Guz przed uchem, pod żuchwą lub w obrębie jamy ustnej może pochodzić ze ślinianki. Wiele takich zmian ma charakter łagodny, szczególnie jeśli rozwijają się w śliniance przyusznej. Nie oznacza to jednak, że nowe zgrubienie można pozostawić bez diagnostyki. Szybki wzrost, ból, drętwienie, powiększone węzły chłonne lub osłabienie mięśni jednej strony twarzy wymagają szczególnej uwagi.
Guz ślinianki często zostaje zauważony przypadkowo – podczas golenia, nakładania kremu, wizyty u stomatologa albo badania wykonywanego z zupełnie innego powodu. Może rosnąć powoli i przez długi czas nie powodować bólu.
Dobra wiadomość jest taka, że większość guzów ślinianki przyusznej okazuje się łagodna. Samego charakteru zmiany nie można jednak wiarygodnie określić na podstawie dotyku, tempa wzrostu ani braku dolegliwości.
Każdy utrzymujący się guz w okolicy ślinianki powinien zostać zbadany.
Nowotwory ślinianek – objawy, diagnostyka i leczenie. Czy każdy guz jest złośliwy? Guz przed uchem, pod żuchwą lub w jamie ustnej może pochodzić ze ślinianki. Sprawdź, które zmiany są łagodne, jakie objawy wymagają pilnej diagnostyki oraz jak wygląda leczenie nowotworów ślinianek.
Gdzie znajdują się ślinianki?
Ślinianki wytwarzają ślinę, która nawilża jamę ustną, ułatwia żucie i połykanie, uczestniczy w trawieniu oraz pomaga chronić zęby i błonę śluzową.
Wyróżniamy trzy pary dużych gruczołów ślinowych:
- ślinianki przyuszne – największe, położone przed uszami i częściowo poniżej nich,
- ślinianki podżuchwowe – znajdujące się pod dolnym brzegiem żuchwy,
- ślinianki podjęzykowe – leżące pod językiem, w dnie jamy ustnej.
Oprócz nich istnieją setki małych gruczołów ślinowych. Są rozmieszczone m.in. w błonie śluzowej podniebienia, policzków, warg, języka, gardła, jamy nosowej i zatok.
Nowotwór może rozwinąć się w każdej z tych lokalizacji. Większość guzów dużych gruczołów powstaje w śliniance przyusznej, natomiast częstym miejscem występowania guzów małych gruczołów ślinowych jest podniebienie.
Czy każdy guz ślinianki oznacza raka?
Nie. Wiele guzów ślinianek ma charakter łagodny.
Największa liczba zmian powstaje w śliniance przyusznej i większość z nich nie jest nowotworami złośliwymi. Ryzyko złośliwości rośnie jednak w przypadku guzów ślinianki podżuchwowej, podjęzykowej i małych gruczołów ślinowych.
Można więc przyjąć ogólną zasadę: im mniejsza ślinianka, tym większy odsetek rozwijających się w niej guzów może mieć charakter złośliwy. Nie jest to jednak metoda rozpoznawania konkretnej zmiany.
Według danych edukacyjnych NCI zmiany złośliwe stanowią około 20–25 proc. guzów ślinianki przyusznej i 35–40 proc. guzów ślinianki podżuchwowej. Odsetek ten jest wyższy w przypadku guzów podniebienia i ślinianki podjęzykowej.
W praktyce oznacza to, że niewielki, niebolesny guzek pod językiem lub na podniebieniu może wymagać co najmniej takiej samej uwagi jak większa zmiana przed uchem.
Guz w okolicy ślinianki nie zawsze jest nowotworem
Obrzęk ślinianki może mieć wiele przyczyn. Należą do nich m.in.:
- kamica przewodu ślinowego,
- ostre lub przewlekłe zapalenie,
- torbiel,
- powiększony węzeł chłonny,
- choroba autoimmunologiczna,
- łagodny guz,
- nowotwór złośliwy,
- przerzut innego nowotworu do węzłów chłonnych znajdujących się w obrębie ślinianki przyusznej.
Kamica ślinianek często powoduje ból i powiększanie się gruczołu podczas jedzenia, kiedy zwiększa się wydzielanie śliny. Zapaleniu mogą towarzyszyć gorączka, zaczerwienienie skóry i tkliwość.
Guz nowotworowy może natomiast przez długi czas nie boleć i nie zmieniać się podczas posiłków. Nie są to jednak bezwzględne reguły. Dlatego nawet doświadczony lekarz nie powinien rozstrzygać charakteru zmiany wyłącznie na podstawie objawów.
Jakie mogą być objawy nowotworu ślinianki?
Najczęstszym objawem jest guz lub zgrubienie.
W zależności od miejsca powstania zmiana może być wyczuwalna:
- przed uchem,
- poniżej płatka ucha,
- w okolicy kąta żuchwy,
- pod żuchwą,
- pod językiem,
- na podniebieniu,
- w obrębie policzka lub wargi,
- w górnej części szyi.
Niektóre nowotwory rosną powoli i przez długi czas nie wywołują innych dolegliwości. Możliwe są jednak również:
- szybkie powiększanie się guza,
- ból w okolicy ślinianki,
- ból promieniujący do ucha,
- twarda, słabo przesuwalna zmiana,
- drętwienie lub zaburzenia czucia twarzy,
- trudności z otwieraniem ust,
- problemy z połykaniem,
- niegojąca się albo uwypuklona zmiana w jamie ustnej,
- osłabienie lub niedowład mięśni jednej strony twarzy,
- powiększone węzły chłonne szyi.
Żaden z tych objawów samodzielnie nie potwierdza raka. Szybki wzrost, ból, naciekanie skóry, objawy neurologiczne i powiększone węzły zwiększają jednak podejrzenie złośliwego charakteru zmiany.
Guz ślinianki przyusznej a nerw twarzowy
Przez śliniankę przyuszną przebiega nerw twarzowy. Po wyjściu z czaszki dzieli się on wewnątrz gruczołu na gałęzie odpowiadające za ruch mięśni twarzy.
Dzięki niemu możemy m.in.:
- marszczyć czoło,
- zamykać powieki,
- uśmiechać się,
- poruszać wargami.
Jeśli razem z guzem przed uchem lub pod nim pojawia się asymetria twarzy, opadanie kącika ust, trudność w zamknięciu oka albo osłabienie ruchów czoła, potrzebna jest pilna ocena lekarska.
Nie każdy niedowład nerwu twarzowego ma związek z nowotworem. Częstą przyczyną nagłego porażenia jest porażenie Bella. Współistnienie niedowładu z guzem ślinianki ma jednak inne znaczenie i wymaga szybkiej diagnostyki.
Szczególnie niepokojące jest stopniowe narastanie niedowładu, ból oraz zaburzenia funkcji tylko jednej lub kilku gałęzi nerwu.
Brak bólu nie oznacza, że zmianę można zignorować
Łagodne guzy ślinianek najczęściej są niebolesne, wolno rosną i pozostają przesuwalne względem otoczenia. Część nowotworów złośliwych może jednak na początku zachowywać się podobnie.
Niektóre raki ślinianek rozwijają się przez długi czas i nie powodują gwałtownych objawów. Pacjent może obserwować niewielki, niebolesny guzek przez miesiące, a nawet lata.
Dlatego brak bólu nie powinien być argumentem za odkładaniem konsultacji. Znacznie ważniejsze jest to, że pojawiła się nowa i utrzymująca się zmiana.
Czy szybko rosnący guz zawsze jest złośliwy?
Nie. Szybki wzrost może występować także w zapaleniu, torbieli, krwawieniu do wnętrza zmiany lub w niektórych guzach łagodnych.
Jest jednak objawem wymagającym pilnej diagnostyki, zwłaszcza jeśli zmianie towarzyszą:
- ból,
- twardość i unieruchomienie,
- zaczerwienienie lub naciekanie skóry,
- niedowład twarzy,
- powiększone węzły chłonne,
- pogorszenie ogólnego samopoczucia.
