indeksie terapeutycznym. Oznacza to, że stosunkowo niewielka zmiana stężenia może prowadzić do nieskuteczności albo toksyczności.

Podczas leczenia maribawirem program wymaga oznaczania stężeń leków immunosupresyjnych będących substratami CYP3A lub P-gp, między innymi:

  • takrolimusu;
  • cyklosporyny;
  • sirolimusu;
  • ewerolimusu.
Pacjent nie powinien samodzielnie zmieniać dawki maribawiru ani leku immunosupresyjnego. Każdy nowy lek, suplement lub preparat ziołowy należy skonsultować z zespołem transplantacyjnym.

Jak oceniana jest skuteczność leczenia?

Pierwsza ocena

14. dzień leczenia

CMV-DNA powinno zmniejszyć się o co najmniej 1 log względem wyniku oznaczonego przy włączeniu do programu.

Na kolejnych wizytach wiremia nie powinna rosnąć względem wartości wyjściowej.

Potwierdzona skuteczność

Dwa kolejne ujemne oznaczenia

Terapię uznaje się za skuteczną, gdy podczas dwóch kolejnych wizyt poziom CMV-DNA znajduje się poniżej dolnego progu oznaczalności stosowanej metody.

Kontynuowanie terapii mimo braku wymaganego spadku wiremii w 14. dniu wymaga odnotowania i sprawozdania w elektronicznym systemie monitorowania programów lekowych – SMPT.

Kiedy leczenie zostaje zakończone?

  • gdy CMV-DNA jest niewykrywalne w dwóch kolejnych pomiarach wykonanych na następujących po sobie wizytach;
  • gdy pojawią się kliniczne objawy nieskuteczności terapii;
  • gdy rozwinie się zakażenie CMV obejmujące ośrodkowy układ nerwowy;
  • gdy wystąpi zapalenie siatkówki wymagające innego leczenia ogólnoustrojowego albo doszklistkowego;
  • gdy inna choroba lub stan uniemożliwiają kontynuowanie terapii;
  • po wystąpieniu nadwrażliwości na lek;
  • przy nieakceptowalnej albo zagrażającej życiu toksyczności;
  • w przypadku ciąży albo karmienia piersią;
  • przy braku współpracy lub niewykonywaniu wymaganych badań.

Jakie rozpoznania obejmuje program?

Kod ICD-10 Zakres rozpoznania
B25.0 Zapalenie płuc wywołane przez wirusa cytomegalii.
B25.1 Zapalenie wątroby wywołane przez CMV.
B25.2 Zapalenie trzustki wywołane przez CMV.
B25.8 Inne choroby wywołane przez wirusa cytomegalii.
B25.9 Choroba wywołana przez CMV, nieokreślona.

Jak przygotować się do kwalifikacji?

Dokumentacja zakażenia

  • wyniki kolejnych oznaczeń CMV-DNA;
  • nazwa laboratorium i rodzaj badanego materiału;
  • wyniki badań histologicznych przy chorobie narządowej;
  • opisy objawów i powikłań CMV.

Historia leczenia

  • nazwy wcześniej stosowanych leków przeciwwirusowych;
  • daty rozpoczęcia i zakończenia terapii;
  • dawki oraz ewentualne zmiany leczenia;
  • działania niepożądane;
  • pełna lista leków immunosupresyjnych.

Najczęściej zadawane pytania

Czy program obejmuje każdą osobę z dodatnim CMV-DNA?
Nie. Pacjent musi być osobą dorosłą po HSCT albo przeszczepieniu narządu litego, mieć wiremię powyżej 910 IU/ml oraz spełniać kryteria nieskuteczności wcześniejszego leczenia.
Czy maribawir jest leczeniem pierwszego wyboru?
Nie w tym programie. Maribawir jest finansowany w drugiej lub kolejnej linii leczenia po nieskuteczności wcześniejszej terapii przeciwwirusowej.
Co oznacza oznaczenie CMV-DNA metodą qPCR?
Jest to badanie ilościowe określające liczbę jednostek materiału genetycznego wirusa w próbce krwi lub osocza. Pozwala ocenić zmianę wiremii podczas leczenia.
Dlaczego kontrola odbywa się co 14 dni?
Regularne oznaczenia pozwalają szybko ocenić, czy wiremia spada zgodnie z kryteriami programu, a jednocześnie kontrolować bezpieczeństwo leczenia i możliwe interakcje.
Jak długo można przyjmować maribawir?
Standardowo leczenie trwa 8 tygodni. W uzasadnionej sytuacji może zostać przedłużone maksymalnie do 12 tygodni.
Dlaczego monitoruje się stężenie takrolimusu?
Maribawir może wpływać na stężenia niektórych leków immunosupresyjnych. Zarówno zbyt małe, jak i zbyt duże stężenie takrolimusu może być niebezpieczne dla pacjenta po przeszczepie.
Czy program obejmuje zapalenie siatkówki wywołane CMV?
Nie, jeśli zapalenie siatkówki wymaga zastosowania innego leku przeciwko CMV ogólnoustrojowo albo doszklistkowo. Zajęcie siatkówki jest kryterium wymagającym odmiennego postępowania.
Kto kwalifikuje pacjenta do programu?
Kwalifikacji i późniejszej oceny skuteczności dokonuje lekarz prowadzący pacjenta po przeszczepieniu.

Gdzie można skorzystać z programu B.168?

Program jest realizowany w wyspecjalizowanych ośrodkach transplantacyjnych, hematologicznych i zakaźnych, które mają umowę z Narodowym Funduszem Zdrowia na prowadzenie programu B.168.

Pacjent najczęściej pozostaje pod opieką ośrodka prowadzącego leczenie po przeszczepieniu. To lekarz transplantolog, hematolog lub inny lekarz odpowiedzialny za terapię ocenia możliwość kwalifikacji do maribawiru.

Dokument programu B.168

Podstawą opracowania jest program lekowy B.168 „Leczenie pacjentów z niereagującym lub opornym na leczenie zakażeniem wirusem cytomegalii (CMV)”, obejmujący kody ICD-10 B25.0, B25.1, B25.2, B25.8 i B25.9, w wersji obowiązującej od kwietnia 2025 r.

Pełny dokument określa kryteria kwalifikacji, zasady stosowania maribawiru, częstotliwość oznaczeń CMV-DNA, monitorowanie interakcji oraz warunki zakończenia leczenia.

Pobierz pełny opis programu B.168

Materiał ma charakter informacyjny i nie zastępuje konsultacji lekarskiej. O kwalifikacji, wyborze leku, dawkowaniu, monitorowaniu i kontynuacji leczenia decyduje lekarz na podstawie aktualnego programu, Charakterystyki Produktu Leczniczego i indywidualnego stanu pacjenta.

Aktualizacja strony: 5 października 2026 r.

Załącznik B.168.

LECZENIE PACJENTÓW Z NIEREAGUJĄCYM LUB OPORNYM NA LECZENIE ZAKAŻENIEM WIRUSEM CYTOMEGALII (CMV) (ICD-10: B25.0, B25.1, B25.2, B25.8, B25.9)

• Artykuł zaktualizowano: