Program B.129 – leczenie pierwotnej hiperoksalurii typu 1
Dziedzina: Choroby rzadkie / nefrologia / pediatria / choroby metaboliczne
Leczenie chorych na pierwotną hiperoksalurię typu 1
Program umożliwia leczenie lumazyranem sodowym dzieci i dorosłych z potwierdzoną genetycznie pierwotną hiperoksalurią typu 1 oraz przewlekłą chorobą nerek w stadium I–V.
O programie B.129
Program lekowy B.129 jest przeznaczony dla pacjentów z pierwotną hiperoksalurią typu 1, u których chorobę potwierdzono badaniem molekularnym.
Pierwotna hiperoksaluria typu 1, określana skrótem PH1, jest rzadką chorobą uwarunkowaną genetycznie. Prowadzi do nadmiernej produkcji szczawianów, które mogą gromadzić się w drogach moczowych i nerkach. Wraz z postępem choroby może dochodzić do stopniowego pogorszenia czynności nerek.
W ramach programu finansowane jest leczenie lumazyranem sodowym. Kryteria kwalifikacji zależą między innymi od stadium przewlekłej choroby nerek, wartości eGFR, wydalania szczawianów z moczem albo ich stężenia w osoczu oraz odpowiedzi na wcześniejsze leczenie witaminą B6.
Czym jest pierwotna hiperoksaluria typu 1?
Pierwotna hiperoksaluria typu 1 jest chorobą metaboliczną wynikającą z patogennych wariantów genu AGXT. Zaburzenie metabolizmu prowadzi do nadmiernego wytwarzania szczawianów, które organizm usuwa przede wszystkim przez nerki.
U pacjentów z zachowaną czynnością nerek ważnym parametrem jest dobowe wydalanie szczawianów z moczem. Kiedy czynność nerek jest znacznie ograniczona, wydalanie szczawianów zmniejsza się, ale nie oznacza to ustąpienia choroby. Szczawiany mogą pozostawać we krwi, dlatego w bardziej zaawansowanych stadiach niewydolności nerek ocenia się ich stężenie w osoczu.
| Stadium choroby nerek | Parametr wykorzystywany w kwalifikacji i monitorowaniu |
|---|---|
| Stadium I–III, eGFR powyżej 30 ml/min/1,73 m² | Dobowe wydalanie szczawianów z moczem |
| Stadium IV–V, eGFR poniżej 30 ml/min/1,73 m² | Stężenie szczawianów w osoczu |
Kto może zostać zakwalifikowany?
Kwalifikacji dokonuje Zespół Koordynacyjny do spraw kwalifikacji i weryfikacji leczenia chorych na pierwotną hiperoksalurię typu 1, powoływany przez Prezesa Narodowego Funduszu Zdrowia.
Wszystkie kryteria określone dla danego pacjenta muszą być spełnione łącznie.
Podstawowe warunki kwalifikacji
- potwierdzenie pierwotnej hiperoksalurii typu 1 badaniem molekularnym;
- przewlekła choroba nerek w stadium od I do V;
- spełnienie kryterium dotyczącego szczawianów odpowiedniego dla aktualnego stadium przewlekłej choroby nerek;
- brak odpowiedniej skuteczności wcześniejszego leczenia witaminą B6 lub wysokie prawdopodobieństwo braku wrażliwości na pirydoksynę;
- brak przeszczepienia wątroby w wywiadzie;
- wydolność narządowa umożliwiająca, w ocenie lekarza, bezpieczne rozpoczęcie terapii;
- brak przeciwwskazań do stosowania leku zgodnie z aktualną Charakterystyką Produktu Leczniczego;
- pisemna świadoma zgoda pacjenta na leczenie;
- w przypadku pacjenta poniżej 18. roku życia – zgoda opiekuna prawnego.
Kryteria w stadium I–III choroby nerek
U pacjentów z eGFR powyżej 30 ml/min/1,73 m² oceniane jest dobowe wydalanie szczawianów z moczem. Wynik ustala się na podstawie średniej z co najmniej dwóch dobowych zbiórek moczu.
Wymagane warunki
- przewlekła choroba nerek w stadium I–III;
- eGFR powyżej 30 ml/min/1,73 m²;
- średnie dobowe wydalanie szczawianów z moczem wynoszące co najmniej 0,70 mmol/1,73 m²/24 godziny;
- brak wystarczającej odpowiedzi na leczenie witaminą B6, prowadzone przez co najmniej 3 miesiące.
Odpowiedź na pirydoksynę ocenia się na podstawie zmiany dobowego wydalania szczawianów z moczem. Dokumentację wcześniejszego leczenia i wyniki badań analizuje ośrodek prowadzący oraz Zespół Koordynacyjny.
Kryteria w stadium IV–V choroby nerek
U pacjentów z eGFR poniżej 30 ml/min/1,73 m² głównym parametrem biochemicznym jest stężenie szczawianów w osoczu, a nie ich dobowe wydalanie z moczem.
W tej grupie należy wykazać wysokie prawdopodobieństwo niewrażliwości na leczenie witaminą B6. Może ono wynikać z obecności związanych z tym patogennych wariantów genu AGXT.
Jeżeli u pacjenta występują warianty potencjalnie pirydoksynowrażliwe, ocenia się przebieg co najmniej trzymiesięcznego leczenia witaminą B6. Kryterium może zostać spełnione, gdy nie dochodzi do oczekiwanego obniżenia albo obserwuje się wzrost stężenia szczawianów w osoczu.
Szczególne sytuacje kwalifikacyjne
Leczenie finansowane wcześniej w inny sposób
Do programu mogą zostać włączeni pacjenci, którzy otrzymywali lumazyran w ramach innego sposobu finansowania, z wyjątkiem trwających badań klinicznych tego leku. Warunkiem jest spełnianie kryteriów programu w chwili rozpoczęcia terapii.
Powrót po ciąży lub karmieniu piersią
Pacjentka wcześniej wyłączona z programu z powodu ciąży albo laktacji może zostać ponownie włączona bez pełnej ponownej kwalifikacji.
Przed wznowieniem terapii należy potwierdzić, że jej ogólny stan zdrowia pozwala na leczenie oraz że w chwili wyłączenia spełniała pozostałe kryteria przedłużenia terapii.
Na czym polega leczenie lumazyranem?
Leczenie obejmuje fazę nasycającą i fazę podtrzymującą. Dawkę oraz częstość podawania leku ustala się na podstawie masy ciała pacjenta.
Dawki nasycające podaje się raz w miesiącu przez trzy miesiące. Pierwszą dawkę podtrzymującą podaje się miesiąc po ostatniej dawce nasycającej.
| Masa ciała | Dawka nasycająca | Dawka podtrzymująca |
|---|---|---|
| Poniżej 10 kg | 6 mg/kg masy ciała raz w miesiącu przez 3 miesiące | 3 mg/kg masy ciała raz w miesiącu |
| Od 10 kg do mniej niż 20 kg | 6 mg/kg masy ciała raz w miesiącu przez 3 miesiące | 6 mg/kg masy ciała raz na 3 miesiące |
| 20 kg i więcej | 3 mg/kg masy ciała raz w miesiącu przez 3 miesiące | 3 mg/kg masy ciała raz na 3 miesiące |
Szczegółowe zasady stosowania leku, w tym sposób podania i postępowanie w szczególnych sytuacjach, określa aktualna Charakterystyka Produktu Leczniczego.
Jak długo prowadzone jest leczenie?
Program nie ustala jednakowego, maksymalnego czasu terapii dla wszystkich pacjentów. Leczenie może być prowadzone do chwili podjęcia decyzji o wyłączeniu pacjenta przez lekarza prowadzącego albo Zespół Koordynacyjny.
Kontynuacja zależy od skuteczności terapii, wyników badań, bezpieczeństwa leczenia, stanu klinicznego pacjenta oraz przestrzegania zaleceń i harmonogramu kontroli.
Badania przed rozpoczęciem leczenia
Badania kwalifikacyjne służą potwierdzeniu rozpoznania, ustaleniu stadium choroby nerek, ocenie metabolizmu szczawianów oraz sprawdzeniu, czy terapię można rozpocząć w sposób bezpieczny.
Dokumentacja rozpoznania i ocena ogólna
- wynik badania genetycznego potwierdzającego PH1;
- pomiar wzrostu i masy ciała;
- test ciążowy u kobiet w wieku rozrodczym.
Ocena szczawianów
- u pacjentów w stadium I–III – średnia z co najmniej dwóch oznaczeń dobowego wydalania szczawianów z moczem;
- u pacjentów w stadium IV–V – stężenie szczawianów w osoczu.
Ocena funkcji nerek i podstawowe badania krwi
- morfologia krwi;
- kreatynina w surowicy i ocena eGFR;
- mocznik oraz kwas moczowy;
- białko całkowite i albumina;
- sód, potas, wapń, fosforany i chlorki.
Wartość eGFR oblicza się według formuły MDRD u dorosłych albo według wzoru Schwartza u dzieci.
Wątroba, krzepnięcie i równowaga kwasowo-zasadowa
- ALT, AST i fosfataza zasadowa;
- bilirubina całkowita;
- czas protrombinowy, APTT i INR;
- gazometria krwi żylnej – pH i stężenie HCO3−.
Badania moczu i obrazowanie
- badanie ogólne moczu u pacjentów z zachowaną diurezą;
- USG układu moczowego.
Jak monitorowane jest leczenie?
Badania kontrolne przewidziane w programie wykonuje się co trzy miesiące. Obejmują one ocenę skuteczności terapii, funkcji nerek, bezpieczeństwa leczenia oraz stanu układu moczowego.
| Obszar kontroli | Badania wykonywane co 3 miesiące |
|---|---|
| Rozwój i masa ciała | Pomiar masy ciała, a u pacjentów pediatrycznych również wzrostu |
| Szczawiany | Dobowe wydalanie szczawianów z moczem w stadium I–III albo stężenie szczawianów w osoczu w stadium IV–V |
| Funkcja nerek | Kreatynina, eGFR, mocznik i kwas moczowy |
| Bezpieczeństwo leczenia | Morfologia, białko całkowite, albumina, ALT, AST, ALP, bilirubina i elektrolity |
| Krzepnięcie i gazometria | Czas protrombinowy, APTT, INR oraz gazometria krwi żylnej |
| Układ moczowy | Badanie ogólne moczu u pacjentów z zachowaną diurezą oraz USG układu moczowego |
Jeżeli wymaga tego stan pacjenta, lekarz może zlecić dodatkowe badania lub skrócić odstępy między kontrolami.
Jak oceniana jest skuteczność terapii?
Formalna weryfikacja skuteczności leczenia odbywa się co 6 miesięcy. Zespół Koordynacyjny analizuje wyniki badań oraz aktualny stan kliniczny pacjenta.
U pacjentów w stadium I–III oceniane są
- procentowa zmiana dobowego wydalania szczawianów z moczem;
- bezwzględna wartość dobowego wydalania szczawianów;
- zmiana funkcji nerek oceniana za pomocą eGFR;
- ogólny stan kliniczny pacjenta.
U pacjentów w stadium IV–V oceniane są
- procentowa zmiana stężenia szczawianów w osoczu;
- bezwzględna wartość stężenia szczawianów w osoczu;
- zmiana funkcji nerek oceniana za pomocą eGFR;
- ogólny stan kliniczny pacjenta.
Kiedy leczenie może zostać zakończone?
Leczenie zostaje zakończone, jeżeli Zespół Koordynacyjny albo lekarz prowadzący stwierdzi spełnienie kryterium wyłączenia z programu.
Brak wymaganej skuteczności
- u pacjentów w stadium I–III – brak redukcji wydalania szczawianów z moczem przekraczającej 30% w ciągu pierwszych 6 miesięcy leczenia w porównaniu z wartością wyjściową;
- u pacjentów w stadium IV–V – utrzymywanie się stężenia szczawianów w osoczu powyżej 80 µmol/l w okresie 12 miesięcy obserwacji.
Pozostałe kryteria wyłączenia
- przeszczepienie wątroby;
- nadwrażliwość na lek albo substancję pomocniczą uniemożliwiająca kontynuację leczenia;
- choroba lub stan kliniczny, który w ocenie lekarza albo Zespołu Koordynacyjnego może uniemożliwiać poprawę stanu zdrowia;
- ciąża albo karmienie piersią, jeżeli lekarz uzna, że ryzyko leczenia przewyższa jego potencjalne korzyści;
- brak współpracy lub nieprzestrzeganie zaleceń, zwłaszcza dotyczących okresowych badań kontrolnych.
Jak wygląda droga pacjenta do leczenia?
Potwierdzenie genetyczne PH1
Podstawą kwalifikacji jest wynik badania molekularnego potwierdzający rozpoznanie.
Ocena czynności nerek
Na podstawie kreatyniny i eGFR określane jest stadium przewlekłej choroby nerek.
Ocena szczawianów i odpowiedzi na witaminę B6
W zależności od stadium choroby analizowane jest wydalanie szczawianów z moczem albo ich stężenie w osoczu oraz przebieg wcześniejszej terapii pirydoksyną.
Badania kwalifikacyjne
Pacjent przechodzi badania laboratoryjne, ocenę układu moczowego oraz pozostałe badania wymagane przez program.
Decyzja Zespołu Koordynacyjnego
Zespół analizuje dokumentację i podejmuje decyzję o kwalifikacji do leczenia.
Leczenie i regularne kontrole
Po rozpoczęciu terapii badania wykonuje się co 3 miesiące, a skuteczność jest formalnie weryfikowana co 6 miesięcy.
Najczęściej zadawane pytania
Czy program obejmuje dzieci?
Tak. Program nie określa minimalnej granicy wieku. Dawkowanie zależy od masy ciała. W przypadku pacjenta poniżej 18. roku życia wymagana jest zgoda opiekuna prawnego.
Czy do kwalifikacji konieczne jest badanie genetyczne?
Tak. Jednym z podstawowych kryteriów jest potwierdzenie pierwotnej hiperoksalurii typu 1 badaniem molekularnym.
Czy leczenie jest przeznaczone tylko dla pacjentów z niewydolnością nerek?
Program obejmuje przewlekłą chorobę nerek w stadium I–V. Kryteria są jednak różne dla stadium I–III i stadium IV–V.
Dlaczego u części pacjentów bada się mocz, a u innych osocze?
Przy eGFR powyżej 30 ml/min/1,73 m² podstawowym parametrem jest dobowe wydalanie szczawianów z moczem. Przy bardziej zaawansowanej niewydolności nerek wydalanie szczawianów może być ograniczone, dlatego ocenia się ich stężenie w osoczu.
Jak często podawany jest lumazyran?
Pierwsze trzy dawki podaje się raz w miesiącu. Następnie lek podawany jest co miesiąc albo co trzy miesiące, zależnie od masy ciała pacjenta.
Jak często wykonywane są badania kontrolne?
Badania monitorujące wykonuje się co 3 miesiące. Skuteczność leczenia jest weryfikowana przez Zespół Koordynacyjny co 6 miesięcy.
Czy przeszczepienie wątroby wpływa na udział w programie?
Tak. Przebyte przeszczepienie wątroby wyklucza kwalifikację, a wykonanie przeszczepienia w trakcie terapii jest kryterium wyłączenia z programu.
Czy po ciąży można wrócić do leczenia?
Program umożliwia ponowne włączenie pacjentki wyłączonej z powodu ciąży albo karmienia piersią bez pełnej ponownej kwalifikacji, po ocenie jej aktualnego stanu zdrowia i pozostałych kryteriów.
Gdzie można skorzystać z programu?
Leczenie jest prowadzone w ośrodkach mających umowę z Narodowym Funduszem Zdrowia na realizację programu lekowego B.129.
Informację o aktualnych realizatorach można uzyskać w oddziale wojewódzkim NFZ, przez Telefoniczną Informację Pacjenta albo w ośrodku prowadzącym diagnostykę chorób metabolicznych lub nefrologicznych.
Przed konsultacją warto zgromadzić wynik badania molekularnego, dokumentację dotyczącą leczenia witaminą B6, wyniki oznaczeń szczawianów, informacje o dotychczasowym przebiegu choroby oraz wyniki badań czynności nerek.
Źródła i dokumenty
Podstawę opracowania stanowi opis programu lekowego B.129 „Leczenie chorych na pierwotną hiperoksalurię typu 1”, ICD-10 E74.8, w wersji obowiązującej od kwietnia 2026 r.
Pełny opis programu B.129
Pobierz dokument zawierający szczegółowe kryteria kwalifikacji, schemat dawkowania i zasady monitorowania leczenia.
Załącznik B.129.
LECZENIE CHORYCH NA PIERWOTNĄ HIPEROKSALURIĘ TYPU 1 (ICD-10: E74.8)
• Artykuł zaktualizowano: