Europejska Agencja Leków (European Medicines Agency, EMA) wydała pozytywną rekomendację dotyczącą rozszerzenia wskazań terapeutycznych dla leku Zynyz (retifanlimab). Preparat miałby być stosowany w leczeniu dorosłych pacjentów z rakiem płaskonabłonkowym kanału odbytu, którego nie można usunąć chirurgicznie, a który jest przerzutowy lub miejscowo nawrotowy. Lek ma być podawany w skojarzeniu z chemioterapią opartą na karboplatynie i paklitakselu. Jeśli decyzja zostanie ostatecznie zatwierdzona przez Komisję Europejską, będzie to pierwsza immunoterapia rekomendowana w Unii Europejskiej dla tej grupy chorych.
Rak płaskonabłonkowy kanału odbytu stanowi najczęstszą postać raka odbytu i odpowiada za około 85 proc. wszystkich rozpoznań tej choroby. Choć nowotwór ten jest stosunkowo rzadki, każdego roku diagnozuje się go u około 10 tysięcy osób na świecie. W ostatniej dekadzie obserwuje się jednak systematyczny wzrost zachorowań, szacowany na około 3 proc. rocznie. Zjawisko to wiąże się głównie z rozprzestrzenianiem się wysokoonkogennych typów wirusa brodawczaka ludzkiego, takich jak Human papillomavirus (HPV), szczególnie wariantów 16 i 18, które odgrywają istotną rolę w powstawaniu kilku nowotworów, w tym raka szyjki macicy, gardła czy właśnie raka odbytu.
Fakty i Mity na temat szczepionek przeciw HPV
U około jednej czwartej pacjentów z rakiem płaskonabłonkowym kanału odbytu choroba rozprzestrzenia się na inne narządy. W tej zaawansowanej fazie rokowanie jest znacznie gorsze, a pięcioletnie przeżycie wynosi zaledwie około 36 proc. Jeszcze trudniejsza jest sytuacja pacjentów, u których choroba nawraca po leczeniu lub od początku ma charakter przerzutowy. W takich przypadkach pięcioletnie przeżycia spadają do poziomu 15–20 proc.
Dotychczas w Unii Europejskiej nie było leków zatwierdzonych specjalnie do leczenia dorosłych pacjentów z tym nowotworem. W przypadku choroby ograniczonej do okolicy odbytu standardem pozostaje połączenie chemioterapii i radioterapii. Mimo takiego leczenia nawet 60 proc. chorych doświadcza nawrotu choroby w ciągu pięciu lat. W stadium przerzutowym terapia ma zazwyczaj charakter paliatywny i polega głównie na stosowaniu chemioterapii w celu łagodzenia objawów i poprawy jakości życia.
Substancją czynną leku Zynyz jest retifanlimab – przeciwciało monoklonalne działające poprzez blokowanie receptora PD-1 znajdującego się na powierzchni limfocytów T. Wiele nowotworów, w tym rak płaskonabłonkowy kanału odbytu, wytwarza białko PD-L1, które wiąże się z receptorem PD-1 i hamuje aktywność układu odpornościowego. Mechanizm ten pozwala komórkom nowotworowym unikać zniszczenia przez układ immunologiczny. Retifanlimab blokuje receptor PD-1, uniemożliwiając nowotworowi wyłączanie limfocytów T, a tym samym zwiększa zdolność organizmu do rozpoznawania i niszczenia komórek rakowych.
Rekomendacja EMA opiera się na wynikach randomizowanego, podwójnie zaślepionego badania klinicznego trzeciej fazy, w którym uczestniczyło 308 dorosłych pacjentów z miejscowo nawrotowym lub przerzutowym rakiem płaskonabłonkowym kanału odbytu, niemożliwym do leczenia chirurgicznego. Wszyscy uczestnicy otrzymali sześć cykli chemioterapii składającej się z karboplatyny podawanej pierwszego dnia oraz paklitakselu podawanego w dniach 1., 8. i 15. cyklu. Dodatkowo pacjenci otrzymywali co cztery tygodnie retifanlimab lub placebo.
Wyniki badania wskazały, że połowa pacjentów leczonych skojarzeniem retifanlimabu z chemioterapią przeżyła co najmniej 9,3 miesiąca bez progresji choroby. W grupie otrzymującej placebo w połączeniu z chemioterapią czas ten wynosił 7,4 miesiąca. Mediana całkowitego przeżycia wyniosła odpowiednio 32,8 miesiąca w grupie leczonej retifanlimabem oraz 22,2 miesiąca w grupie kontrolnej, choć różnica ta nie osiągnęła istotności statystycznej. Europejska Agencja Leków uznała jednak, że zestawienie danych dotyczących przeżycia całkowitego oraz czasu wolnego od progresji wskazuje na klinicznie korzystny efekt terapii.
Najczęściej obserwowanymi działaniami niepożądanymi podczas stosowania retifanlimabu w skojarzeniu z karboplatyną i paklitakselem były neutropenia, czyli zmniejszenie liczby neutrofili, świąd i wysypka skórna, limfopenia, niedoczynność tarczycy oraz zwiększenie aktywności enzymu wątrobowego ALT, co może wskazywać na zaburzenia czynności wątroby.
Opinia EMA stanowi etap procesu rejestracyjnego leku w nowym wskazaniu. Rekomendacja została przekazana do Komisji Europejskiej, która podejmie ostateczną decyzję o rozszerzeniu wskazania terapeutycznego na terenie całej Unii Europejskiej. Po jej wydaniu poszczególne państwa członkowskie będą podejmować decyzje dotyczące ceny i refundacji terapii w ramach swoich systemów ochrony zdrowia.
Wprowadzenie immunoterapii do leczenia zaawansowanego raka płaskonabłonkowego kanału odbytu może stanowić istotny krok naprzód w terapii tej trudnej choroby, dla której dotychczas dostępne opcje terapeutyczne były bardzo ograniczone.
Kolonoskopia czy test FIT – która strategia wykrywa raka jelita grubego wcześniej?
Rak odbytu – objawy, diagnostyka, leczenie i rokowanie
Źródło: Rao S. i wsp. Retifanlimab with carboplatin and paclitaxel for locally recurrent or metastatic squamous cell carcinoma of the anal canal (POD1UM-303/InterAACT-2): a global, phase 3 randomised controlled trial. Lancet. 2025;405(10495):2144-2152.
European Medicines Agency – komunikat z 30 stycznia 2026 r. dotyczący leku Zynyz (retifanlimab).