Profilaktyka wraca jako jeden z najważniejszych tematów w onkologii. W debacie o onkologii najczęściej mówi się o nowych lekach, programach lekowych, diagnostyce molekularnej, kolejkach do specjalistów i organizacji leczenia. Podczas posiedzenia Parlamentarnego Zespołu ds. Onkologii wyraźnie wybrzmiał jednak temat podstawowy i czasem mniej widoczny w codziennej dyskusji publicznej: profilaktyka.
Eksperci odnosili się do raportu All.Can Polska „Diagnoza zmian w opiece onkologicznej i hematologicznej”, którego tegoroczna edycja obejmuje zarówno onkologię, jak i hematologię. Aleksandra Rudnicka, przewodnicząca All.Can Polska, wyjaśniała podczas posiedzenia, że raport ma charakter cykliczny i służy nie tylko opisaniu sytuacji, ale także wskazaniu kierunków zmian. Jak mówiła: „Tytuł jest zapożyczony z terminu medycznego, bo my diagnozujemy, ale też nie tylko diagnozujemy, ale planujemy leczenie na podstawie tej diagnozy. Więc chcemy powiedzieć, co chcemy zmienić”. W tym sensie profilaktyka została potraktowana jako jeden z jego fundamentów. Jeśli nowotwory mają być wykrywane wcześniej, a leczenie ma być mniej obciążające dla pacjentów i systemu, konieczne jest sprawniejsze wykorzystanie narzędzi, które już istnieją, oraz konsekwentne wdrażanie nowych programów.
Prof. Krzakowski: profilaktyka jest najbardziej opłacalną metodą zmniejszania zagrożeń
Prof. dr hab. Maciej Krzakowski, kierownik Kliniki Nowotworów Płuca i Klatki Piersiowej w Narodowym Instytucie Onkologii – PIB w Warszawie, konsultant krajowy w dziedzinie onkologii klinicznej, odnosząc się do raportu All.Can Polska, wskazywał, że jednym z problemów opisanych przez autorów jest niewystarczająca wydolność profilaktyki pierwotnej i wtórnej. W zapisie posiedzenia mówił również o niedostatecznym finansowaniu działań profilaktycznych. „Finansowanie tych wszystkich działań profilaktycznych jest niedostateczne” – podkreślał prof. Krzakowski.
Ekspert zwracał uwagę, że profilaktyka pozostaje najbardziej racjonalnym sposobem ograniczania skutków chorób nowotworowych. – „Profilaktyka jest najbardziej opłacalną metodą zmniejszenia zagrożeń związanych z nowotworami” – mówił ekspert.
Profilaktyka pierwotna obejmuje działania zmniejszające ryzyko zachorowania, takie jak szczepienia ochronne, ograniczanie palenia tytoniu, przeciwdziałanie otyłości, edukacja zdrowotna i promocja zdrowego stylu życia. Profilaktyka wtórna to badania przesiewowe, które mają wykrywać chorobę na wczesnym etapie albo identyfikować stany przednowotworowe. W obu przypadkach skuteczność zależy nie tylko od istnienia programu, ale także od tego, czy pacjenci rzeczywiście z niego korzystają.
Zobacz: Szczepienie przeciw HPV u chłopców i młodych mężczyzn może obniżać ryzyko nowotworów HPV-zależnych
Problemem nie jest tylko brak programów, ale także niska zgłaszalność
Jednym z powracających tematów była niska zgłaszalność na badania przesiewowe. Prof. Krzakowski wskazywał, że udział pacjentów w badaniach przesiewowych jest niewystarczający wobec poziomu potrzebnego do skutecznego działania programów screeningowych.
Tego rodzaju problem nie dotyczy wyłącznie medycyny. Jest także wyzwaniem organizacyjnym, społecznym i komunikacyjnym. Program badań przesiewowych może być dostępny formalnie, ale jeśli pacjent nie wie o nim, nie rozumie jego znaczenia, boi się wyniku albo nie otrzymuje jasnej informacji, kiedy i gdzie powinien się zgłosić, jego skuteczność pozostaje ograniczona.
Dlatego w dyskusji pojawiał się również temat lepszej komunikacji z pacjentami. Prof. dr hab. Piotr Rutkowski kierujący Kliniką Nowotworów Tkanek Miękkich, Kości i Czerniaków Narodowego Instytutu Onkologii w Warszawie, mówił o rosnącym znaczeniu Internetowego Konta Pacjenta i Narodowego Portalu Onkologicznego. Wskazywał, że indywidualny kontakt z pacjentem w celu promocji profilaktyki przez Internetowe Konto Pacjenta „zaczyna być coraz bardziej aktywne”.
To ważne, bo profilaktyka coraz mniej może opierać się wyłącznie na ogólnych kampaniach informacyjnych. Potrzebuje bardziej bezpośrednich narzędzi: zaproszeń, przypomnień, prostych ścieżek rejestracji i jasnych komunikatów kierowanych do konkretnych grup ryzyka.
Zobacz: Krajowa Sieć Onkologiczna po pierwszym roku. System zaczyna mierzyć jakość leczenia raka WIDEO
Test HPV DNA jako przykład nowoczesnego narzędzia profilaktyki
Jednym z pozytywnych przykładów zmian w profilaktyce jest wprowadzenie testu HPV DNA do programu profilaktyki raka szyjki macicy. Prof. Piotr Rutkowski wskazywał ten element jako jedno z kluczowych działań Narodowej Strategii Onkologicznej. „Wprowadzenie testu HPV DNA do programu profilaktyki szyjki macicy. Nareszcie mamy supernowoczesny test w tym zakresie” – mówił prof. Rutkowski.
Test HPV DNA pozwala wykrywać zakażenia wirusem brodawczaka ludzkiego wysokiego ryzyka, które mogą prowadzić do rozwoju raka szyjki macicy. W praktyce oznacza to przesunięcie profilaktyki w stronę bardziej precyzyjnych narzędzi, pozwalających wcześniej identyfikować kobiety wymagające dalszej diagnostyki.
Aleksandra Rudnicka, omawiając raport, również zwracała uwagę na znaczenie tego rozwiązania. Mówiła, że w badaniach przesiewowych dostępny jest „bardzo nowoczesny, świetny test HPV-HR w profilaktyce szyjki macicy”. Jednocześnie wskazywała, że szczepienia przeciw HPV wciąż wymagają większej skuteczności wdrożenia. W jej wystąpieniu padła jednoznaczna ocena: „te szczepienia HPV ciągle za słabo wdrażane”.
To pokazuje, że w profilaktyce raka szyjki macicy potrzebne są równoległe działania. Test HPV DNA wzmacnia profilaktykę wtórną, czyli wczesne wykrywanie ryzyka i zmian chorobowych. Szczepienia przeciw HPV są natomiast elementem profilaktyki pierwotnej, bo mogą zmniejszać ryzyko zachorowania w przyszłości.
Rak jelita grubego i test FIT: rozwiązanie wciąż oczekiwane
Drugim ważnym wątkiem była profilaktyka raka jelita grubego. Prof. Rutkowski mówił o potrzebie wprowadzenia programu profilaktyki raka jelita grubego z wykorzystaniem testu FIT. „Nadal brakuje testu FIT. Nie wprowadzono programu profilaktyki raka jelita grubego z wykorzystaniem FIT” – mówił prof. Rutkowski.
Chodzi o raka jelita grubego i test FIT, czyli badanie wykrywające krew utajoną w kale metodą immunochemiczną. To jedno z narzędzi stosowanych w programach przesiewowych w kierunku raka jelita grubego.
Prof. Rutkowski wskazywał, że pierwsze elementy takiego podejścia pojawiły się w programie „Moje Zdrowie”, ale systemowe wdrożenie nadal wymaga dalszych działań. Dodał: „Pierwsze elementy powstały w programie Moje Zdrowie. Zamierzamy to zmodyfikować”.
Rak jelita grubego pozostaje jednym z najważniejszych nowotworów populacyjnych. Z perspektywy zdrowia publicznego skuteczna profilaktyka w tym obszarze ma szczególne znaczenie, ponieważ choroba może rozwijać się przez długi czas, a wykrycie zmian przednowotworowych lub wczesnego raka poprawia możliwości leczenia.
Niskodawkowa tomografia komputerowa i rak płuca
Wśród działań profilaktycznych i wczesnego wykrywania eksperci wskazywali również niskodawkową tomografię komputerową w kierunku raka płuca. Prof. Rutkowski mówił, że wśród zadań planowanych na 2026 rok znajduje się „wdrożenie niskodawkowej tomografii komputerowej” oraz sieci ośrodków Lung Cancer Unit.
Również Aleksandra Rudnicka odniosła się do tego tematu, wskazując, że pilotaż niskodawkowej tomografii komputerowej został zakończony i oceniony pozytywnie. – „Zakończył się pilotaż niskodawkowej tomografii komputerowej i on wyszedł znakomicie” – mówiła.
Rak płuca jest nowotworem, który bardzo często rozpoznawany jest późno. Niskodawkowa tomografia komputerowa jest narzędziem stosowanym u osób z grup wysokiego ryzyka, zwłaszcza u wieloletnich palaczy. Wdrożenie takiego programu wymaga jednak nie tylko sprzętu, ale także organizacji ścieżki pacjenta, kryteriów kwalifikacji, jakości opisu badań i możliwości szybkiego skierowania na dalszą diagnostykę.
Program „Moje Zdrowie” i Narodowy Portal Onkologiczny
Prof. Rutkowski wskazywał także na znaczenie Narodowego Portalu Onkologicznego oraz programu „Moje Zdrowie”. Portal ma dostarczać obywatelom sprawdzone informacje o onkologii, a program „Moje Zdrowie” zawiera elementy profilaktyki prozdrowotnej. „Mamy w tej chwili rok działania Narodowego Portalu Onkologicznego [przyp. red. Onkologia.gov.pl ] z pełnymi informacjami dla każdego z obywateli i z pełną dostępnością treści, które są sprawdzone” – mówił prof. Rutkowski.
Dodał również, że informacje z portalu i przekierowania z Internetowego Konta Pacjenta mogą pomagać pacjentom w „zapanowaniu nad swoim zdrowiem w zakresie onkologii”. Aleksandra Rudnicka również wskazywała, że program „Moje Zdrowie” zyskuje zainteresowanie. Mówiła, że udział Polaków w tym programie się zwiększa i „coraz więcej Polaków z niego korzysta”.
Finansowanie i wykorzystanie środków prozdrowotnych
W raporcie All.Can Polska i w wystąpieniu Aleksandry Rudnickiej profilaktyka została pokazana także od strony finansowania. Rudnicka zwracała uwagę, że mechanizmy związane z podatkami i opłatami prozdrowotnymi nie zawsze przekładają się w wystarczającym stopniu na działania edukacyjne i profilaktyczne.
Mówiła o podatku cukrowym i wskazywała, że z informacji przedstawianych wcześniej w Sejmie wynikało, iż nie ma wystarczającej przejrzystości co do sposobu wydatkowania tych środków. Zwracała uwagę, że w ustawach brakuje jasno określonych wartości procentowych przeznaczanych na działania profilaktyczne.
W jej ocenie problemem są także „niedostateczne nakłady na koordynację profilaktyki” oraz „niska partycypacja społeczeństwa”. To dwa różne, ale powiązane ze sobą zagadnienia. Z jednej strony trzeba finansować programy i ich organizację, z drugiej — przekonać ludzi, by chcieli z nich korzystać.
Profilaktyka jako słabe ogniwo Narodowej Strategii Onkologicznej
Omawiając raport Aleksandra Rudnicka wskazywała, że profilaktyka onkologiczna pozostaje jednym z najsłabszych elementów Narodowej Strategii Onkologicznej. „Diagnoza profilaktyka onkologiczna jest słabym ogniwem NSO” – mówiła.
W dalszej części wskazywała na niskie wydatki na prewencję, małą zgłaszalność na badania przesiewowe i niewystarczający udział w szczepieniach przeciw HPV. W jej ocenie taki stan utrudnia realną zmianę modelu opieki zdrowotnej, w którym większy nacisk powinien być położony na zapobieganie i wczesne wykrywanie chorób, a nie wyłącznie na leczenie zaawansowanych stadiów.
Polska onkologia rozwija sieci, standardy, programy lekowe, diagnostykę molekularną i nowe modele organizacji leczenia. Ale bez silniejszej profilaktyki system nadal będzie reagował zbyt późno — wtedy, gdy choroba jest już rozpoznana i wymaga bardziej złożonego leczenia.
Wczesne wykrywanie wymaga współpracy wielu instytucji
Profilaktyka onkologiczna nie jest zadaniem jednej instytucji. W wystąpieniach ekspertów pojawiały się instytucje publiczne takie jak Ministerstwo Zdrowia, Narodowy Fundusz Zdrowia, Narodowy Instytut Onkologii, Agencja Oceny Technologii Medycznych i Taryfikacji, Agencja Badań Medycznych, Centrum e-Zdrowia, Instytut Gruźlicy i Chorób Płuc oraz lekarze podstawowej opieki zdrowotnej.
Prof. Rutkowski podkreślał, że działania w Narodowej Strategii Onkologicznej są wspólną pracą wielu interesariuszy. W praktyce oznacza to, że skuteczna profilaktyka wymaga nie tylko decyzji o finansowaniu badania, ale także przygotowania całej ścieżki: od informacji dla pacjenta, przez rejestrację, wykonanie badania, przekazanie wyniku, aż po dalszą diagnostykę, jeśli wynik jest nieprawidłowy. Bez takiego połączenia profilaktyka może pozostać zbiorem osobnych programów, a nie spójnym elementem systemu.
Z wypowiedzi ekspertów wynika, że w profilaktyce onkologicznej Polska ma już konkretne narzędzia, ale nie wykorzystuje jeszcze ich pełnego potencjału. Test HPV DNA jest przykładem nowoczesnego rozwiązania, które zostało wprowadzone do programu profilaktyki raka szyjki macicy. Program „Moje Zdrowie” i Internetowe Konto Pacjenta mogą wzmacniać kontakt z pacjentem. Niskodawkowa tomografia komputerowa może poprawiać wczesne wykrywanie raka płuca u osób z grup ryzyka. Test FIT pozostaje ważnym elementem oczekiwanym w profilaktyce raka jelita grubego.
Wyzwaniem pozostaje jednak przełożenie tych narzędzi na realne uczestnictwo pacjentów w badaniach. Bez zgłaszalności, koordynacji i finansowania profilaktyka nie będzie mogła spełnić roli, którą przypisują jej eksperci: ograniczania liczby zaawansowanych rozpoznań i zmniejszania obciążenia leczeniem, którego można było uniknąć albo które można było rozpocząć wcześniej.
Test HPV skuteczniejszy niż cytologia. Polskie badanie może zmienić profilaktykę raka szyjki macicy
Czym jest profilaktyka onkologiczna?
Profilaktyka onkologiczna obejmuje działania zmniejszające ryzyko zachorowania na nowotwory oraz badania, które pozwalają wykrywać chorobę na wczesnym etapie. Obejmuje zarówno profilaktykę pierwotną, jak szczepienia przeciw HPV czy ograniczanie palenia tytoniu, jak i profilaktykę wtórną, czyli badania przesiewowe.
Dlaczego profilaktyka została nazwana słabym ogniwem Narodowej Strategii Onkologicznej?
Ponieważ eksperci wskazywali na niskie wydatki na prewencję, niewystarczającą zgłaszalność na badania przesiewowe, zbyt mały udział w szczepieniach przeciw HPV oraz problemy z koordynacją działań profilaktycznych.
Jakie narzędzia profilaktyki były omawiane podczas posiedzenia?
Eksperci mówili między innymi o teście HPV DNA w profilaktyce raka szyjki macicy, planowanym wykorzystaniu testu FIT w profilaktyce raka jelita grubego, niskodawkowej tomografii komputerowej w kierunku raka płuca, programie „Moje Zdrowie”, Internetowym Koncie Pacjenta i Narodowym Portalu Onkologicznym.
Dlaczego test HPV DNA jest ważny?
Test HPV DNA pozwala wykrywać zakażenie wirusem brodawczaka ludzkiego wysokiego ryzyka, który jest związany z rozwojem raka szyjki macicy. To nowoczesne narzędzie profilaktyki wtórnej.
Czym jest test FIT?
Test FIT to immunochemiczne badanie kału na krew utajoną. Może być wykorzystywany w programach przesiewowych w kierunku raka jelita grubego.
Dlaczego sama dostępność badań nie wystarczy?
Ponieważ programy profilaktyczne są skuteczne tylko wtedy, gdy korzysta z nich odpowiednio duża liczba osób. Potrzebna jest edukacja, zaproszenia, łatwa rejestracja, przypomnienia i dobra organizacja dalszej diagnostyki.
Przeczytaj: Światowy Dzień Nowotworów Krwi: doświadczenie kliniczne fundamentem Krajowej Sieci Hematologicznej
Parlamentarny Zespół ds. Onkologii:
Rehabilitacja onkologiczna coraz ważniejsza, choć wciąż bez odrębnego miejsca w systemie
Źródło: Zapis posiedzenia Parlamentarnego Zespołu ds. Onkologii poświęconego tematom: „Diagnoza zmian w opiece onkologicznej i hematologicznej 2025” oraz „Indywidualizacja terapii – podstawą optymalizacji leczenia pacjentów hematologicznych”.
• Artykuł zaktualizowano: