Badaniem, które ma udowodniony wpływ na redukcję śmiertelności z powodu raka płuca, jest niskodawkowa tomografia komputerowa. Trzyletni program, który objął 18,5 tys. osób, zakończył się w listopadzie 2023 r. Zgodnie z informacjami z Ministerstwa Zdrowia od przyszłego roku skrining raka płuca za pomocą niskodawkowej tomografii komputerowej będzie finansowany przez NFZ, a nie z funduszy unijnych. Obejmie całą Polskę i znacznie większą liczbę osób niż dotychczas.
Rak płuca – zachorowalność, przyczyny
Rak płuca jest najczęściej diagnozowanym nowotworem w Polsce (ok. 23 tys. rozpoznań rocznie), a także najczęstszą przyczyną zgonów z powodu chorób onkologicznych. Polska należy do państw o wysokim wskaźniku zapadalności na raka płuca i plasuje się na pozycji wicelidera w niechlubnym rankingu rozpoznanych przypadków na 100 tys. mieszkańców. W przypadku mężczyzn wskaźnik ten wynosi 120 zachorowań na 100 tys. mieszkańców. Wśród mężczyzn rak płuca odpowiada w naszym kraju za jedną trzecią zgonów spowodowanych przez nowotwory i 1/8 zgonów wśród mężczyzn w ogóle. W przypadku kobiet rak płuca jest drugą przyczyną zachorowań na choroby onkologiczne i wyprzedził raka piersi jako przyczynę zgonów. Niestety to, co obecnie obserwujemy to nadal rosnący trend umieralności z powodu nowotworu płuca.
Główną przyczyną pojawienia się i rozwoju komórek nowotworowych w płucach jest palenie papierosów. Aż 90 proc. chorych to osoby, które były narażone na działanie szkodliwych składników dymu tytoniowego.
Rak płuca jest nowotworem podstępnym, niedającym objawów w początkowych etapach rozwoju, gdy może być leczony radykalnie. Dlatego tak trudno jest go wykryć odpowiednio wcześnie. Mniej więcej 87 proc. przypadków raka płuca jest wykrywanych w Polsce w późnych, nieoperacyjnych stadiach. Tylko 13 proc. chorych w momencie wykrycia nowotworu nadaje się do leczenia radykalnego, czyli operacyjnego, ewentualnie z uzupełnieniem w postaci chemioterapii i/lub radioterapii. Średnia europejska wynosi 16-18 proc
Badania przesiewowe – dla kogo, korzyści
Przesiewowy program wykrywania raka płuca z wykorzystaniem niskodawkowej tomografii komputerowej trwał trzy lata. Był współfinansowany przez Unię Europejską ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego, zakończył się w listopadzie 2023 r. Można go uznać za pilotaż ogólnopolskiego programu. Obecnie są analizowane dane zebrane w trakcie programu i jesteśmy w okresie przejściowym.
W ramach programu wykonanych zostało ponad 40 tys. tomografii, podczas których wykryto 14,6 tys. guzków. Warto wiedzieć, że guzki w płucach ma nawet 48 proc. populacji, a wczesne raki płuca stanowią zaledwie 1-3 proc. tych zmian.
Z badań wynika, że… wszędzie tam, gdzie taki program wdrażano, śmiertelność z powodu raka płuca znacząco spadała – od 20-30 proc. do nawet 38 proc. u kobiet w badaniu europejskim.
Jeśli dojdzie do reaktywacji programu badań przesiewowych z wykorzystaniem niskodawkowej tomografii komputerowej, Polska będzie czwartym krajem na świecie, który posiada tego rodzaju program “wmontowany” w system ochrony zdrowia finansowanej ze środków publicznych.
Z darmowych badań przesiewowych mogły skorzystać osoby:
▶ w wieku 55-74 lata, które są aktywnymi palaczami z dorobkiem większym lub równym 20 paczkolatom (20 papierosów dziennie przez 20 lat),
▷ mające konsumpcję tytoniu większą lub równą 20 paczkolatom i rzuciły palenie na nie więcej niż 15 lat (dotyczy ostatniego okresu abstynencji),
▶ w wieku 50-74 lata, które mają konsumpcję tytoniu większą lub równą 20 paczkolatom i są aktywnymi palaczami,
▷ mają konsumpcję tytoniu większą lub równą 20 paczkolatom i rzuciły palenie na nie więcej niż 15 lat (dot. ostatniego okresu abstynencji) i dodatkowo stwierdzono u nich jeden z czynników ryzyka,
▷ z uwagi na wykonywany zawód były narażone na działanie krzemionki, berylu, niklu, chromu, kadmu, azbestu, związków arsenu, spalin silników diesla, dymu ze spalania węgla kamiennego, sadzy,
▷ ekspozycję na radon,
▷ chorowały na raka płuca, chłoniaka, raka głowy i szyi lub raki zależne od palenia tytoniu, np. raka pęcherza moczowego,
▷ osoby z bliskiej rodziny (krewni pierwszego stopnia) miały raka płuca,
▷ chorują na przewlekłą obturacyjną chorobę płuc (POChP) lub samoistne włóknienie płuc (IPF).
Do badań kwalifikowane są osoby, które zostaną zidentyfikowane przez lekarzy ośrodka przesiewowego lub lekarzy podstawowej opieki zdrowotnej.
Warto wiedzieć, że… Program skriningowy raka płuca nie ogranicza się tylko i wyłącznie do zdiagnozowania czy wychwycenia na wczesnym etapie osób, u których podejrzewany jest rak płuca. Zalecenia kilku europejskich towarzystw naukowych wskazują, że taki skrining pozwala też wykryć wiele innych podejrzanych zmian, które będą wymagały oceny i diagnostyki.
Niskodawkowa TK – na czym polega
Niskodawkowa TK jest szybka i bezbolesna. Skaner to zazwyczaj duże urządzenie w kształcie „donuta” z krótkim tunelem na środku. Obrazy są tworzone, kiedy pacjent leży na płaskiej leżance poruszającej się pod skanerem w krótkim tunelu i poza nim. Osoba przeprowadzająca badanie (radiolog) obsługuje urządzenie z innego pomieszczenia i wykonuje wymagane zdjęcia.
NOWE WYTYCZNE
American Cancer Society zaktualizowało w ubiegłym roku swoje wytyczne dotyczące badań przesiewowych w kierunku raka płuca. Nowe wytyczne zalecają coroczne badania przesiewowe w kierunku raka płuca u osób w wieku 50-80 lat, które palą lub paliły w przeszłości i których historia palenia wynosi co najmniej 20 lat.
Bronchonawigacja to metoda skuteczna, bezpieczniejsza od biopsji przez klatkę piersiową
KOMENTARZ EKSPERTA
PROF. DR HAB. N. MED. WITOLD RZYMAN Katedra i Klinika Klatki Piersiowej, Gdański Uniwersytet Medyczny
Musimy wprowadzić program badań przesiewowych w kierunku raka płuca, bo ratują życie. Trzeba je jednak bardzo starannie zaplanować. Tymi badaniami nie możemy zaszkodzić osobom zdrowym, dlatego musimy wyeliminować wyniki fałszywie ujemne. A trzeba pamiętać, że jeżeli wykonamy tomografię komputerową u osoby powyżej 50. roku życia, w 52 proc. przypadków wykryjemy guzek. Tak, że musimy mieć bardzo dokładną ścieżkę diagnostyczną, która nie spowoduje, że będziemy narażali badanych na niepotrzebne interwencje.
Druga niezmiernie istotna kwestia to nabór do programu. W USA, kiedy 8 lat temu ruszył program badań przesiewowych, nabór w pierwszych dwóch latach wynosił 1 do 2 proc. uprawnionej do przesiewu populacji. Na podstawie doświadczenia, które już mamy, twierdzę, że nie będzie dobrego, skutecznego programu badań przesiewowych bez pełnego zaangażowania lekarzy rodzinnych. Bez ich wsparcia zgłosi się tylko niewielki odsetek osób uprawnionych.
Musimy też wyszkolić i przygotować odpowiednią grupę radiologów i wystandaryzować cały proces. W standaryzacji pomoże uruchomienie platformy dostępnej dla wszystkich ośrodków wykonujących badania przesiewowe. Pozwoli ona na zbieranie i analizowanie na bieżąco danych. Poza tym standaryzowałaby opis badania radiologicznego oraz komunikaty kierowane do lekarza rodzinnego oraz pacjenta tak, aby nie wzbudzały niepotrzebnych wątpliwości.
Badania przesiewowe w kierunku raka płuca ratują życie. Amerykanie udo- wodnili, że prowadzą do zmniejszenia śmiertelności o 20 proc. Dzięki nim aż ponad 80 proc. guzów jest wykrywanych we wczesnym stopniu zaawansowania i może być poddanych skutecznemu leczeniu, co zapewnia 10-letnie przeżycie na poziomie powyżej 90 proc. Z kolei europejskie badanie z 2020 r. wykazało zmniejszenie umieralności dzięki skriningowi aż o 26 proc.
Wypowiedź eksperta: Obrady sejmowej podkomisji stałej ds. onkologii https://www.sejm.gov.pl/Sejm9.nsf/agent. Uniwersyteckie Centrum Kliniczne
Treść artykułu pochodzi z opracowania Health Insight sp z o.o., przygotowanego w formie raportu “ZNACZENIE BADAŃ PRZESIEWOWYCH W KIERUNKU CHORÓB ONKOLOGICZNYCH” dla Polskiej Koalicji Pacjentów Onkologicznych. Całość opracowania można znaleźć na stronie: healthinsight.pl
Przeczytaj także:
BADANIA PRZESIEWOWE: Badania przesiewowe – klucz do wczesnej diagnozy nowotworów, z którego wciąż korzystamy za rzadko
RAK PIERSI: Mammografia: Kluczowa rola w wykrywaniu raka piersi przed wystąpieniem objawów
RAK SYJKI MACICY: Rak szyjki macicy – wczesne wykrycie ratuje życie
RAK PŁUCA: Niskodawkowa tomografia komputerowa – nowy etap w profilaktyce raka płuca
RAK JELITA GRUBEGO: Kolonoskopia – klucz do wczesnego wykrycia raka jelita grubego