Białostockie Centrum Onkologii przeprowadziło pierwsze w województwie podlaskim operacje radykalnego usunięcia pęcherza moczowego z wykorzystaniem robota chirurgicznego. Zabiegi wykonano u dwóch mężczyzn w wieku 47 i 60 lat, leczonych z powodu zaawansowanego raka pęcherza moczowego. Wdrożenie tej procedury oznacza, że pacjenci z regionu będą mogli korzystać z jednej z najbardziej wymagających operacji uroonkologicznych bez konieczności szukania odpowiedniego ośrodka w innych częściach kraju.
Operatorem był dr n. med. Mariusz Ciemerych, specjalista urologii z Białostockiego Centrum Onkologii. Pierwsze zabiegi odbyły się pod nadzorem dr. Krzysztofa Ratajczyka z 4. Wojskowego Szpitala Klinicznego we Wrocławiu. BCO zapowiada, że docelowo chce wykonywać około 40–50 takich operacji rocznie.
Usunięcie pęcherza to dopiero część operacji
Radykalna cystektomia jest rozległym zabiegiem stosowanym przede wszystkim w leczeniu raka pęcherza moczowego naciekającego warstwę mięśniową. Narodowy Portal Onkologiczny wskazuje, że jest to najczęściej wykonywana operacja w tej grupie chorych. Zakres postępowania zależy jednak od stadium nowotworu, jego umiejscowienia, wcześniejszego leczenia oraz ogólnego stanu pacjenta.
U mężczyzn zabieg może obejmować usunięcie pęcherza wraz z gruczołem krokowym. Procedura określana jest wtedy jako cystoprostatektomia. Jej złożoność nie wynika wyłącznie z konieczności usunięcia narządu zajętego przez nowotwór. Po wycięciu pęcherza chirurg musi również utworzyć nową drogę odpływu moczu, wykorzystując odpowiednio przygotowany fragment przewodu pokarmowego.
– Rocznie w Polsce wykonuje się około dwóch tysięcy cystektomii radykalnych, z czego coraz więcej metodą robotyczną. W zeszłym roku było to około piętnastu procent zabiegów i z każdym rokiem ten trend ma charakter wzrostowy. […] Jest to zabieg długi, wieloetapowy, w którym nie tylko usuwamy chory narząd, którym jest złośliwy nowotwór, ale też musimy wykonać dość skomplikowany etap rekonstrukcyjny, w którym łączymy przewód pokarmowy z układem moczowym i wytwarzamy nowy sposób wydalania moczu. […] To są takie zabiegi na ostatnim stadium możliwości leczenia. – mówi dr Krzysztof Ratajczyk.
Wypowiedź specjalisty pokazuje, dlaczego cystektomia radykalna jest uznawana za jedną z najbardziej obciążających procedur w urologii onkologicznej. W czasie jednej operacji zespół wykonuje część onkologiczną, polegającą na usunięciu nowotworu, oraz rekonstrukcyjną, która ma umożliwić dalsze odprowadzanie moczu z organizmu.
Jak pacjent oddaje mocz po usunięciu pęcherza?
Usunięcie pęcherza wymaga wytworzenia innego sposobu gromadzenia lub wydalania moczu. Wybór rozwiązania zależy między innymi od zakresu choroby, budowy anatomicznej, sprawności pacjenta, funkcji nerek oraz możliwości bezpiecznego przeprowadzenia rekonstrukcji.
Jedną ze stosowanych metod jest wytworzenie urostomii. Chirurg wyodrębnia fragment jelita, łączy go z moczowodami, a następnie wyprowadza na powierzchnię brzucha. Mocz odpływa wówczas do specjalnego worka stomijnego. W wybranych przypadkach możliwe jest utworzenie zastępczego zbiornika na mocz z fragmentu jelita, jednak o rodzaju odprowadzenia zawsze decyduje zespół leczący po analizie sytuacji konkretnego chorego.
Etap rekonstrukcyjny jest jednym z powodów, dla których radykalne usunięcie pęcherza trwa długo i wymaga doświadczenia całego zespołu operacyjnego. Połączenia między układem moczowym a fragmentem przewodu pokarmowego muszą zostać wykonane precyzyjnie, a pacjent wymaga następnie uważnej obserwacji i stopniowego przywracania prawidłowej pracy jelit.
Określenie „operacja robotyczna” nie oznacza, że zabieg wykonuje autonomiczne urządzenie. Robot chirurgiczny jest narzędziem sterowanym przez lekarza. Chirurg siedzi przy konsoli i za pomocą manipulatorów kieruje ruchem ramion wyposażonych w niewielkie instrumenty operacyjne.
