W Polsce obowiązują przepisy rozszerzające listę specjalistów, do których pacjenci mogą zgłosić się bez skierowania od lekarza podstawowej opieki zdrowotnej. Do grona specjalistów dostępnych bezpośrednio dołączyli: lekarz medycyny sportowej, optometrysta i psycholog. Zmiana ta ma ułatwić pacjentom dostęp do świadczeń, skrócić ścieżkę diagnostyczną i odciążyć lekarzy POZ, którzy dzięki temu będą mogli skoncentrować się na pacjentach wymagających kompleksowej opieki.
Nowelizacja przepisów z 17 września 2025 roku jest odpowiedzią na potrzeby pacjentów i sygnały płynące ze środowisk medycznych. Głównym celem reformy jest usprawnienie ścieżki pacjenta – od momentu pojawienia się objawów do rozpoczęcia leczenia – oraz redukcja obciążenia lekarzy podstawowej opieki zdrowotnej.
Jak podkreśla Rzecznik Praw Pacjenta Bartłomiej Chmielowiec, zmiany te są częścią systemowego podejścia do poprawy organizacji świadczeń:
„To krok w stronę bardziej efektywnej opieki zdrowotnej i ułatwienia pacjentom dostępu do leczenia. Lekarze podstawowej opieki zdrowotnej będą mieli więcej czasu dla pacjentów wymagających szerszej diagnostyki, a osoby z mniej skomplikowanymi problemami zdrowotnymi lub potrzebujące odpowiedniego zaświadczenia będą miały szybszą ścieżkę do właściwych specjalistów.”
Reforma jest odpowiedzią na obserwowane w ostatnich latach wydłużenie kolejek do specjalistów i nadmierne obciążenie lekarzy rodzinnych obowiązkami administracyjnymi.
Nowi specjaliści dostępni bez skierowania
Optometrysta – diagnostyka i korekcja wad wzroku
Optometrysta to specjalista zajmujący się pomiarem wad refrakcji oka, doborem korekcji optycznej (okularów i soczewek kontaktowych) oraz wczesnym wykrywaniem nieprawidłowości widzenia. Choć nie diagnozuje chorób oczu i nie prowadzi leczenia chirurgicznego, jego rola w systemie opieki zdrowotnej jest nie do przecenienia.
Dzięki zmianom pacjent może teraz bezpośrednio zapisać się do optometrysty. Jeśli podczas badania specjalista zauważy niepokojące objawy, ma prawo wystawić skierowanie do okulisty. W praktyce oznacza to szybszą diagnostykę i mniejsze obciążenie poradni okulistycznych.
Psycholog – szybki dostęp do wsparcia psychicznego
Zwiększenie dostępności do psychologów bez skierowania to ważny krok w kontekście rosnącej liczby osób zmagających się z problemami emocjonalnymi, depresją i zaburzeniami lękowymi. Wczesny kontakt z psychologiem może zapobiec pogłębianiu się objawów i konieczności długotrwałego leczenia psychiatrycznego.
Ułatwienie dostępu do pomocy psychologicznej wpisuje się w politykę zdrowia psychicznego, której priorytetem jest wczesna interwencja i profilaktyka zaburzeń emocjonalnych. Wprowadzenie takiego rozwiązania może przyczynić się do zmniejszenia stygmatyzacji osób korzystających z pomocy psychologicznej.
Lekarz medycyny sportowej – profilaktyka i orzecznictwo sportowe
Medycyna sportowa łączy elementy diagnostyki, profilaktyki i rehabilitacji. Lekarze tej specjalności zajmują się m.in. oceną zdolności do uprawiania sportu, wydawaniem zaświadczeń o braku przeciwwskazań zdrowotnych, a także diagnozowaniem urazów i przeciążeń wynikających z aktywności fizycznej.
Dzięki nowym przepisom rodzice dzieci uprawiających sport czy osoby aktywne fizycznie mogą zgłosić się do lekarza medycyny sportowej bez skierowania. To szczególnie ważne w kontekście profilaktyki urazów i nadzoru nad zdrowiem sportowców-amatorów, których liczba w Polsce systematycznie rośnie.
Dotychczasowa lista specjalistów dostępnych bez skierowania
Przed wprowadzeniem nowych przepisów pacjenci mogli korzystać bez skierowania z pomocy:
– psychiatry,
– ginekologa i położnika,
– onkologa,
– wenerologa,
– dentysty.
Po zmianach z 2025 roku lista ta została uzupełniona o trzech nowych specjalistów – co jest pierwszym tak znaczącym rozszerzeniem od wielu lat.
Znaczenie zmian dla pacjentów i systemu ochrony zdrowia
Reforma przynosi korzyści w kilku wymiarach:
– Organizacyjnym – zmniejszenie liczby niepotrzebnych wizyt u lekarzy POZ.
– Ekonomicznym – racjonalniejsze wykorzystanie środków NFZ.
– Diagnostycznym – szybszy dostęp do specjalistycznej pomocy w obszarach o dużym znaczeniu społecznym.
– Psychologicznym – wzmocnienie poczucia bezpieczeństwa i samodzielności pacjentów w systemie.
Nowe regulacje mają również znaczenie prewencyjne: wczesna diagnostyka wad wzroku, zaburzeń emocjonalnych czy przeciążeń sportowych pozwala zapobiec rozwojowi poważniejszych schorzeń, których leczenie byłoby znacznie bardziej kosztowne i czasochłonne.
Nierozwiązany problem: brak bezpośredniego dostępu do urologa
W dyskusjach ekspertów i organizacji pacjentów coraz częściej powraca temat konieczności rozszerzenia listy specjalistów dostępnych bez skierowania o urologa. Jak wskazuje dr Agnieszka Starewicz-Jaworska, prezes Fundacji Pacjent w Centrum Uwagi, problem ten ma szczególne znaczenie w kontekście zdrowia mężczyzn i chorób nowotworowych układu moczowego:
„Mężczyźni chorujący na raka pęcherza moczowego nie chcą czuć się jak pacjenci drugiej kategorii – z gorszym dostępem do specjalistów i terapii. Podczas gdy kobieta może zgłosić się do ginekologa bez skierowania, mężczyzna, który zauważy niepokojące objawy urologiczne, musi najpierw odwiedzić lekarza rodzinnego i czekać w kolejce.”
Brak bezpośredniego dostępu do urologa stanowi realną barierę diagnostyczną. W onkologii, gdzie czas ma kluczowe znaczenie, każda zwłoka może pogarszać rokowania. Eksperci apelują, by w kolejnych etapach reformy to właśnie urolog dołączył do grona specjalistów dostępnych bez skierowania.
Więcej na ten temat: Rak pęcherza moczowego – potrzeby chorych, oczekiwania klinicystów
Pytania i odpowiedzi
Od kiedy obowiązuje nowa lista lekarzy dostępnych bez skierowania?
Nowe przepisy obowiązują od 17 września 2025 roku.
Do jakich specjalistów można udać się bez skierowania?
Bez skierowania można zapisać się do psychiatry, ginekologa, położnika, onkologa, wenerologa, dentysty, lekarza medycyny sportowej, optometrysty i psychologa.
Czy wizyty bez skierowania są finansowane przez NFZ?
Tak, o ile odbywają się w placówkach mających podpisany kontrakt z Narodowym Funduszem Zdrowia na dany zakres świadczeń.
Czy optometrysta może wystawić skierowanie do okulisty?
Tak. Jeśli optometrysta zauważy objawy sugerujące chorobę narządu wzroku, może wystawić skierowanie do okulisty w ramach NFZ.
Czy planowane jest rozszerzenie listy specjalistów o urologa?
Obecnie trwają dyskusje ekspertów i organizacji pacjentów na ten temat. Środowisko medyczne oraz Rzecznik Praw Pacjenta wskazują, że taki krok byłby uzasadniony z punktu widzenia profilaktyki chorób nowotworowych u mężczyzn.
1,4 mln nieodwołanych wizyt. NFZ i Rzecznik Praw Pacjenta przypominają: odwołuj, nie blokuj