Nie należy samodzielnie uciskać ani nakłuwać guzka. Nie powinno się także przez wiele miesięcy obserwować jego wzrostu bez konsultacji.
Guzy małych gruczołów ślinowych – gdzie ich szukać?
Małe gruczoły ślinowe są rozsiane w błonie śluzowej górnych dróg oddechowych i pokarmowych. Powstający w nich guz nie musi być widoczny na szyi.
Może przyjąć postać:
- twardego uwypuklenia na podniebieniu,
- guzka w wardze lub policzku,
- niegojącej się zmiany w jamie ustnej,
- owrzodzenia,
- asymetrii podniebienia,
- bólu lub drętwienia,
- trudności w połykaniu,
- przewlekłej niedrożności nosa, jeśli rozwija się w jamie nosowej.
Zmiany na podniebieniu bywają początkowo uznawane za problem stomatologiczny, uraz od protezy lub torbiel. Jeśli nie ustępują, powinny zostać ocenione przez laryngologa, chirurga szczękowo-twarzowego albo specjalistę zajmującego się chorobami jamy ustnej.
→ Rak jamy ustnej – objawy, diagnostyka i leczenie
Nowotwory ślinianek to wyjątkowo zróżnicowana grupa
W odróżnieniu od wielu nowotworów głowy i szyi nie mamy tutaj jednego zdecydowanie dominującego typu choroby. Klasyfikacja nowotworów ślinianek obejmuje wiele rozpoznań różniących się przebiegiem, skłonnością do nawrotów i odpowiedzią na leczenie.
Do guzów łagodnych należą m.in.:
- gruczolak wielopostaciowy,
- guz Warthina,
- niektóre gruczolaki wywodzące się z innych komórek ślinianki.
Wśród nowotworów złośliwych występują m.in.:
- rak śluzowo-naskórkowy,
- rak gruczołowo-torbielowaty,
- rak z komórek zrazikowych,
- rak przewodów ślinowych,
- rak wydzielniczy,
- gruczolakoraki,
- rak powstały w gruczolaku wielopostaciowym.
Lista jest znacznie dłuższa. Niektóre nowotwory mają niski stopień złośliwości i rozwijają się powoli, inne mogą szybko naciekać otoczenie i dawać przerzuty. Wynik histopatologiczny nie jest więc jedynie potwierdzeniem, że „to rak”. Powinien możliwie dokładnie określić typ i stopień złośliwości nowotworu oraz cechy wpływające na dalsze leczenie.
Czy łagodny guz trzeba usuwać?
Nie każdy łagodny guz wymaga identycznego postępowania, ale w wielu przypadkach zaleca się leczenie operacyjne.
Najczęstszym przykładem jest gruczolak wielopostaciowy. Zwykle rośnie powoli i nie powoduje bólu, ale może osiągać coraz większe rozmiary, utrudniać późniejszą operację, nawracać po niepełnym usunięciu, a po wielu latach – u niewielkiej części chorych – ulec transformacji złośliwej.
Guz Warthina również jest zmianą łagodną. Decyzja dotycząca operacji może zależeć m.in. od pewności rozpoznania, wielkości zmiany, występowania objawów, wieku pacjenta i ryzyka zabiegu.
Samo stwierdzenie, że zmiana „wygląda łagodnie”, nie powinno kończyć diagnostyki. Potrzebna jest ocena specjalisty oraz wiarygodny wynik badania obrazowego i materiału pobranego z guza.
Jak diagnozuje się guz ślinianki?
Diagnostyka zaczyna się od rozmowy z pacjentem i dokładnego badania.
Lekarz ocenia:
- położenie, wielkość i ruchomość guza,
- skórę nad zmianą,
- wnętrze jamy ustnej,
- ujścia przewodów ślinowych,
- funkcję nerwu twarzowego,
- czucie w obrębie twarzy,
- węzły chłonne szyi.
Pyta także o tempo wzrostu, ból, zależność objawów od posiłków, przebyte nowotwory skóry głowy i twarzy oraz wcześniejsze napromienianie okolicy głowy i szyi.
Kolejnymi etapami mogą być USG, rezonans lub tomografia oraz biopsja.
USG ślinianki – co może pokazać?
Ultrasonografia jest często pierwszym badaniem wykonywanym przy guzie ślinianki przyusznej lub podżuchwowej.
Pozwala ocenić:
- wielkość zmiany,
- jej strukturę,
- położenie w obrębie gruczołu,
- unaczynienie,
- obecność innych guzków,
- stan węzłów chłonnych szyi.
Pod kontrolą USG można również precyzyjnie pobrać materiał z guza.
USG nie zawsze pozwala jednoznacznie odróżnić zmianę łagodną od złośliwej. Nie pokazuje też równie dokładnie głęboko położonych części ślinianki przyusznej, przebiegu nerwów ani szerzenia się guza w stronę podstawy czaszki. W takich sytuacjach potrzebne są dalsze badania.
Kiedy wykonuje się rezonans lub tomografię?
Rezonans magnetyczny jest szczególnie przydatny, gdy guz:
- znajduje się głęboko,
- ma niejasne granice,
- powoduje ból lub niedowład,
- może szerzyć się wzdłuż nerwu,
- rozwija się w małych gruczołach ślinowych,
- ma kontakt z podstawą czaszki.
Dobrze pokazuje tkanki miękkie oraz tzw. szerzenie okołonerwowe, czyli przemieszczanie się komórek nowotworowych wzdłuż nerwów.
Tomografia komputerowa może być pomocna m.in. w ocenie kości, zwapnień, klatki piersiowej oraz zaawansowania choroby. U wybranych pacjentów wykonuje się PET-CT, przede wszystkim przy nowotworach o wysokim stopniu złośliwości, podejrzeniu przerzutów lub nawrotu.
Zakres obrazowania zależy od położenia guza, wyniku biopsji i planowanego leczenia.
Biopsja cienkoigłowa czy gruboigłowa?
Materiał z guza można pobrać za pomocą biopsji cienkoigłowej lub gruboigłowej.
Biopsja aspiracyjna cienkoigłowa pobiera komórki do badania cytologicznego. Jest mało inwazyjna i często stanowi pierwszy sposób oceny guza ślinianki. NCI wskazuje ją jako najczęściej stosowany rodzaj biopsji w diagnostyce nowotworów ślinianek.
Biopsja gruboigłowa pobiera fragment tkanki. Dzięki temu patomorfolog może ocenić nie tylko wygląd pojedynczych komórek, ale również ich układ. W wybranych sytuacjach ułatwia to dokładniejsze rozpoznanie typu nowotworu.
Wynik biopsji może brzmieć niejednoznacznie. Nie zawsze oznacza to błąd. Guzy ślinianek bywają bardzo zróżnicowane, a niewielka próbka nie musi zawierać wszystkich charakterystycznych obszarów zmiany.
Jeżeli wynik nie pasuje do obrazu klinicznego lub radiologicznego, lekarz może zalecić ponowne pobranie materiału, biopsję inną metodą albo usunięcie zmiany w sposób pozwalający na pełne badanie histopatologiczne.
Dlaczego nie powinno się wykonywać przypadkowego nacięcia guza?
Guz ślinianki przyusznej nie powinien być wycinany ani otwierany bez odpowiedniego przygotowania i zaplanowania zabiegu.
Nieprawidłowo wykonana biopsja otwarta lub próba „wyłuszczenia” guzka może:
- uszkodzić nerw twarzowy,
- naruszyć torebkę guza,
- utrudnić późniejszą radykalną operację,
- zwiększyć ryzyko nawrotu niektórych zmian,
- pozostawić bliznę w niekorzystnym miejscu.
Dlatego diagnostykę i leczenie powinien prowadzić zespół mający doświadczenie w chirurgii ślinianek i nowotworach głowy i szyi.
Co powinien zawierać wynik histopatologiczny?
Zakres opisu zależy od rodzaju pobranego materiału. Po operacji patomorfolog może określić m.in.:
- dokładny typ nowotworu,
- stopień złośliwości,
- wielkość guza,
- naciekanie poza śliniankę,
- obecność naciekania nerwów i naczyń,
- stan marginesów chirurgicznych,
- zajęcie węzłów chłonnych,
- obecność przekraczania torebki węzła.
