Profilaktyka raka jelita grubego pozostaje jednym z najskuteczniejszych narzędzi w walce z nowotworami, które co roku diagnozowane są u tysięcy Polaków. Analizy przeprowadzone w Uniwersyteckim Szpitalu Klinicznym we Wrocławiu pokazują, że ponad 25 procent pacjentów objętych badaniami przesiewowymi ma zmiany przedrakowe. Problem polega na tym, że większość osób nie odczuwa żadnych objawów, co sprawia, że wykrycie zmian bez regularnych badań jest praktycznie niemożliwe.
Kolonoskopia, będąca podstawową procedurą diagnostyczną i profilaktyczną w kierunku raka jelita grubego, umożliwia nie tylko dokładną ocenę stanu jelita, ale również usunięcie wykrytych polipów oraz pobranie materiału do badań histopatologicznych. Procedura jest wykonywana w znieczuleniu dożylnym, co zapewnia pacjentowi komfort i minimalizuje odczuwany dyskomfort. W trosce o prywatność stosowane są jednorazowe spodenki, a samo badanie, przy odpowiednim przygotowaniu jelita, jest szybkie i wiarygodne.
Specjaliści z Uniwersyteckiego Szpitala Klinicznego we Wrocławiu podkreślają, że regularna kolonoskopia w ramach badań przesiewowych znacząco zmniejsza ryzyko rozwoju raka jelita grubego, a wczesne wykrycie zmian przedrakowych pozwala na skuteczną interwencję jeszcze przed wystąpieniem choroby nowotworowej. Program badań przesiewowych w Polsce jest dostępny bez skierowania dla osób w wieku 50–65 lat oraz dla pacjentów po 40. roku życia, którzy mają obciążenia rodzinne. Wystarczy zgłosić się do pracowni endoskopowej i spełnić kryteria wiekowe, aby skorzystać z procedury.
Eksperci podkreślają, że lęk przed badaniem nie powinien powstrzymywać pacjentów od wykonania kolonoskopii. Właśnie profilaktyka daje największą szansę na uniknięcie skomplikowanego leczenia onkologicznego oraz znacząco poprawia rokowania w przypadku wykrycia choroby. Regularne badania przesiewowe, komfortowa procedura i dostępność programu stanowią kompleksowe narzędzie ochrony zdrowia, które ratuje życie i umożliwia pacjentom wczesne reagowanie na zagrożenia nowotworowe.
Publikujemy pełny tekst wywiadu z drem Jarosławem Wierzbickim, kierownikiem Pracowni Endoskopowej Uniwersyteckiego Szpitala Klinicznego we Wrocławiu.
Pracownia endoskopowa działająca przy USK należy do jednej z największych w regionie. Ilu pacjentów zgłasza się na kolonoskopię?
– Wykonujemy ponad 14 000 badań przewodu pokarmowego rocznie, w tym ponad 2000 kolonoskopii przesiewowych, dedykowanych pacjentom w wieku 50–65 lat (bez podejrzeń raka) oraz osobom po 40. roku życia z obciążeniami rodzinnymi. Program przesiewowy, dostępny bez skierowania, przynosi wymierne korzyści – wykrywalność polipów gruczołowych (stanów przedrakowych) wynosi ponad 25 proc. Dla wielu pacjentów to duże zaskoczenie, bo nie mieli żadnych objawów. Być może właśnie to, że zdecydowali się na badanie profilaktyczne, uratowało im życie. Choć u niektórych zdarzały się sporadyczne krwawienia, często wiązane z hemoroidami, większość pacjentów zgłasza się bez jakichkolwiek symptomów. Do programu można przystąpić bez objawów i bez skierowania – wystarczy spełnić kryteria wiekowe lub rodzinne. Warunkiem jest również to, by w ciągu ostatnich 10 lat nie była wykonywana kolonoskopia.
Co dzieje się w przypadku wykrycia zmiany w jelicie grubym?
– U większości pacjentów polipy, które mają do 15 mm, usuwamy od razu w pierwszym badaniu. Bardzo duże polipy usuwamy, odsyłając pacjenta do polipektomii w warunkach naszego szpitala. Usunięte zmiany poddawane są badaniu histopatologicznemu i na tej podstawie ustalane jest dalsze postępowanie. Może to być kolejna kolonoskopia za kilka lat, albo nadzór, jeśli była to zmiana w postaci dużej dysplazji lub przedinwazyjnego raka. Pacjent może być również kwalifikowany do leczenia operacyjnego, jeśli zmiana jest inwazyjna.
Kolonoskopia wciąż budzi obawy i skrępowanie. Jak w praktyce wygląda badanie?
– Staramy się maksymalnie zadbać o intymność pacjenta. Badany ma możliwość przebrania się w osobnym pomieszczeniu i otrzymuje jednorazową bieliznę – do kolonoskopii są to specjalne spodenki. Badania wykonujemy w sedacji dożylnej (znieczuleniu). Wyjątek stanowią pacjenci, którzy wyraźnie proszą o badanie bez znieczulenia. Standardem jest jednak znieczulenie dożylne. Bardzo ważne jest zapewnienie komfortu pacjentowi, ponieważ badania te są często wykonywane wielokrotnie. Jeśli pacjent zrazi się przy pierwszym podejściu, to później albo nie przyjdzie, albo będzie unikał badania. To ważne, aby miał komfort w trakcie i po badaniu, i żeby nie był do tego zniechęcony.
Bez znieczulenia kolonoskopia może być bolesna?
– To badanie może być co najmniej nieprzyjemne, zwłaszcza u pacjentów, którzy mają skomplikowaną budowę jelita, a tacy też się zdarzają. Przede wszystkim u pacjentów po przebytych zabiegach operacyjnych, szczególnie kobiet po dużych zabiegach ginekologicznych. W miejsce usuniętych narządów rodnych wchodzi jelito, powstają zrosty, zagięcia nieanatomiczne, co utrudnia przejście i czyni badanie bardziej bolesnym.
Wielu pacjentów zastanawia się, jak wygląda samo narzędzie i jak przebiega badanie. Może Pan opisać krok po kroku, na czym polega kolonoskopia?
– Są to kolonoskopy specjalnie przystosowane do wykonywania tych badań. Są dłuższe od większości endoskopów do badania górnego odcinka przewodu pokarmowego. Grubość wynosi około 11-12 mm, w zależności od typu urządzenia. Do światła jelita podaje się gaz – można wykonywać w atmosferze powietrza albo w atmosferze dwutlenku węgla. Badania w dwutlenku węgla są lepiej tolerowane przez pacjentów, łatwiej jest wykonać nawet badanie bez znieczulenia, a uczucie wzdęcia po badaniu szybciej znika. Na końcu kolonoskopu znajduje się kamera, która umożliwia nam obejrzenie wszystkich zmian po rozpompowaniu światła przewodu pokarmowego. Mamy też możliwość płukania w trakcie badania, pobierania wycinków szczypcami oraz wprowadzania narzędzi do usunięcia zmian w świetle jelita.
Jak głęboko wprowadzany jest kolonoskop i czy pacjent może się obawiać, że uszkodzi Pan jelito?
– Standardowe kolonoskopy mają długość 130 lub 160 cm, to tak zwane długie endoskopy. Staramy się osiągać blisko 100 proc. długości całego jelita. Nie musimy wprowadzać endoskopu na całą głębokość, bo przy prawidłowo założonym endoskopie jelito nasuwa się na endoskop. Osiągnięcie kątnicy, czyli końcówki jelita grubego, najczęściej mamy na 60-80 cm.
Jak przygotować się do badania, żeby było ono jak najbardziej wiarygodne?
– Bardzo ważne jest kilkudniowe zachowanie odpowiedniej diety. Pacjent jest informowany przy rejestracji, jaka to powinna być dieta przez kilka dni. Dzień przed badaniem trzeba wypić płyn, którym jelito jest oczyszczone. To może być nieprzyjemne, ale staramy się stosować takie środki, które są lepiej tolerowane, jeśli chodzi o wymioty. Przeciętnie przed badaniem trzeba wypić od 3 do 4 litrów płynu. Są stosowane różne środki, niektóre z nich są całkiem dobrze tolerowane, nie przypominają już wody z mydłem, są smakowe. Wystarczy wypić małą ilość płynu, popijając dużą ilością wody, i to jest łatwiejsze do zniesienia
Kiedy najlepiej zrobić kolonoskopię?
– Programy profilaktyczne są konstruowane tak, aby uzyskać największy efekt przy określonych nakładach finansowych, więc dotyczą grup największego ryzyka i największej szansy na wychwycenie stanów przednowotworowych. Natomiast sporadycznie zdarza się, że groźne polipy gruczołowe występują u osób nawet w wieku 18, 19 lat, a zdecydowanie poniżej 40 czy 50 roku życia. Na pewno wcześniej niż przewiduje to program przesiewowy powinny zgłaszać się na badanie osoby, u których pojawiają się niepokojące objawy, np. krew utajona w stolcu, a już szczególnie, jeśli obserwują ewidentnie jawne krwawienie z odbytu, albo osoby obciążone po 40. roku życia, w szczególności te obciążone nowotworami w rodzinie.
Czym ryzykujemy nie badając się?
– W złym scenariuszu rozwojem raka jelita grubego, który jest jednym z najczęstszych i najgroźniejszych nowotworów. Konsekwencje mogą być różne: od leczenia operacyjnego, konieczności poddania się radio- lub chemioterapii, lub obu jednocześnie. Istnieje zagrożenie pojawienia się przerzutów i zagrożenie życia. Nie wszyscy z inwazyjnym rakiem przeżywają, mimo że mamy do dyspozycji coraz bardziej zaawansowane i skuteczne terapie.
W swojej wieloletniej praktyce widzi Pan, że za późno się zgłaszamy?
– Zgłaszalność pacjentów zdecydowanie poprawia się w ostatnich latach, choć nie można mówić o radykalnym wzroście. Natomiast zdarzają się pacjenci, którzy już mieli usuwane groźne zmiany, potem sobie zlekceważyli problem i przychodzą z rakiem. To jest ich duża niefrasobliwość, bo wiedzieli, że mają na przykład obciążenie rodzinne, mieli polipy i wiedzieli, że mieli wykonać badanie po kilku latach, a przychodzą po 10 czy kilkunastu latach już z inwazyjnym rakiem. Takie przypadki niestety też się zdarzają
Jak już kogoś przekonaliśmy, że warto się badać, to powiedzmy jeszcze, jak długo trzeba czekać?
– Na badanie przesiewowe pacjenci czekają zazwyczaj nie dłużej niż miesiąc, choć zależy to od okresu. Zdarzają się momenty, gdy zgłasza się ich więcej i czas oczekiwania nieco się wydłuża, ale bywa też odwrotnie – w okresach wakacyjnych czy świątecznych badanie można wykonać szybciej, nawet w czasie krótszym niż miesiąc. Znacznie dłużej trzeba czekać ze skierowaniem od lekarza podstawowej opieki zdrowotnej – w trybie planowym termin sięga prawie roku. Takie są średnie realia we Wrocławiu, jeśli chodzi o planowe kolonoskopie. Warto jednak pamiętać, że zmiany w jelicie grubym nie rozwijają się błyskawicznie, dlatego czas oczekiwania – poza sytuacjami pilnymi – nie jest czynnikiem decydującym. W przypadku pacjentów zakwalifikowanych jako pilni, kolejka wynosi około trzech miesięcy. Oczywiście zdarzają się indywidualne przypadki, w których – po konsultacji i uzasadnieniu medycznym – badanie można przeprowadzić wcześniej. Trzeba podkreślić, że w ostatnich latach NFZ znacząco zwiększył liczbę kontraktowanych świadczeń, co stanowi duży krok naprzód. Rośnie także świadomość społeczna, a wraz z nią zapotrzebowanie na tego typu badania. Co istotne, świadczenia endoskopowe nie są limitowane, co pokazuje, jak duża i wciąż rosnąca jest potrzeba ich wykonywania.
Dlaczego warto korzystać z badań przesiewowych
Dlaczego kolonoskopia jest ważna w profilaktyce raka jelita grubego?
Kolonoskopia pozwala wykryć zmiany przedrakowe, które mogą prowadzić do rozwoju nowotworu, a jednocześnie umożliwia ich usunięcie podczas badania, co znacząco zmniejsza ryzyko choroby.
Czy badanie jest bezpieczne i komfortowe?
Tak, kolonoskopia wykonywana jest w znieczuleniu dożylnym, co minimalizuje dyskomfort, zapewnia prywatność pacjenta i pozwala na szybki powrót do codziennych czynności.
Kto może skorzystać z bezpłatnych badań przesiewowych?
Program badań przesiewowych jest dostępny dla osób w wieku 50–65 lat oraz dla pacjentów po 40. roku życia z obciążeniami rodzinnymi, bez konieczności posiadania skierowania.
Jak przygotować się do kolonoskopii?
Kluczowe jest oczyszczenie jelita dzień przed badaniem, co zapewnia wysoką dokładność i wiarygodność procedury.
Czy każdy pacjent odczuje objawy, jeśli ma zmiany przedrakowe?
Nie, większość zmian przedrakowych przebiega bezobjawowo, dlatego regularne badania przesiewowe są tak istotne w profilaktyce raka jelita grubego.
Rak jelita grubego – kompleksowe spojrzenie na leczenie i rokowania
Małoinwazyjne zabiegi u pacjentów z nowotworami prostaty i jelita grubego
Źródło: Szpital Kliniczny we Wrocławiu