System przekazuje powiększony, trójwymiarowy obraz pola operacyjnego i umożliwia wykonywanie bardzo dokładnych ruchów w ograniczonej przestrzeni anatomicznej. Może to mieć szczególne znaczenie podczas preparowania tkanek w obrębie miednicy, gdzie w niewielkim obszarze znajdują się naczynia krwionośne, nerwy, moczowody, odbytnica i narządy układu rozrodczego.
Zastosowanie robota nie zmienia podstawowego celu operacji. Najważniejsze pozostaje radykalne usunięcie zmian nowotworowych z zachowaniem zasad bezpieczeństwa onkologicznego. Technologia zmienia natomiast sposób dostępu do operowanego obszaru. Zamiast rozległego otwarcia jamy brzusznej chirurg wprowadza kamerę i narzędzia przez kilka niewielkich nacięć.
W Białostockim Centrum Onkologii zarówno część związana z usunięciem chorego narządu, jak i zasadnicze etapy rekonstrukcji zostały wykonane przy wykorzystaniu systemu robotycznego. Relacja regionalna wskazuje, że procedurę przeprowadzono w sposób minimalnie inwazyjny, przy zastosowaniu niewielkich dostępów operacyjnych.
Mniejsze nacięcia nie oznaczają małej operacji
Cystektomia robotyczna jest zabiegiem minimalnie inwazyjnym pod względem sposobu dostępu, ale nadal pozostaje bardzo rozległą operacją. Usuwany jest cały pęcherz, często również sąsiednie narządy lub ich części, a następnie tworzona jest nowa droga odprowadzania moczu.
Pacjent powinien więc odróżniać wielkość nacięć od rzeczywistego zakresu procedury. Niewielkie rany na skórze mogą ograniczać uraz powłok brzusznych, jednak organizm nadal musi zaadaptować się do usunięcia narządu, przeprowadzonej rekonstrukcji i zmienionego sposobu wydalania moczu.
Technika robotyczna może sprzyjać ograniczeniu utraty krwi, zmniejszeniu bólu związanego z rozległą raną oraz sprawniejszemu uruchamianiu chorego. Nie eliminuje jednak ryzyka powikłań ani konieczności odpowiedniej rekonwalescencji. Tempo powrotu do sprawności zależy od zakresu operacji, przebiegu pooperacyjnego, chorób współistniejących, wieku i kondycji pacjenta.
– Większość takich operacji była do tej pory prowadzona klasycznie, czyli metodą otwartą lub laparoskopowo. Jest to istotna różnica dla pacjenta, ponieważ jest krótsza hospitalizacja, pacjent nie wymaga gojenia ran, szybciej dochodzi do siebie przewód pokarmowy […] i taka hospitalizacja skraca się nawet o kilka tygodni – mówi dr n. med. Mariusz Ciemerych.
Wypowiedź lekarza odnosi się do doświadczeń związanych z zastosowaniem techniki małoinwazyjnej. Korzyści nie powinny być jednak rozumiane jako gwarancja identycznego przebiegu rekonwalescencji u każdej operowanej osoby. Nawet przy niewielkich nacięciach radykalna cystektomia wymaga pobytu w szpitalu, kontroli pracy przewodu pokarmowego, obserwacji odprowadzania moczu oraz przygotowania pacjenta do funkcjonowania po zabiegu.
Podczas usuwania pęcherza u mężczyzny chirurg operuje w pobliżu struktur nerwowych i naczyniowych odpowiadających między innymi za erekcję. W niektórych przypadkach możliwe jest oszczędzenie tych struktur, jednak decyzja zawsze musi uwzględniać lokalizację i rozległość nowotworu. Pierwszeństwo ma bezpieczeństwo onkologiczne oraz kompletność usunięcia choroby.
– Dodatkową wartością tej operacji jest to, że możemy u młodych pacjentów zaoszczędzić pęczki naczyniowo-nerwowe, w związku z tym powalczyć o funkcje seksualne – dodaje dr n. med. Mariusz Ciemerych.
Duże powiększenie obrazu i zakres ruchu narzędzi robotycznych mogą ułatwiać identyfikację delikatnych struktur anatomicznych. Nie oznacza to jednak, że zachowanie funkcji seksualnych jest możliwe u każdego pacjenta. Wpływ mają między innymi umiejscowienie guza, konieczny zakres resekcji, wcześniejsze leczenie oraz stan czynnościowy pacjenta przed operacją.
Rozmowa o konsekwencjach zabiegu dla seksualności powinna odbyć się przed leczeniem. Pacjent powinien otrzymać informacje nie tylko o celu onkologicznym operacji, lecz także o możliwych następstwach dotyczących oddawania moczu, płodności, erekcji, obrazu własnego ciała i codziennego funkcjonowania.
Kto może zostać zakwalifikowany do radykalnej cystektomii?
Radykalną cystektomię stosuje się przede wszystkim u chorych na raka pęcherza naciekającego mięśniówkę. Operacja może być także rozważana w niektórych przypadkach nowotworu, który początkowo nie nacieka mięśniówki, ale jest obarczony bardzo wysokim ryzykiem progresji, nawraca lub nie odpowiada na wcześniejsze leczenie.
Kwalifikacja nie zależy wyłącznie od wieku pacjenta. Zespół analizuje wydolność krążenia i układu oddechowego, pracę nerek, stan odżywienia, sprawność fizyczną, choroby współistniejące i możliwość bezpiecznego przeprowadzenia długiej operacji. Istotne jest również ustalenie, czy nowotwór pozostaje w stadium, w którym leczenie operacyjne może przynieść oczekiwaną korzyść.
Przed zabiegiem wykonywane są badania pozwalające ocenić zaawansowanie choroby. W zależności od sytuacji pacjent może także otrzymać leczenie systemowe przed operacją. Ostateczną strategię ustala się indywidualnie, często w ramach konsylium wielodyscyplinarnego.
Przygotowanie do cystektomii może obejmować poprawę stanu odżywienia, zwiększenie aktywności fizycznej dostosowanej do możliwości chorego, leczenie niedokrwistości, zaprzestanie palenia oraz wyrównanie chorób przewlekłych. Działania te służą ograniczeniu ryzyka powikłań i przygotowaniu organizmu do rozległej procedury.
Po operacji ważne jest możliwie wczesne, ale bezpieczne uruchamianie pacjenta, zapobieganie powikłaniom zakrzepowym i oddechowym, kontrola bólu oraz obserwowanie powrotu czynności jelit. Początkowo żywienie może być wprowadzane stopniowo.
Jeżeli wytworzono urostomię, pacjent powinien jeszcze podczas hospitalizacji rozpocząć naukę wymiany i opróżniania worka stomijnego, pielęgnacji skóry oraz obserwacji stomii. W proces ten może być zaangażowana pielęgniarka stomijna. Przygotowanie chorego do samodzielności jest jednym z warunków bezpiecznego powrotu do domu.
Nowa droga odprowadzania moczu wymaga adaptacji, ale nie wyklucza powrotu do aktywności rodzinnej, społecznej czy zawodowej. Zakres i tempo odzyskiwania sprawności są indywidualne, dlatego pacjent powinien otrzymać jasne zalecenia dotyczące wysiłku fizycznego, żywienia, pielęgnacji, przyjmowanych leków oraz objawów wymagających pilnego kontaktu z lekarzem.
Rozwój chirurgii robotycznej poza największymi ośrodkami
Wdrożenie robotycznej cystektomii w Białymstoku wpisuje się w szerszy rozwój chirurgii robotycznej w Polsce. Według danych przywołanych przez Państwowy Instytut Medyczny MSWiA w 2025 roku zabiegi z wykorzystaniem robotów wykonywały 93 szpitale, a liczba przeprowadzonych operacji przekroczyła 24,5 tys. Systemy robotyczne są używane między innymi w urologii, ginekologii, chirurgii ogólnej, ortopedii i neurochirurgii.
W urologii roboty najczęściej kojarzone są z operacjami raka prostaty i nerki. Cystektomia z rekonstrukcją dróg moczowych jest procedurą znacznie bardziej złożoną i wymaga od zespołu dodatkowego doświadczenia. Uruchomienie takich zabiegów nie sprowadza się więc do samego zakupu urządzenia. Potrzebne są szkolenia operatorów, współpraca z doświadczonymi ośrodkami, przygotowanie zespołów anestezjologicznych i pielęgniarskich oraz odpowiednia opieka pooperacyjna.
Pierwsze operacje w BCO wykonano pod nadzorem specjalisty z wrocławskiego ośrodka. Taki model wdrażania nowych procedur pozwala zespołowi zdobywać doświadczenie przy wsparciu lekarza, który wcześniej wykonywał podobne zabiegi.
Białostockie Centrum Onkologii planuje wykonywać docelowo około 40–50 robotycznych operacji usunięcia pęcherza rocznie. Realizacja tego założenia oznaczałaby utworzenie w regionie stałego programu leczenia pacjentów wymagających radykalnej cystektomii.
Dla chorych z Podlasia najważniejszą zmianą może być możliwość odbycia kwalifikacji, operacji i opieki pooperacyjnej bliżej miejsca zamieszkania. Ma to znaczenie szczególnie po tak rozległym leczeniu, kiedy pacjent może potrzebować kontroli, wsparcia stomijnego, rehabilitacji oraz konsultacji w przypadku problemów z nowym sposobem odprowadzania moczu.
Sama dostępność robota nie przesądza jednak o kwalifikacji do zabiegu. O zastosowaniu techniki robotycznej decyduje zespół medyczny, uwzględniając stan chorego, stadium raka, wcześniejsze operacje, warunki anatomiczne oraz możliwości bezpiecznego przeprowadzenia procedury.