Szczególne znaczenie ma naciekanie okołonerwowe. Niektóre nowotwory, zwłaszcza rak gruczołowo-torbielowaty, mają skłonność do szerzenia się wzdłuż nerwów. Może to powodować ból, drętwienie lub zaburzenia ruchowe, ale czasami jest widoczne dopiero w badaniu mikroskopowym.
→ Wynik histopatologiczny – przewodnik dla pacjentów
Jak określa się zaawansowanie raka ślinianki?
W przypadku nowotworów dużych gruczołów ślinowych zaawansowanie opisuje się za pomocą klasyfikacji TNM:
- T określa wielkość i miejscowy zasięg guza,
- N opisuje regionalne węzły chłonne,
- M informuje o obecności lub braku przerzutów odległych.
Znaczenie ma nie tylko średnica zmiany, ale także naciekanie tkanek poza ślinianką, skóry, żuchwy, przewodu słuchowego lub nerwu twarzowego.
Nowotwory małych gruczołów ślinowych klasyfikuje się zwykle według miejsca, w którym powstały. Przykładowo guz małego gruczołu na podniebieniu jest oceniany jako nowotwór tej okolicy jamy ustnej, a nie według klasyfikacji ślinianki przyusznej.
Na rokowanie wpływają jednocześnie stadium, typ histologiczny, stopień złośliwości, radykalność operacji, zajęcie nerwów i węzłów chłonnych oraz obecność przerzutów.
→ Klasyfikacja TNM – jak rozumieć stopień zaawansowania nowotworu?
Jak leczy się raka ślinianki?
W operacyjnych nowotworach złośliwych podstawową metodą jest zazwyczaj chirurgia. Celem jest całkowite usunięcie guza z odpowiednim marginesem zdrowej tkanki.
Zakres operacji zależy od:
- ślinianki, w której powstał nowotwór,
- wielkości i położenia guza,
- typu oraz stopnia złośliwości,
- relacji do nerwu twarzowego,
- naciekania skóry, mięśni, kości lub innych struktur,
- zajęcia węzłów chłonnych.
W części przypadków samo leczenie chirurgiczne jest wystarczające. Przy większym ryzyku nawrotu po operacji stosuje się radioterapię. NCI wskazuje chirurgię, radioterapię i leczenie systemowe jako podstawowe metody wykorzystywane w leczeniu raków ślinianek, przy czym wybór zależy od stadium i biologii nowotworu.
Operacja ślinianki przyusznej i ochrona nerwu twarzowego
Jednym z najważniejszych celów operacji ślinianki przyusznej jest usunięcie guza przy zachowaniu sprawnego nerwu twarzowego, jeśli jest to bezpieczne onkologicznie.
Jeżeli nerw działa prawidłowo i nie jest nacieczony przez nowotwór, chirurg zwykle dąży do jego zachowania. Wymaga to odnalezienia pnia nerwu i ostrożnego oddzielenia jego gałęzi od guza.
Jeśli nowotwór bezpośrednio nacieka nerw, zachowanie go może uniemożliwić całkowite usunięcie choroby. W takiej sytuacji konieczne bywa usunięcie zajętego fragmentu, a następnie – jeśli warunki na to pozwalają – rekonstrukcja za pomocą przeszczepu nerwu lub innych metod chirurgicznych.
O możliwości przejściowego albo trwałego osłabienia mięśni twarzy pacjent powinien zostać poinformowany przed zabiegiem. Przejściowy niedowład może wystąpić nawet wtedy, gdy ciągłość nerwu została zachowana, ponieważ podczas operacji nerw jest odsłaniany i przemieszczany.
Czy zawsze usuwa się całą śliniankę?
Nie. Zakres zabiegu zależy od lokalizacji, wielkości i charakteru zmiany.
W przypadku ślinianki przyusznej możliwe są m.in. operacje obejmujące część powierzchowną gruczołu, większy jego fragment albo całą śliniankę. Niektóre niewielkie, odpowiednio położone guzy łagodne mogą być usuwane w bardziej ograniczonym zakresie, ale decyzja musi uwzględniać ryzyko nawrotu i przebieg nerwu twarzowego.
Guzy ślinianki podżuchwowej zwykle usuwa się razem z całym gruczołem. Przy zmianach małych gruczołów ślinowych zakres operacji zależy od miejsca ich powstania i zajęcia sąsiednich tkanek.
Nie powinno się utożsamiać mniejszej operacji z lepszym leczeniem. Najważniejsze jest usunięcie zmiany w sposób bezpieczny onkologicznie, z możliwie dobrym zachowaniem funkcji.
Kiedy usuwa się węzły chłonne szyi?
Operacja węzłów chłonnych może być potrzebna, gdy:
- w badaniu lub obrazowaniu stwierdzono podejrzane węzły,
- biopsja potwierdziła przerzut,
- nowotwór ma wysoki stopień złośliwości,
- lokalizacja i typ guza wiążą się z istotnym ryzykiem przerzutów regionalnych.
Nie wszystkie raki ślinianek mają taką samą skłonność do zajmowania węzłów. Niektóre częściej szerzą się drogą krwi do płuc, kości lub innych narządów, a przerzuty w szyi pojawiają się rzadziej.
Decyzja o leczeniu węzłów powinna uwzględniać dokładne rozpoznanie histopatologiczne i stopień zaawansowania.
Kiedy po operacji potrzebna jest radioterapia?
Radioterapia uzupełniająca może być zalecana m.in. wtedy, gdy:
- nowotwór ma wysoki stopień złośliwości,
- guz jest duży lub nacieka tkanki poza ślinianką,
- margines chirurgiczny jest dodatni lub bardzo wąski,
- stwierdzono naciekanie nerwów,
- nowotwór zajmuje naczynia,
- obecne są przerzuty do węzłów chłonnych,
- doszło do przekroczenia torebki węzła,
- usunięcie guza z odpowiednim marginesem nie było możliwe.
Radioterapia może również stanowić leczenie podstawowe, jeśli operacja nie jest możliwa albo wiązałaby się z nieakceptowalnym uszkodzeniem ważnych struktur. Dane NCI wskazują, że pooperacyjne napromienianie może poprawiać kontrolę miejscową szczególnie przy wysokim stopniu złośliwości, dodatnich marginesach i naciekaniu okołonerwowym.
Czy stosuje się radiochemioterapię?
Jednoczesne podawanie chemioterapii z radioterapią jest standardem w części raków płaskonabłonkowych głowy i szyi. W nowotworach ślinianek sytuacja jest bardziej złożona.
Nie należy automatycznie przenosić schematów leczenia raka gardła lub jamy ustnej na raka ślinianki. Korzyści z rutynowego dodawania chemioterapii do pooperacyjnej radioterapii nie są równie dobrze ustalone dla wszystkich nowotworów ślinianek.
Takie postępowanie może być rozważane w indywidualnych sytuacjach lub w ramach badań klinicznych, zależnie od typu guza, ryzyka nawrotu i stanu pacjenta.
Leczenie nawrotowej lub przerzutowej choroby
Jeśli nowotwór powraca, możliwości leczenia zależą od miejsca nawrotu, wcześniej zastosowanych metod, tempa rozwoju choroby i występujących objawów.
U wybranych pacjentów możliwa jest ponowna operacja lub radioterapia. W chorobie rozsianej wykorzystuje się leczenie systemowe.
Nie każdy wolno rosnący, bezobjawowy przerzut wymaga natychmiastowego rozpoczęcia terapii. Dotyczy to zwłaszcza niektórych raków o powolnym przebiegu. Czasami lekarze proponują ścisłą obserwację do momentu, gdy choroba zacznie wyraźnie postępować lub powodować objawy.
Decyzja powinna być podejmowana indywidualnie, ponieważ zbyt wczesne wdrożenie leczenia o ograniczonej skuteczności może narazić pacjenta na działania niepożądane bez wyraźnej korzyści.
Po co wykonuje się badania molekularne?
W części nawrotowych, nieoperacyjnych lub przerzutowych nowotworów ślinianek wynik badań molekularnych i immunohistochemicznych może pomóc w wyborze leczenia.
W zależności od typu nowotworu ocenia się m.in.:
- receptory androgenowe – AR,
- nadmierną ekspresję lub amplifikację HER2,
- fuzje genów NTRK,
- inne charakterystyczne zmiany molekularne.
Przykładowo niektóre raki przewodów ślinowych wykazują ekspresję receptorów androgenowych lub nieprawidłowości HER2, natomiast rak wydzielniczy może zawierać fuzję z udziałem genu NTRK.
Nie każdy pacjent z niewielkim operacyjnym guzem potrzebuje szerokiego panelu genetycznego. Badania te mają znaczenie wtedy, gdy potrzebne jest leczenie systemowe. Wytyczne ASCO wskazują AR, HER2 i NTRK wśród zmian, które mogą umożliwiać zastosowanie terapii ukierunkowanej u odpowiednio dobranych pacjentów.
Dlaczego kontrole mogą trwać wiele lat?
Część nowotworów ślinianek może nawracać po długim czasie. Szczególnym przykładem jest rak gruczołowo-torbielowaty, który często rozwija się powoli, ale ma skłonność do szerzenia wzdłuż nerwów i późnego powstawania przerzutów, zwłaszcza do płuc.
Dlatego brak nawrotu przez kilka pierwszych lat nie zawsze kończy obserwację. Harmonogram kontroli zależy od typu nowotworu, stopnia złośliwości, stadium i zastosowanego leczenia.
Wizyty mogą obejmować badanie miejsca operowanego, ocenę funkcji nerwów, badanie szyi oraz odpowiednio dobrane obrazowanie. Przy niektórych typach choroby okresowo kontroluje się również klatkę piersiową.
Możliwe następstwa operacji ślinianki
Rodzaj i nasilenie następstw zależą od zakresu zabiegu. Po operacji ślinianki przyusznej mogą wystąpić m.in.:
- przejściowe lub trwałe osłabienie mięśni twarzy,
- drętwienie ucha i skóry w okolicy blizny,
- zagłębienie tkanek po usuniętym gruczole,
- gromadzenie się śliny lub płynu w ranie,
- blizna,
- zespół Freya.
Zespół Freya polega na poceniu się i zaczerwienieniu skóry w okolicy operowanej ślinianki podczas jedzenia. Wynika z nieprawidłowego odrastania drobnych włókien nerwowych. Nie jest nawrotem nowotworu i istnieją sposoby łagodzenia jego objawów.
Po usunięciu jednej dużej ślinianki zwykle nie dochodzi do znacznej suchości jamy ustnej, ponieważ pozostałe gruczoły nadal wytwarzają ślinę. Ryzyko suchości może być większe po obustronnych zabiegach albo radioterapii obejmującej kilka gruczołów.
Do jakiego lekarza zgłosić się z guzem?
Pierwszym krokiem może być konsultacja z lekarzem POZ, laryngologiem, chirurgiem głowy i szyi albo chirurgiem szczękowo-twarzowym.
Zmianę w jamie ustnej może jako pierwszy zauważyć stomatolog. Jeśli jednak istnieje podejrzenie guza małego gruczołu ślinowego, potrzebna jest dalsza diagnostyka specjalistyczna.
Pilnej konsultacji wymagają:
- szybko rosnący guz,
- niedowład lub asymetria twarzy,
- trudność w zamknięciu oka,
- narastający ból lub drętwienie,
- naciekanie albo owrzodzenie skóry,
- problemy z połykaniem lub otwieraniem ust,
- powiększone węzły chłonne.
Jeżeli osłabienie mięśni twarzy pojawia się nagle, konieczna jest szybka ocena również dlatego, że może być objawem choroby neurologicznej, w tym udaru.
O co warto zapytać po rozpoznaniu?
Po otrzymaniu wyniku warto ustalić:
- Czy zmiana jest łagodna, czy złośliwa?
- Jaki jest dokładny typ histologiczny?
- Jaki jest stopień złośliwości?
- Czy guz nacieka nerwy lub tkanki poza ślinianką?
- Czy nerw twarzowy można bezpiecznie zachować?
- Jaki zakres operacji jest planowany?
- Czy potrzebna jest operacja węzłów chłonnych?
- Czy po zabiegu może być konieczna radioterapia?
- Czy w moim przypadku potrzebne są badania molekularne?
- Jak operacja może wpłynąć na mimikę twarzy?
- Czy może być potrzebna rekonstrukcja lub rehabilitacja?
- Jak długo będą trwały kontrole po leczeniu?
Czytaj także: Pionierska rekonstrukcja po radykalnym leczeniu raka ślinianki przyusznej – nowatorskie osiągnięcie polskiej chirurgii
FAQ: nowotwory ślinianek
Czy guz ślinianki zawsze oznacza raka?
Nie. Większość guzów ślinianki przyusznej ma charakter łagodny. Ryzyko złośliwości jest jednak większe w guzach ślinianki podżuchwowej, podjęzykowej i małych gruczołów ślinowych. Każda nowa, utrzymująca się zmiana wymaga diagnostyki.
Czy guz ślinianki może nie boleć?
Tak. Zarówno łagodne, jak i złośliwe guzy mogą początkowo być niebolesne. Brak bólu nie pozwala określić charakteru zmiany.
Gdzie najczęściej pojawiają się guzy ślinianek?
Najwięcej guzów dużych gruczołów rozwija się w śliniance przyusznej. Guzy małych gruczołów ślinowych często występują na podniebieniu.
Czy guz przed uchem może być powiększonym węzłem chłonnym?
Tak. W okolicy ślinianki przyusznej znajdują się również węzły chłonne. Guz może być zmianą samego gruczołu, węzłem chłonnym albo pochodzić z innej tkanki. Pomagają to rozróżnić badanie, USG i biopsja.
Czy biopsja cienkoigłowa wystarcza do rozpoznania?
Często dostarcza ważnych informacji i pomaga zaplanować leczenie. Nie zawsze pozwala jednak dokładnie określić typ guza. W niejasnych przypadkach potrzebna może być biopsja gruboigłowa, ponowne pobranie materiału albo badanie całej zmiany po operacji.
Czy łagodny guz ślinianki trzeba operować?
Często tak, ale decyzja zależy od rodzaju guza, jego wielkości, lokalizacji, objawów oraz stanu pacjenta. Niektóre łagodne zmiany mogą rosnąć, nawracać lub z czasem ulec transformacji złośliwej.
Czy osłabienie jednej strony twarzy przy guzie wymaga konsultacji?
Tak. Niedowład twarzy współistniejący z guzem w okolicy ślinianki przyusznej jest ważnym objawem alarmowym i wymaga pilnej diagnostyki.
Czy operacja ślinianki przyusznej zawsze uszkadza nerw twarzowy?
Nie. Chirurg dąży do zachowania nerwu, jeśli nie jest on nacieczony przez nowotwór. Przejściowe osłabienie mięśni może jednak pojawić się także po operacji, podczas której ciągłość nerwu została zachowana.
Czy po usunięciu ślinianki występuje suchość w ustach?
Po jednostronnym usunięciu jednej dużej ślinianki zwykle nie dochodzi do znacznej suchości, ponieważ pozostałe gruczoły nadal produkują ślinę. Ryzyko jest większe po rozleglejszym leczeniu lub radioterapii.
Czy w raku ślinianki stosuje się leczenie celowane?
U wybranych pacjentów z chorobą nawrotową, nieoperacyjną lub przerzutową może być możliwe leczenie ukierunkowane na określoną cechę nowotworu, np. HER2, receptor androgenowy albo fuzję NTRK. Wymaga to odpowiednich badań materiału nowotworowego.
Te patogeny sprzyjają rozwojowi nowotworów. Przed niektórymi możemy się chronić
• Artykuł zaktualizowano: