Najważniejsze informacje o programie B.140

Program lekowy B.140 dotyczy leczenia wspomagającego pacjentów z zaburzeniami cyklu mocznikowego. Są to rzadkie, najczęściej uwarunkowane genetycznie choroby metaboliczne, w których organizm nie jest w stanie prawidłowo usuwać nadmiaru azotu powstającego między innymi podczas metabolizowania białka.

Konsekwencją nieprawidłowego działania cyklu mocznikowego może być wzrost stężenia amoniaku we krwi, czyli hiperamonemia. Amoniak działa toksycznie szczególnie na ośrodkowy układ nerwowy, dlatego choroba wymaga specjalistycznego leczenia, odpowiednio prowadzonej diety i regularnego monitorowania.

Na czym polegają zaburzenia cyklu mocznikowego?

Cykl mocznikowy jest szeregiem reakcji zachodzących przede wszystkim w wątrobie. Jego zadaniem jest przekształcenie toksycznego amoniaku w mocznik, który może następnie zostać wydalony z organizmu.

Jeśli jeden z enzymów albo transporterów uczestniczących w tym procesie działa nieprawidłowo, amoniak może gromadzić się we krwi. Nasilenie choroby jest zróżnicowane: u części chorych objawy występują już w okresie noworodkowym, a u innych ujawniają się później, niekiedy dopiero pod wpływem infekcji, głodzenia, zabiegu, zwiększonej podaży białka albo innego stresu metabolicznego.

Możliwe objawy hiperamonemii

• nudności, wymioty lub niechęć do jedzenia;
• nadmierna senność, osłabienie albo dezorientacja;
• drażliwość lub nietypowa zmiana zachowania;
• zaburzenia równowagi i koordynacji;
• zaburzenia świadomości;
• drgawki;
• pogorszenie funkcji neurologicznych.

Jakie postacie choroby obejmuje program?

Zgodnie z opisem programu B.140 leczenie może dotyczyć zaburzenia cyklu mocznikowego obejmującego niedobór jednego z następujących enzymów lub transporterów:

Kto może zostać zakwalifikowany?

Do leczenia mogą zostać zakwalifikowani pacjenci spełniający łącznie warunki określone w programie.

1. U pacjenta musi zostać potwierdzone zaburzenie cyklu mocznikowego. Rozpoznanie może zostać udokumentowane badaniem enzymatycznym, biochemicznym lub genetycznym.
2. Rozpoznane zaburzenie musi należeć do grupy defektów wymienionych w programie B.140.
3. Leczenie oparte wyłącznie na ograniczeniu spożycia białka lub suplementacji aminokwasów nie zapewnia wystarczającej skuteczności.
4. Nie występuje przeciwwskazanie uniemożliwiające zastosowanie terapii.
5. Dokumentacja medyczna zostaje przedstawiona Zespołowi Koordynacyjnemu ds. Chorób Ultrarzadkich.

Kiedy leczenie nie może zostać rozpoczęte?

Opis programu wymienia następujące przeciwwskazania do udziału:

• nadwrażliwość na substancję czynną;
• konieczność leczenia ostrej hiperamonemii – program B.140 nie jest przeznaczony do terapii ostrego epizodu.

Ostateczną ocenę możliwości rozpoczęcia terapii przeprowadza lekarz prowadzący oraz Zespół Koordynacyjny na podstawie aktualnego stanu klinicznego i dokumentacji pacjenta.

Jakie leczenie finansuje program?

Fenylomaślan glicerolu

W programie stosowany jest fenylomaślan glicerolu. Lek zapewnia alternatywną wobec cyklu mocznikowego drogę usuwania azotu z organizmu i w ten sposób wspiera kontrolowanie stężenia amoniaku.

Terapia ma charakter długotrwały i wspomagający. Powinna być prowadzona przez zespół posiadający doświadczenie w leczeniu wrodzonych chorób metabolicznych oraz hiperamonemii.

Dlaczego dieta nadal jest ważna?

Fenylomaślan glicerolu nie zastępuje postępowania żywieniowego. Ograniczenie podaży białka powinno być prowadzone indywidualnie, ponieważ zarówno jego nadmierna, jak i zbyt mała ilość może być dla pacjenta niebezpieczna.

Dietetyk ocenia między innymi:

• skuteczność dotychczas stosowanej diety;
• ilość białka całkowitego;
• ilość białka naturalnego;
• realizację zaleconej suplementacji;
• możliwość dostosowania żywienia do wieku, wzrastania, stanu odżywienia i aktywności pacjenta.

Badania wykonywane przed kwalifikacją

Dokumentacja kwalifikacyjna powinna umożliwić potwierdzenie rozpoznania, ocenę dotychczasowego przebiegu choroby oraz ustalenie potrzeby wdrożenia terapii.

• oznaczenie stężenia amoniaku we krwi;
• profil aminokwasów w osoczu;
• ilościowa ocena wydalania kwasu orotowego w moczu;
• przy podejrzeniu zespołu HHH – profil aminokwasów w moczu;
• przy podejrzeniu niedoboru liazy argininobursztynianowej – oznaczenie argininobursztynianu we krwi lub moczu;
• analiza DNA w kierunku wariantu odpowiedzialnego za hiperamonemię;
• konsultacja psychologiczna z oceną rozwoju psychoruchowego lub intelektualnego;
• konsultacja neurologiczna;
• konsultacja dietetyczna, obejmująca ocenę skuteczności diety oraz ilości białka całkowitego i naturalnego;
• szczegółowy wywiad dotyczący przebiegu choroby, zwłaszcza liczby i ciężkości epizodów hiperamonemii.

Jak monitorowane jest leczenie?

Kontrole odbywają się w zależności od potrzeb klinicznych, wieku oraz stabilności stanu pacjenta, jednak nie rzadziej niż raz na pół roku.

Ocena skuteczności i przedłużanie terapii

Skuteczność leczenia jest weryfikowana co 6 miesięcy. Podstawą oceny są stan kliniczny pacjenta, wyniki monitorowania oraz ocena efektywności zastosowanej terapii.

Przedłużenie leczenia następuje co 6 miesięcy na podstawie decyzji Zespołu Koordynacyjnego ds. Chorób Ultrarzadkich. Zespół podejmuje ją po analizie przekazanej karty monitorowania terapii.

Leczenie może być kontynuowane do czasu, gdy Zespół Koordynacyjny albo lekarz prowadzący podejmie decyzję o wyłączeniu pacjenta zgodnie z kryteriami programu.

Kiedy pacjent zostaje wyłączony z programu?

Wystąpienie co najmniej jednego z poniższych warunków może stanowić podstawę zakończenia leczenia:

• przeszczepienie wątroby;
• nadwrażliwość na fenylooctan lub fenylomaślan;
• ciąża;
• karmienie piersią;
• działania niepożądane, które w ocenie lekarza prowadzącego uniemożliwiają dalsze stosowanie terapii.

Decyzja o zakończeniu leczenia powinna uwzględniać bezpieczeństwo pacjenta, przebieg choroby oraz aktualną sytuację kliniczną.

Program B.140 a ostra hiperamonemia

Program obejmuje leczenie wspomagające o charakterze przewlekłym. Nie opisuje leczenia nagłego, ostrego epizodu hiperamonemii.

Pacjent i jego opiekunowie powinni otrzymać od ośrodka prowadzącego indywidualne zalecenia na wypadek infekcji, gorączki, wymiotów, problemów z przyjmowaniem pokarmów lub pojawienia się objawów neurologicznych.

Jak przygotować się do kwalifikacji?

Na wizytę kwalifikacyjną warto zabrać możliwie pełną dokumentację dotyczącą rozpoznania i przebiegu choroby.

• wynik badania genetycznego, biochemicznego lub enzymatycznego;
• wyniki wcześniejszych oznaczeń amoniaku;
• wyniki profilu aminokwasów;
• dokumentację przebytych epizodów hiperamonemii;
• karty informacyjne z hospitalizacji;
• aktualną listę leków i suplementów;
• opis stosowanej diety i suplementacji aminokwasów;
• dokumentację neurologiczną i psychologiczną;
• informacje o dotychczasowych działaniach niepożądanych.

Rola Zespołu Koordynacyjnego

Kwalifikacji do programu dokonuje Zespół Koordynacyjny ds. Chorób Ultrarzadkich, powoływany przez Prezesa Narodowego Funduszu Zdrowia.

Do zadań Zespołu należy w szczególności:

• ocena dokumentacji kwalifikacyjnej;
• podjęcie decyzji o włączeniu pacjenta do programu;
• ocena skuteczności terapii co 6 miesięcy;
• podejmowanie decyzji o okresowym przedłużeniu leczenia;
• ocena zasadności dalszej terapii na podstawie kart monitorowania.

Bezpieczeństwo leczenia

Pacjent powinien zgłaszać lekarzowi wszystkie nowe objawy, podejrzenie działania niepożądanego, trudności z przyjmowaniem leku oraz sytuacje mogące wpływać na kontrolę metaboliczną.

Szczególnego omówienia z lekarzem wymagają:

• planowanie ciąży lub podejrzenie ciąży;
• karmienie piersią;
• zmiana masy ciała lub sposobu żywienia;
• nawracające wymioty lub zaburzenia przyjmowania pokarmu;
• częstsze epizody hiperamonemii;
• pojawienie się objawów neurologicznych;
• planowany zabieg lub hospitalizacja;
• włączenie nowych leków lub suplementów.

Gdzie można rozpocząć leczenie?

Program jest realizowany przez wybrane ośrodki posiadające umowę z Narodowym Funduszem Zdrowia. Ze względu na ultrarzadki charakter choroby leczenie prowadzone jest przede wszystkim w wyspecjalizowanych jednostkach zajmujących się wrodzonymi chorobami metabolicznymi.

Aktualnego realizatora można wyszukać w wyszukiwarce „Gdzie się leczyć” NFZ, wybierając program: Leczenie wspomagające zaburzeń cyklu mocznikowego .

Sprawdź placówki w wyszukiwarce NFZ

Dokument programu lekowego B.140

Źródła i zastrzeżenia

Podstawą opracowania jest opis programu lekowego B.140 „Leczenie wspomagające zaburzeń cyklu mocznikowego” oznaczony jako załącznik obowiązujący od listopada 2022 r.

Treść ma charakter informacyjny i nie zastępuje konsultacji lekarskiej, indywidualnej kwalifikacji ani zaleceń ośrodka prowadzącego. O zastosowaniu leku, jego dawkowaniu, badaniach kontrolnych i kontynuacji terapii decyduje właściwy zespół medyczny.