Rak pęcherza moczowego od pierwszych objawów do wyboru leczenia
Co to oznacza dla pacjenta?
Uruchomienie robotycznej cystektomii w Białostockim Centrum Onkologii oznacza poszerzenie możliwości leczenia raka pęcherza moczowego w województwie podlaskim. Pacjenci zakwalifikowani do tej metody będą mogli przejść operację w regionie, bez konieczności wyjazdu do bardziej odległych ośrodków.
Technika robotyczna pozwala wykonać rozległą operację przez niewielkie nacięcia, co może sprzyjać szybszemu uruchomieniu, ograniczeniu dolegliwości związanych z raną i krótszej hospitalizacji. Nadal jest to jednak poważny, wieloetapowy zabieg wymagający odpowiedniego przygotowania oraz dalszej opieki.
Pacjent powinien przed operacją uzyskać informacje o planowanym zakresie resekcji, sposobie odprowadzania moczu, możliwych powikłaniach, wpływie leczenia na funkcje seksualne oraz zasadach funkcjonowania po wypisie ze szpitala. Warto również zapytać, jakie doświadczenie ma ośrodek w wykonywaniu danej procedury i jak będzie wyglądała opieka pooperacyjna.
Jak rozpoznać raka pęcherza moczowego i kiedy zgłosić się do urologa?
Precyzyjna operacja nerki. Jak robotyka i obrazowanie wspierają chirurga?
Czym jest radykalna cystektomia?
Jest to operacja polegająca na całkowitym usunięciu pęcherza moczowego. W zależności od płci pacjenta, rozległości choroby i wskazań onkologicznych zabieg może obejmować również sąsiednie narządy oraz regionalne węzły chłonne.
Co oznacza cystoprostatektomia?
To radykalne usunięcie pęcherza moczowego wraz z gruczołem krokowym. Zabieg wykonywany jest u mężczyzn w określonych przypadkach zaawansowanego raka pęcherza.
Czy robot chirurgiczny sam wykonuje operację?
Nie. Wszystkie ruchy urządzenia są kontrolowane przez chirurga siedzącego przy konsoli. Robot przekłada ruchy lekarza na precyzyjne ruchy instrumentów znajdujących się w ciele pacjenta.
Czy operacja robotyczna jest zabiegiem małym?
Nie. Jest małoinwazyjna pod względem dostępu, ponieważ przeprowadza się ją przez niewielkie nacięcia, ale zakres wewnętrzny nadal jest rozległy. Operacja obejmuje usunięcie pęcherza i wykonanie nowej drogi odprowadzania moczu.
Jak oddaje się mocz po usunięciu pęcherza?
Chirurg musi wytworzyć nowe odprowadzenie moczu. Może to być między innymi urostomia, w której mocz spływa do worka umieszczonego na brzuchu, lub inny rodzaj rekonstrukcji wykonanej z fragmentu jelita. Wybór zależy od indywidualnej sytuacji pacjenta.
Czy każdy chory na raka pęcherza wymaga usunięcia narządu?
Nie. Leczenie zależy od stadium i cech nowotworu. W części przypadków wystarczające są zabiegi przezcewkowe, leczenie dopęcherzowe, obserwacja lub inne metody. Radykalna cystektomia jest stosowana przede wszystkim w chorobie naciekającej mięśniówkę oraz w wybranych nowotworach bardzo wysokiego ryzyka.
Czy po operacji robotycznej hospitalizacja jest krótsza?
Technika małoinwazyjna może sprzyjać szybszemu uruchomieniu i skróceniu pobytu w szpitalu, ale czas hospitalizacji zależy od przebiegu zabiegu, sposobu rekonstrukcji, pracy jelit, ogólnego stanu chorego i ewentualnych powikłań.
Czy można zachować funkcje seksualne po cystoprostatektomii?
W wybranych przypadkach możliwe jest oszczędzenie pęczków naczyniowo-nerwowych, ale zależy to przede wszystkim od umiejscowienia i rozległości nowotworu. Zachowanie bezpieczeństwa onkologicznego ma pierwszeństwo przed ochroną funkcji seksualnych.
Kto decyduje o użyciu robota?
Decyzję podejmuje zespół medyczny po ocenie stopnia zaawansowania nowotworu, stanu pacjenta, warunków anatomicznych i możliwości technicznych ośrodka.
Ile takich operacji ma wykonywać BCO?
Białostockie Centrum Onkologii zapowiada docelowo około 40–50 robotycznych operacji usunięcia pęcherza moczowego rocznie.
Wczesny rak pęcherza. Jakie leczenie może pozwolić zachować narząd?
Robot chirurgiczny w urologii. Nowe możliwości leczenia coraz bliżej pacjentów
• Artykuł zaktualizowano: