Onkopłodność — obszar medycyny, który łączy onkologię z medycyną rozrodu, koncentrując się na zachowaniu i/lub ochronie zdolności rozrodczej u pacjentów poddawanych terapiom przeciwnowotworowym. Terapie onkologiczne — w tym chemioterapia, radioterapia, terapie hormonalne lub chirurgia obejmująca gonady — niosą realne ryzyko uszkodzenia komórek germinalnych, puli pęcherzyków jajnikowych, funkcji jąder lub strukturalnego uszkodzenia narządów rozrodczych i ich mikrośrodowiska.
W tym kontekście uruchomienie w Polsce od 1 czerwca 2024 r. ogólnopolskiego programu finansowanego ze środków publicznych, umożliwiającego bezpłatną procedurę zamrożenia gamet lub nasienia u pacjentów onkologicznych w wieku rozrodczym, stanowi istotny przełom. W niniejszym opracowaniu poddajemy analizie zakres, wyzwania i perspektywy tego programu w kontekście aktualnej literatury oraz danych zbieranych w praktyce klinicznej.
Mechanizmy ryzyka utraty płodności u chorych onkologicznych
Leczenie onkologiczne może prowadzić do upośledzenia zdolności rozrodczej na wiele sposobów. W przypadku kobiet kluczowe mechanizmy to: uszkodzenie puli pęcherzyków pierwotnych w jajnikach przez cytotoksyczne leki lub radioterapię (zmniejszenie liczby i jakości oocytów), zmiany w mikrośrodowisku jajnika (np. uszkodzenie naczyń, stroma, wczesna menopauza) oraz wskutek chirurgicznych interwencji usuwających jajniki lub macicę. U mężczyzn natomiast – uszkodzenie linii komórek germinalnych w jądrach, zaburzenia w produkcji plemników, uszkodzenie układu hormonalnego, czy wpływ radioterapii w polu miednicy lub jąder.
Z uwagi na nieodnawialność puli oocytów i ograniczoną regenerację funkcji rozrodczej, bardzo istotna jest identyfikacja pacjentów zagrożonych i podjęcie działań prewencyjnych przed startem leczenia onkologicznego.
Metody zabezpieczenia płodności – aktualny stan wiedzy
Metody stosowane w onkopłodności można podzielić na standardowe i eksperymentalne. W literaturze podkreśla się, iż decyzje terapeutyczne muszą być zindywidualizowane (wiek, płeć, stadium choroby, czas do rozpoczęcia leczenia, preferencje pacjenta). Poniżej przedstawiono kluczowe opcje:
– Krioprezerwacja nasienia – u mężczyzn formalnie uznana metoda ochrony płodności; procedura stosunkowo szybka i nisko obciążająca.
– Krioprezerwacja oocytów lub embrionów – u kobiet w wieku rozrodczym; wymaga stymulacji jajników, może opóźnić start terapii, ale jest metodą uznaną.
– Krioprezerwacja tkanki jajnikowej (OTC – ovarian tissue cryopreservation) – wciąż w wielu krajach traktowana jako eksperymentalna, ale z coraz więcej danych o skuteczności.
– Transpozycja jajników (ovarian transposition) – w radioterapii miednicy, przesunięcie jajników poza pole napromieniania.
– Farmakologiczne osłanianie gonad (np. analogi GnRH) – kontrowersyjne, choć stosowane jako wspomagające działania ochronne jam gonad.
– Techniki zachowawcze w onkoginekologii – np. zachowawcze leczenie nowotworów ginekologicznych z poszanowaniem macicy czy jajników, gdy to możliwe.
Pomimo wzrostu zastosowania metod, literatura pokazuje, że stopa faktycznego wykorzystania materiału odtworzeniowego po leczeniu jest relatywnie niska: przegląd 26 studiów wykazał, że wskaźnik użycia zamrożonego materiału wahał się: nasienie 2,6–21,5 proc., oocyty 3,1–8,7 proc., embriony ~9–22,4 proc., tkanka jajnikowa 6,9–30,3 proc. Wynika stąd potrzeba nie tylko wykonania procedury, ale również długofalowego monitoringu, edukacji pacjenta i rozwiązań organizacyjnych.
Sytuacja w Polsce – implementacja programu publicznego i bariery
W Polsce jeszcze przed rozpoczęciem programu publicznego świadomość pacjentów i dostęp do onkopłodności były ograniczone. Badania wykazywały, że choć terapia onkologiczna była refundowana, to procedury zabezpieczenia płodności – nie były finansowane powszechnie, co stanowiło barierę dla wielu pacjentów. W publikacji dotyczącej polskich kobiet-survivorów stwierdzono, że 57 proc. przyznało, iż onkolog nie poinformował ich o możliwościach ochrony płodności, a mniejszość (ok. 17 proc.) skorzystała z procedur.
Uruchomienie programu od czerwca 2024 r. zmieniło ten krajobraz – program pozwala na bezpłatny dostęp do procedur dla pacjentów onkologicznych i stawia priorytet dla tych pacjentów w ramach publicznego systemu.
Jednak dane z ankiety przeprowadzonej przez Onkofundacja Alivia wskazują, że wciąż 7 na 10 pacjentów nie wiedziało o możliwości udziału w programie w połowie 2025 r. Ponadto jedynie co dziesiąty ankietowany skorzystał z zabezpieczenia płodności. Wysoki odsetek (82 proc.) uczestników ankiety uznał temat za ważny, zwłaszcza kobiety, osoby młodsze i z wyższym wykształceniem.
Zatem choć mechanizm finansowania i dostępności został stworzony, kluczowym wyzwaniem pozostaje edukacja pacjentów i personelu oraz organizacja ścieżki opieki — co potwierdziła Fundacja wraz z pięcioma rekomendacjami dla Ministerstwa Zdrowia oraz ośrodków onkologicznych.
Kluczowe wyzwania i rekomendacje praktyczne
Edukacja i informacja
Wdrożenie procedury obowiązkowego informowania pacjenta w wieku rozrodczym o ryzyku terapii onkologicznej dla płodności, możliwości zabezpieczenia oraz warunkach programu — zaraz po postawieniu diagnozy.
Dopilnowanie, aby lekarz prowadzący (onkolog) lub koordynator onkopłodności informował o opcji i wewnętrznej referencji do ośrodka rozrodczego.
Opracowanie instrukcji „co zrobić w ciągu 48 – 72 h od diagnozy” dla pacjenta, zawierającej dane kontaktowe, warunki programu, informacje o refundacji i terminach.
Organizacja opieki i ścieżka pacjenta
W każdym ośrodku onkologicznym ustanowienie funkcji: koordynatora onkopłodności (np. pielęgniarka-koordynator, personel ds. rozrodu) odpowiedzialnej za wczesną identyfikację, skierowanie i współpracę z ośrodkiem reprodukcji.
Standaryzacja procesu przekazywania informacji i dokumentowania tego faktu (np. wpis w karcie informacyjnej, e-DILO).
Rozwój współpracy między onkologami, ginekologami-endokrynologami, urologami-andrologami i centrami leczenia niepłodności.
Monitorowanie i jakość
Ustalenie wskaźników jakości (np. odsetek pacjentów poinformowanych przed leczeniem, czas od diagnozy do konsultacji onkopłodności, liczba zakwalifikowanych do programu, liczba wykonanych procedur).
Regularne raportowanie wyników, analiza barier (np. czas do zamrożenia, odrzucenie ze względu na stan kliniczny, wiek, obciążenia chorobowe) i wdrażanie usprawnień.
Dostęp technologiczny i kliniczny
Zapewnienie, by wszystkie ośrodki onkologiczne miały szybki dostęp (preferencyjny) do ośrodków rozrodu, które wykonują procedury onkopłodności.
Utrzymanie wysokiej jakości procedur krioprezerwacji i przechowywania materiału oraz zapewnienie możliwości późniejszego wykorzystania — literatura wskazuje, że istotnym ograniczeniem jest niski odsetek wykorzystania materiału.
Włączenie procedur zabezpieczenia płodności do planowania leczenia onkologicznego jako integralnego elementu, a nie opcjonalnej „dodatkowej” usługi.
Perspektywy i wnioski
Wprowadzenie programu publicznego zabezpieczenia płodności dla pacjentów onkologicznych w Polsce stanowi ważny krok ku heterogenicznej, holistycznej opiece onkologicznej, w której poza wyleczeniem choroby nowotworowej jednym z celów jest zachowanie jakości życia i możliwie pełnej funkcji rozrodczej. Jednakże dane wskazują — zarówno w literaturze międzynarodowej, jak i w polskich analizach — że sama dostępność finansowania nie eliminuje barier edukacyjnych, organizacyjnych czy wiedzy klinicznej.
W dłuższej perspektywie kluczowe będzie zatem: integracja onkopłodności w standardach przed- i po-terapeutycznych, zwiększenie kompetencji personelu medycznego, zapewnienie sprawnej referencji i logistycznej ścieżki oraz efektywny monitoring rezultatów. Dopiero wówczas potencjał programu – czyli nie tylko dziesiątki, lecz setki pacjentów zachowujących możliwość rodzicielstwa – może zostać w pełni urzeczywistniony.
Nowotwór nie musi przekreślać planów rodzicielskich zarówno kobiety jak i mężczyzny
Pytania i odpowiedzi
Jakie są kryteria wieku uczestnictwa w programie?
Program przewiduje udział kobiet od okresu dojrzewania aż do 40. roku życia i mężczyzn od okresu dojrzewania aż do 45. roku życia.
Czy procedura zabezpieczenia płodności w ramach programu jest bezpłatna?
Tak — jest finansowana z publicznych środków i dostępna bez odpłatności dla zakwalifikowanych pacjentów onkologicznych.
Kiedy należy poinformować pacjenta o możliwości zabezpieczenia płodności?
Optymalnie natychmiast po postawieniu diagnozy onkologicznej u pacjenta w wieku rozrodczym — przed rozpoczęciem gonadotoksycznego leczenia.
Jakie są najczęściej wykorzystywane metody?
U mężczyzn – krioprezerwacja nasienia; u kobiet – krioprezerwacja oocytów lub embrionów, a w wybranych przypadkach także krioprezerwacja tkanki jajnikowej.
Czy każdy pacjent onkologiczny może skorzystać z programu?
Program skierowany jest do pacjentek i pacjentów onkologicznych spełniających kryteria wieku i kliniczne – decyzja wymaga współpracy z onkologiem oraz ośrodkiem wykonującym procedurę.
Jak duża jest świadomość pacjentów i jaki jest poziom wykorzystania procedur?
Badania w Polsce wskazują, że jedynie około 30 proc. pacjentów w wieku rozrodczym miało wiedzę o możliwości zabezpieczenia płodności przed leczeniem, a tylko około 10 proc. spośród ankietowanych skorzystało z tej opcji.
Czy zamrożony materiał rozrodczy jest później faktycznie wykorzystywany?
Dane międzynarodowe wykazują, że wskaźnik faktycznego wykorzystania zamrożonych gamet lub tkanki jajnikowej w populacji onkologicznej pozostaje stosunkowo niski (dla kobiecych materiałów zwykle < 10–30 proc.).
Jaką rolę odgrywa personel medyczny w procesie onkopłodności?
Personel onkologiczny (lekarz prowadzący) odgrywa kluczową rolę w inicjowaniu rozmowy o zabezpieczeniu płodności oraz w kierowaniu pacjenta do odpowiedniego ośrodka – jest to jeden z najważniejszych elementów ścieżki.