POZ – pierwszy punkt kontaktu z ochroną zdrowia. Co może zrobić dla pacjenta lekarz, pielęgniarka i położna?

Podstawowa opieka zdrowotna, w skrócie POZ, jest najbliższą pacjentowi częścią publicznego systemu ochrony zdrowia. To właśnie do wybranej przychodni zgłaszamy się zwykle z pierwszymi objawami choroby, po receptę na stale przyjmowane leki, na szczepienie, badanie kontrolne lub konsultację dotyczącą profilaktyki. Zadania POZ są jednak znacznie szersze niż leczenie infekcji i wystawianie skierowań. Zespół podstawowej opieki zdrowotnej ma rozpoznawać potrzeby pacjenta, prowadzić diagnostykę i leczenie, wspierać profilaktykę oraz – kiedy jest to konieczne – kierować chorego do dalszej opieki specjalistycznej lub szpitalnej.

Zgodnie z ustawą o podstawowej opiece zdrowotnej POZ ma zapewniać opiekę nad pacjentem i jego rodziną, koordynować leczenie w systemie ochrony zdrowia, rozpoznawać potrzeby zdrowotne oraz zagrożenia dla zdrowia fizycznego i psychicznego, a także prowadzić profilaktykę i edukację zdrowotną. Nie jest więc jedynie miejscem doraźnej pomocy, ale przestrzenią, w której – przynajmniej w założeniu – powinna powstawać ciągła historia opieki nad pacjentem.

POZ jako pierwszy etap diagnostyki i leczenia

Do lekarza POZ pacjent może zgłosić się zarówno wtedy, gdy pojawiają się nowe dolegliwości, jak i w celu kontroli choroby przewlekłej. Lekarz przeprowadza wywiad, bada pacjenta, może zlecić określone badania diagnostyczne, ustalić leczenie, wystawić receptę, zwolnienie lekarskie lub skierowanie do poradni specjalistycznej, szpitala albo na rehabilitację – jeśli istnieją ku temu wskazania medyczne.

POZ odgrywa również ważną rolę w profilaktyce. To tutaj pacjent może uzyskać informacje o badaniach przesiewowych, szczepieniach, bilansach zdrowia i działaniach, które pozwalają wcześniej wykrywać choroby. Z przychodnią warto pozostawać w kontakcie nie tylko podczas infekcji lub zaostrzenia choroby przewlekłej. Okresowa ocena stanu zdrowia może pomóc zauważyć nieprawidłowości, zanim zaczną powodować wyraźne objawy.

Ma to znaczenie również w profilaktyce i diagnostyce chorób nowotworowych. Lekarz POZ nie prowadzi specjalistycznego leczenia onkologicznego, ale może ocenić niepokojące objawy, rozpocząć diagnostykę i skierować pacjenta do odpowiedniego specjalisty. Po zakończeniu leczenia onkologicznego przychodnia pozostaje natomiast miejscem leczenia innych chorób, realizacji szczepień, kontroli stanu ogólnego i kontynuacji części zaleceń przekazanych przez specjalistów.

Kto tworzy zespół podstawowej opieki zdrowotnej? Opieka w POZ nie ogranicza się do pracy lekarza. Jej podstawę stanowi zespół, w którego skład wchodzą lekarz POZ, pielęgniarka POZ i położna POZ. Pacjent składa osobną deklarację wyboru każdego z tych medyków. Nie muszą oni pracować w tej samej placówce, choć wybór jednego zespołu może ułatwiać przepływ informacji i organizację opieki.

Dorosłymi pacjentami w POZ zajmują się przede wszystkim lekarze specjaliści medycyny rodzinnej oraz lekarze chorób wewnętrznych. Dzieci mogą pozostawać pod opieką lekarza medycyny rodzinnej albo pediatry. Szczegółowe zasady kwalifikacji lekarzy do pracy w POZ wynikają z przepisów, dlatego w praktyce w przychodniach mogą również przyjmować lekarze posiadający inne określone prawem uprawnienia.

Lekarz ocenia stan zdrowia pacjenta i decyduje o dalszym postępowaniu. Może prowadzić leczenie częstych chorób, kontrolować wybrane schorzenia przewlekłe, zlecać badania dostępne w ramach POZ i kierować chorego do kolejnych elementów systemu. Nie każde zgłoszenie wymaga automatycznego skierowania do specjalisty. W wielu przypadkach diagnostykę i leczenie można rozpocząć lub przeprowadzić w przychodni podstawowej opieki zdrowotnej.

Co może zrobić pielęgniarka POZ?

Pielęgniarka POZ nie pełni wyłącznie funkcji pomocniczej wobec lekarza. Ma własny zakres kompetencji i może realizować świadczenia zarówno w przychodni, jak i – w uzasadnionych przypadkach – w domu pacjenta. Wykonuje między innymi zabiegi zlecone przez lekarza oraz świadczenia wynikające z własnych uprawnień zawodowych.

W określonym zakresie pielęgniarka może samodzielnie oceniać stan pacjenta, diagnozować, wystawiać skierowania na niektóre badania, udzielać zaleceń dotyczących terapii, wypisywać recepty na wybrane leki oraz zlecenia na określone wyroby medyczne. Do jej obowiązków należą również działania profilaktyczne, edukacja zdrowotna, opieka nad osobami z chorobami przewlekłymi oraz wykonywanie zabiegów, takich jak iniekcje, zmiany opatrunków czy pomiary podstawowych parametrów zdrowotnych.

Pielęgniarka POZ uczestniczy także w opiece nad dziećmi i młodzieżą, między innymi poprzez wykonywanie określonych testów przesiewowych i ocenę rozwoju. Jej zadania nie są jednak tożsame z obowiązkami pielęgniarki lub higienistki szkolnej, która realizuje profilaktyczną opiekę zdrowotną nad uczniami w środowisku szkolnym.

Jaką opiekę zapewnia położna POZ?

Położna POZ obejmuje opieką kobiety na różnych etapach życia oraz noworodki do ukończenia drugiego miesiąca życia. Jej zadania dotyczą między innymi edukacji przedporodowej, opieki nad kobietą w ciąży i połogu, wsparcia w karmieniu piersią oraz wizyt patronażowych po narodzinach dziecka.

Położna przygotowuje kobietę do porodu, połogu i opieki nad noworodkiem, może oceniać stan matki i dziecka oraz rozpoznawać sytuacje wymagające konsultacji lekarskiej. Po powrocie matki i dziecka ze szpitala realizuje wizyty patronażowe w domu. Zgodnie z informacjami serwisu Pacjent.gov.pl pierwsza taka wizyta powinna odbyć się nie później niż w ciągu 48 godzin od opuszczenia szpitala, a do ukończenia przez dziecko drugiego miesiąca życia położna przeprowadza od czterech do sześciu wizyt patronażowych. Opieka położnej nie kończy się jednak wraz z okresem poporodowym. Może ona prowadzić edukację dotyczącą zdrowia kobiet, profilaktyki chorób ginekologicznych i nowotworowych, planowania rodziny oraz samoobserwacji.

Jak wybrać lekarza, pielęgniarkę i położną POZ?

Osoba ubezpieczona albo posiadająca inne prawo do świadczeń finansowanych przez NFZ wybiera lekarza, pielęgniarkę i położną POZ poprzez złożenie deklaracji. Można zrobić to w wersji papierowej w wybranej przychodni albo elektronicznie przez Internetowe Konto Pacjenta. Po zalogowaniu do IKP należy przejść do części dotyczącej podstawowej opieki zdrowotnej, znaleźć deklarację wyboru i wskazać placówkę oraz konkretnego medyka.

Pacjent nie jest przypisany na stałe do jednej przychodni. Lekarza, pielęgniarkę lub położną POZ można bezpłatnie zmienić dwa razy w każdym roku kalendarzowym, bez konieczności podawania powodu. Dodatkowa bezpłatna zmiana jest możliwa między innymi po zmianie miejsca zamieszkania, zamknięciu przychodni, zakończeniu pracy przez wybranego medyka, ukończeniu przez dziecko 18 lat lub z innych przyczyn leżących po stronie placówki. Za trzecią i każdą kolejną zmianę, która nie wynika z takich okoliczności, pobierana jest opłata w wysokości 80 zł.

Wybór placówki warto poprzedzić sprawdzeniem jej dostępności, możliwości rejestracji, godzin pracy, sposobu organizacji wizyt oraz zakresu realizowanych świadczeń. Istotne może być także to, czy przychodnia prowadzi opiekę koordynowaną, ponieważ nie wszystkie placówki POZ uczestniczą w tym modelu.

Jak umówić wizytę w POZ?

Na wizytę można zapisać się osobiście, telefonicznie, za pośrednictwem innej osoby, a w placówkach posiadających odpowiednie rozwiązania informatyczne również elektronicznie. Obowiązuje tzw. e-rejestracja. O czym pisaliśmy m.in.:

E-rejestracja i centralna e-kolejka. Jak cyfrowe narzędzia zmienią dostęp do leczenia?

Centralna e-rejestracja w ochronie zdrowia – najważniejsze pytania i odpowiedzi dla pacjentów

Pacjent w centrum uwagi. Jak centralna e-rejestracja zmieni ochronę zdrowia w Polsce?

Centralna e-rejestracja w 2026 roku. Jak szybciej dostać się do specjalisty?

E-rejestracja od 1 lipca 2026 roku. Co zmieni się dla pacjentów?

Świadczenia są co do zasady udzielane w przychodni, ale w przypadkach uzasadnionych stanem zdrowia pacjenta mogą być realizowane w domu.

Porada może mieć formę wizyty stacjonarnej lub teleporady, jednak sposób kontaktu powinien być dostosowany do stanu pacjenta i celu konsultacji. Teleporada może wystarczyć na przykład przy omawianiu części wyników badań lub kontynuacji stabilnego leczenia, ale nie zastąpi badania fizykalnego, gdy jest ono potrzebne do postawienia rozpoznania. Pacjent co do zasady może zgłosić potrzebę osobistej wizyty, a przychodnia powinna ocenić ją z uwzględnieniem sytuacji medycznej.

Jeżeli wybrany lekarz jest nieobecny, a stan pacjenta wymaga konsultacji, pomoc może zostać udzielona przez innego lekarza realizującego świadczenia POZ w tej samej przychodni. Poza godzinami działania POZ, w sytuacji nagłego pogorszenia stanu zdrowia, ale bez bezpośredniego zagrożenia życia, pacjent może skorzystać z nocnej i świątecznej opieki zdrowotnej. Stan bezpośredniego zagrożenia życia lub zdrowia wymaga natomiast wezwania zespołu ratownictwa medycznego albo zgłoszenia się do szpitalnego oddziału ratunkowego.

Opieka koordynowana – więcej możliwości u lekarza rodzinnego

Jedną z najważniejszych zmian w podstawowej opiece zdrowotnej ostatnich lat jest rozwój opieki koordynowanej. Model ten rozszerza możliwości diagnostyczne lekarza POZ w przypadku wybranych chorób przewlekłych. Dzięki temu część badań, które wcześniej była dostępna przede wszystkim po konsultacji specjalistycznej, może zostać zlecona już w przychodni lekarza rodzinnego – o ile placówka realizuje opiekę koordynowaną, a badanie jest medycznie uzasadnione.

Opieka koordynowana w POZ. Komisja Zdrowia pyta o efekty i koszty programu

Opieka koordynowana obejmuje określone ścieżki związane z chorobami kardiologicznymi, diabetologicznymi, pulmonologicznymi i endokrynologicznymi. Dotyczy między innymi pacjentów z nadciśnieniem tętniczym, niewydolnością serca, przewlekłą chorobą niedokrwienną serca, migotaniem przedsionków, cukrzycą, astmą, przewlekłą obturacyjną chorobą płuc, niedoczynnością tarczycy oraz guzkami tarczycy. W zależności od rozpoznania lekarz POZ może zlecić bardziej rozbudowaną diagnostykę, obejmującą przykładowo echo serca, badanie wysiłkowe EKG, badanie metodą Holtera, USG Doppler wybranych naczyń, spirometrię, dodatkowe badania tarczycy lub wskaźnik albuminy do kreatyniny w moczu. Zakres badań nie jest jednak katalogiem, z którego pacjent wybiera świadczenia samodzielnie. O ich zleceniu decyduje lekarz na podstawie wskazań medycznych.

Indywidualny Plan Opieki Medycznej

Leczenie pacjenta objętego opieką koordynowaną jest prowadzone zgodnie z Indywidualnym Planem Opieki Medycznej, określanym skrótem IPOM. Plan powstaje na podstawie stanu zdrowia i potrzeb konkretnej osoby. Może uwzględniać badania, wizyty kontrolne, konsultacje ze specjalistami, porady edukacyjne oraz konsultacje dietetyczne.

IPOM stanowi część dokumentacji medycznej. Jego zadaniem jest uporządkowanie leczenia i określenie, jakie działania powinny zostać wykonane oraz w jakiej kolejności. Lekarz POZ może również konsultować przypadek pacjenta z lekarzem specjalistą, bez konieczności każdorazowego przenoszenia całego procesu leczenia do poradni specjalistycznej. Nie oznacza to, że opieka koordynowana zastępuje ambulatoryjną opiekę specjalistyczną. W przypadku choroby wymagającej prowadzenia przez specjalistę pacjent nadal otrzymuje odpowiednie skierowanie. Model koordynowany ma przede wszystkim umożliwić wcześniejszą i szerszą diagnostykę oraz sprawniejsze prowadzenie wybranych stabilnych chorób przewlekłych na poziomie POZ.

Koordynator pomaga przejść przez plan leczenia

W przychodniach prowadzących opiekę koordynowaną ważną rolę pełni koordynator. Nie diagnozuje on pacjenta i nie podejmuje decyzji medycznych, ale pomaga zorganizować zaplanowane świadczenia. Może kontaktować się z pacjentem, przekazywać informacje o kolejnych etapach postępowania, wspierać umawianie badań i konsultacji oraz czuwać nad realizacją Indywidualnego Planu Opieki Medycznej.

Koordynator opieki onkologicznej. Jak pomaga pacjentowi podczas leczenia raka?

Dla osoby z kilkoma chorobami przewlekłymi, która musi pamiętać o kolejnych badaniach i wizytach, takie wsparcie może ułatwić poruszanie się po systemie. Koordynator stanowi również łącznik organizacyjny pomiędzy pacjentem a członkami zespołu medycznego. Nie każda przychodnia POZ oferuje jednak opiekę koordynowaną. Przystąpienie do tego modelu wymaga spełnienia określonych warunków i podpisania odpowiedniej umowy z NFZ. Przed wyborem placówki warto więc sprawdzić, czy realizuje ona interesującą pacjenta ścieżkę opieki.

POZ nie zastępuje wszystkich części systemu

Choć zakres podstawowej opieki zdrowotnej jest szeroki, lekarz rodzinny nie zastępuje wszystkich specjalistów. Nie może również zlecić każdego istniejącego badania wyłącznie na życzenie pacjenta. Diagnostyka powinna wynikać z objawów, badania lekarskiego, historii chorób oraz aktualnych wskazań medycznych.

Wizyta w POZ jest często początkiem dalszego postępowania. Lekarz może rozwiązać problem na poziomie przychodni, zlecić obserwację, rozpocząć leczenie albo skierować pacjenta do specjalisty lub szpitala. Odmowa wystawienia skierowania nie musi więc oznaczać odmowy udzielenia pomocy, jeżeli lekarz uznaje, że na danym etapie właściwe jest inne postępowanie. Pacjent ma jednak prawo otrzymać wyjaśnienie decyzji i informacje o proponowanym sposobie diagnostyki lub leczenia.

Dobrze funkcjonujący POZ powinien łączyć doraźną pomoc z długofalową opieką. Znajomość historii chorób, przyjmowanych leków, wyników wcześniejszych badań i obciążeń rodzinnych może ułatwić ocenę nowych objawów. Dlatego znaczenie ma nie tylko dostępność pojedynczej wizyty, ale również ciągłość kontaktu z zespołem medycznym.

Co to oznacza dla pacjenta?

POZ jest miejscem, do którego pacjent może zgłosić się z większością nowych problemów zdrowotnych, w celu kontroli choroby przewlekłej, uzyskania porady profilaktycznej, wykonania szczepienia, przedłużenia leczenia lub rozpoczęcia diagnostyki. Nie zawsze konieczna jest od razu wizyta u specjalisty. Część problemów może zostać rozpoznana i leczona w przychodni, a w placówkach realizujących opiekę koordynowaną lekarz rodzinny ma dostęp do szerszego zakresu badań i konsultacji.

Pacjent ma prawo samodzielnie wybrać lekarza, pielęgniarkę i położną POZ, a następnie zmienić ich na zasadach określonych przez NFZ. Może również zapytać przychodnię o możliwość wizyt domowych, teleporad, udział w programach profilaktycznych oraz dostępność opieki koordynowanej.

W praktyce warto wiedzieć, kto jest zadeklarowanym lekarzem i pielęgniarką, przechowywać aktualną listę przyjmowanych leków i informować POZ o rozpoznaniach oraz leczeniu prowadzonym przez specjalistów. Pozwala to ograniczyć ryzyko powielania badań, niekorzystnych połączeń leków lub przeoczenia informacji istotnych dla dalszego postępowania.

Czy lekarz rodzinny może zlecić tomografię komputerową lub rezonans magnetyczny na NFZ?

Czy lekarz rodzinny może skierować na kolonoskopię lub gastroskopię na NFZ?

Co oznacza skrót POZ?

POZ oznacza podstawową opiekę zdrowotną. Jest to część systemu ochrony zdrowia zapewniająca pierwszy kontakt pacjenta z lekarzem, pielęgniarką i położną oraz podstawową diagnostykę, leczenie, profilaktykę i koordynację dalszej opieki.

Czy lekarz rodzinny i lekarz POZ to to samo?

Określenia te są często używane zamiennie, ale nie są całkowicie tożsame. Specjalista medycyny rodzinnej może pracować jako lekarz POZ, jednak świadczeń w POZ mogą udzielać również inni lekarze posiadający kwalifikacje wskazane w przepisach, w tym interniści i pediatrzy.

Czy do lekarza POZ potrzebne jest skierowanie?

Nie. Pacjent korzysta z pomocy wybranego lekarza POZ na podstawie złożonej deklaracji wyboru.

Czy mogę wybrać lekarza w innej miejscowości?

Tak. Przepisy nie wymagają wyboru przychodni najbliższej miejscu zamieszkania. Należy jednak wziąć pod uwagę praktyczną dostępność wizyt oraz możliwość udzielenia pomocy w domu, jeżeli będzie ona kiedyś potrzebna.

Czy lekarz, pielęgniarka i położna muszą pracować w jednej przychodni?

Nie. Pacjent składa oddzielne deklaracje i może wybrać medyków pracujących w różnych placówkach. Korzystanie z jednego zespołu może jednak ułatwiać organizację opieki i wymianę informacji.

Ile razy można bezpłatnie zmienić lekarza POZ?

Lekarza, pielęgniarkę i położną POZ można zmienić bezpłatnie dwa razy w roku kalendarzowym, bez podawania przyczyny. Dodatkowa bezpłatna zmiana jest możliwa w określonych sytuacjach niezależnych od pacjenta. W pozostałych przypadkach trzecia i kolejna zmiana wiąże się z opłatą 80 zł.

Czy każda przychodnia prowadzi opiekę koordynowaną?

Nie. Opieka koordynowana jest dostępna wyłącznie w placówkach, które ją wdrożyły i realizują odpowiednią umowę z NFZ. Poszczególne przychodnie mogą też prowadzić różne ścieżki chorobowe.

Czy w opiece koordynowanej można wykonać każde badanie bez wizyty u specjalisty?

Nie. Lekarz POZ może zlecać tylko badania przewidziane dla określonej ścieżki opieki i wyłącznie wtedy, gdy istnieją wskazania medyczne.

Czy koordynator jest lekarzem?

Nie musi nim być. Koordynator odpowiada przede wszystkim za organizacyjne wsparcie pacjenta, kontakt, umawianie świadczeń i pomoc w realizacji planu opieki. Decyzje diagnostyczne i terapeutyczne podejmują osoby wykonujące zawody medyczne zgodnie ze swoimi kompetencjami.

Czy pielęgniarka POZ może wystawić receptę?

W określonym zakresie tak. Pielęgniarka posiadająca wymagane kwalifikacje może wystawiać recepty na niektóre leki, kontynuować wybrane leczenie oraz wystawiać zlecenia na określone wyroby medyczne.

Czy POZ może pomóc pacjentowi onkologicznemu?

Tak. Leczenie przeciwnowotworowe prowadzi ośrodek onkologiczny, jednak POZ może zajmować się innymi chorobami pacjenta, profilaktyką, szczepieniami, kontrolą ogólnego stanu zdrowia i realizacją części zaleceń specjalistów. Lekarz POZ może również rozpocząć diagnostykę nowych, niepokojących objawów.

^{Źródło: Ustawa z 27 października 2017 roku o podstawowej opiece zdrowotnej – tekst jednolity ogłoszony w Dzienniku Ustaw z 2025 roku, poz. 515. Pacjent.gov.pl: „Podstawowa opieka zdrowotna”, „Jak działa podstawowa opieka zdrowotna”, „Wybór lekarza, pielęgniarki, położnej POZ”, „Wybór lekarza pierwszego kontaktu”, „Jak może Ci pomóc pielęgniarka POZ” oraz „Jakie są kompetencje położnej POZ”. Narodowy Fundusz Zdrowia: „Opieka koordynowana w POZ – dla pacjenta”, „Opieka koordynowana w POZ – dla świadczeniodawcy” oraz materiały dotyczące badań i organizacji opieki koordynowanej. Ministerstwo Zdrowia: informacje dotyczące Indywidualnego Planu Opieki Medycznej.}

Od 1 lipca centralna e-rejestracja obejmie mammografię, test HPV HR i kardiologa

Follow-up onkologiczny z pełnym finansowaniem NFZ. Co zmieniają nowe przepisy?

• Artykuł zaktualizowano: 19 lipca 2026

Archiwa

Kategorie

Meta