W latach 2022-2025 pogorszył się dostęp do porad genetycznych finansowanych przez NFZ. Średni czas oczekiwania na pilną poradę genetyczną dla dorosłych wydłużył się z 48 do 124 dni, a w niektórych województwach pacjenci czekali na konsultację ponad rok. Jednocześnie Polska nadal nie ma kompleksowych przepisów regulujących wykonywanie badań genetycznych, a materiał biologiczny bywa przekazywany do zagranicznych laboratoriów bez wiedzy i zgody pacjentów. Najwyższa Izba Kontroli wskazuje na brak skutecznego nadzoru nad tym obszarem, niepełną ewidencję laboratoriów i niedostateczne zabezpieczenia dotyczące jakości badań oraz ochrony danych genetycznych.
NIK: badania genetyczne bez skutecznego nadzoru państwa. Pacjenci czekają miesiącami na poradę
Kontrola Najwyższej Izby Kontroli ujawniła poważne luki w nadzorze nad badaniami genetycznymi w Polsce. Brakuje kompleksowych regulacji prawnych, pełnej ewidencji laboratoriów oraz skutecznej kontroli przekazywania materiału biologicznego za granicę. Jednocześnie pogarsza się dostęp do poradnictwa genetycznego finansowanego przez NFZ. W połowie 2025 roku na pilną konsultację w poradni dla dorosłych czekano średnio 124 dni.
Najwyższa Izba Kontroli przeprowadziła kontrolę Ministerstwa Zdrowia oraz 13 podmiotów leczniczych z laboratoriami genetycznymi w Warszawie, Bydgoszczy, Kielcach, Łodzi, Lublinie, Poznaniu i Wrocławiu, które korzystały ze środków publicznych w ramach umów z Narodowym Funduszem Zdrowia w latach 2022-2025. NIK zauważa, że nadal nie ma przepisów, które kompleksowo regulowałyby badania genetyczne. Pierwsze założenia ustawy przygotowano już w 2013 r., a prace nad projektem ustawy o testach genetycznych wykonywanych u człowieka rozpoczęto w 2017 r. Mimo to odpowiednie regulacje dotąd nie zostały przyjęte. Skutkiem braku odpowiednich regulacji są niejednolite standardy postępowania w laboratoriach (głównie tych, które nie zgłosiły działalności do ewidencji Krajowej Rady Diagnostów Laboratoryjnych). Utrudnia to kontrolę jakości badań i naraża pacjentów na niepotrzebne ryzyko.
W Polsce nie ma obowiązkowego rejestru laboratoriów genetycznych. Minister Zdrowia nie zna m.in. liczby wykonywanych badań, laboratoriów, poradni i biobanków, a resort w okresie objętym kontrolą nie kontrolował placówek wykonujących badania genetyczne. Kontrolowane laboratoria posiadały certyfikaty jakości, ale często tylko na jeden lub kilka rodzajów badań. Poza jednym wyjątkiem żadne nie wdrożyło normy ISO 15189 dla metod biologii molekularnej, którą NIK uznaje za gwarancję jakości i bezpieczeństwa badań.
Brakuje danych o liczbie medycznych laboratoriów diagnostycznych wykonujących badania genetyczne. Ewidencję laboratoriów prowadzi Krajowa Rada Diagnostów Laboratoryjnych (KRDL). Brak sankcji za niezgłoszenie do ewidencji laboratorium wykonującego badania genetyczne powoduje, że ewidencja jest niekompletna. Zgodnie z ewidencją funkcjonowało 260 podmiotów deklarujących wykonywanie badań w obszarze genetyki. Z informacji uzyskanych przez NIK wynika, iż tylko 48 proc. laboratoriów znajdujących się w rejestrze ujawniło pełne dane dotyczące prowadzonej działalności, co nie pozwala na pełną ocenę skali i zakresu badań genetycznych prowadzonych w kraju.
Prezes NFZ od stycznia 2022 r. do 30 września 2025 r. wydał 86 decyzji o badaniach genetycznych za granicą, ale według NIK takich badań jest wielokrotnie więcej. Część z nich zlecają placówki finansowane przez NFZ, bez wiedzy Funduszu. To rodzi zagrożenia, ponieważ wysyłka materiału genetycznego może odbywać się nie tylko do podmiotów z krajów Unii Europejskiej oferujących na ogół wysoką jakość prowadzonych badań, ale również poza ten obszar, np. do dalekowschodnich firm biotechnologicznych. Gromadzenie i analiza rodzimych zasobów genetycznych przez zagraniczne ośrodki, bez nadzoru państwowego, stwarza ryzyko ich wtórnego wykorzystania w celach innych niż naukowe i medyczne, w tym w zakresie stworzenia zagrożeń biologicznych dla określonych populacji
Według Izby próbki bywają przekazywane poza Polskę bez wiedzy i zgody pacjentów. Całkowicie poza kontrolą pozostaje kwestia stosowania zasad świadomej zgody pacjenta, zabezpieczenia pobranego materiału biologicznego oraz poufności uzyskanych danych genetycznych (są to wrażliwe dane osobowe).
Kolejni ministrowie zdrowia nie zadbali o upowszechnienie wiedzy z zakresu genetyki – dynamicznemu rozwojowi badań genetycznych nie towarzyszyły adekwatne działania edukacyjno-informacyjne. W rezultacie społeczeństwo nie ma podstawowej wiedzy o tym, czym są badania genetyczne, kiedy warto je wykonać, a także jakie jest ryzyko związane z niekontrolowanym przekazywaniem materiału genetycznego za granicę.
W okresie objętym kontrolą NIK do świadczeń gwarantowanych dodano dwa nowe badania genetyczne: w diagnostyce chorób rzadkich i niektórych nowotworów. To kierunek działań, który Izba ocenia pozytywnie.
Każdemu badaniu genetycznemu powinna towarzyszyć porada genetyczna, zarówno przy zlecaniu badania, jak i omawianiu wyniku. Tymczasem w latach 2022-2025 dostęp do takich porad w ramach NFZ się pogorszył, co ograniczało wykorzystanie wyników w diagnozowaniu i leczeniu. W poradniach dla dorosłych czas oczekiwania w przypadkach pilnych wydłużył się z 48 do 124 dni, czyli o ponad 158 proc., a w stabilnych o blisko 94 proc., czyli prawie dwukrotnie.
Zobacz także: Dr Andrzej Tysarowski: Profilowanie genomowe i płynna biopsja – kierunki rozwoju onkologii spersonalizowanej
W połowie 2025 r. na pilną wizytę najdłużej czekano w województwach małopolskim (280 dni) i podkarpackim (209 dni), najkrócej w łódzkim i zachodniopomorskim (po 48 dni), a w opolskim pacjentów przyjmowano niezwłocznie. Dla przypadków stabilnych najdłuższy czas oczekiwania odnotowano w woj. małopolskim (488 dni) i w woj. śląskim (456 dni), najkrótszy zaś w woj. łódzkim (65 dni) i woj. opolskim (55 dni). Jak ustaliła NIK, jedną z przyczyn były braki kadrowe. Na 100 tys. mieszkańców przypada 0,43 lekarza genetyki klinicznej (konsultant krajowy rekomenduje 0,7). Najtrudniejsza sytuacja jest w województwach: podkarpackim (gdzie wskaźnik wynosi 0,1) i świętokrzyskim (0,2), najlepsza w woj. łódzkim (wskaźnik 1,4). Mimo wniosków konsultanta krajowego genetyki klinicznej nie uznano za specjalizację priorytetową, a Ministerstwo Zdrowia nie określiło zapotrzebowania na lekarzy tej specjalności. W MZ nie prowadzono prac w zakresie utworzenia nowego zawodu doradcy genetycznego czy pielęgniarki genetycznej.

Łódzkie: 1,4 lekarza na 100 tys. mieszkańców. Mazowieckie: 0,9 lekarza na 100 tys. mieszkańców.
Opolskie: 0,6 lekarza na 100 tys. mieszkańców. Lubelskie: 0,5 lekarza na 100 tys. mieszkańców.
Lubuskie: 0,5 lekarza na 100 tys. mieszkańców. Pomorskie: 0,5 lekarza na 100 tys. mieszkańców.
Kujawsko-pomorskie: 0,4 lekarza na 100 tys. mieszkańców. Małopolskie: 0,4 lekarza na 100 tys. mieszkańców.
Podlaskie: 0,4 lekarza na 100 tys. mieszkańców. Warmińsko-mazurskie: 0,4 lekarza na 100 tys. mieszkańców.
Wielkopolskie: 0,4 lekarza na 100 tys. mieszkańców. Zachodniopomorskie: 0,4 lekarza na 100 tys. mieszkańców.
Dolnośląskie: 0,3 lekarza na 100 tys. mieszkańców. Śląskie: 0,3 lekarza na 100 tys. mieszkańców.
Świętokrzyskie: 0,2 lekarza na 100 tys. mieszkańców. Podkarpackie: 0,1 lekarza na 100 tys. mieszkańców.
Najwyższa wartość: 1,4 w województwie łódzkim. Najniższa wartość: 0,1 w województwie podkarpackim.
Źródło: opracowanie własne NIK.
Poprawa jakości i bezpieczeństwa badań genetycznych w Polsce wymaga działań systemowych, które mogłyby zostać wprowadzone w oparciu o przepisy ustaw regulujących wykonywanie badań genetycznych. Rozwój diagnostyki genetycznej jest kluczowy w kontekście nowoczesnej medycyny i powinien stać się jednym z priorytetów polityki zdrowotnej.
Najwyższa Izba Kontroli skierowała do ministra zdrowia wnioski o pilne przygotowanie kompleksowych regulacji dotyczących opieki genetycznej. Wśród rekomendowanych rozwiązań znalazły się:
– obowiązkowy rejestr podmiotów wykonujących badania genetyczne, z weryfikacją zgłoszeń i ich systematyczną aktualizacją,
– powiązanie badania genetycznego z poradą genetyczną zarówno przy jego zlecaniu, jak i przy analizie wyniku
– zapewnienie jakości badań zgodnie z normą ISO 15189 dla metod z zakresu biologii molekularnej,
– nadzór nad przekazywaniem materiału genetycznego za granicę
– oraz wzmocnienie ochrony genomu ludzkiego.
Izba postuluje również powiązanie badań genetycznych z poradnictwem specjalistycznym na etapie zlecania diagnostyki i omawiania wyników.
NIK zawnioskowała też o przygotowanie, wspólnie z Ministrem Nauki i Szkolnictwa Wyższego, przepisów o biobankowaniu na potrzeby badań naukowych, które uregulują m.in. standardy przechowywania materiału, certyfikację biobanków, zgody pacjentów i dostęp do ich danych klinicznych.
Po kontroli resort zdrowia poinformował NIK, że cały czas pracuje nad projektem kompleksowej regulacji. Przewidywany obecnie termin wystąpienia z wnioskiem o wpis projektu do wykazu prac legislacyjnych Rady Ministrów to IV kwartał 2026 r. Ministerstwo zapowiedziało uwzględnienie tego obszaru przy opracowywaniu przyszłych planów kontroli podmiotów leczniczych wykonujących badania genetyczne w trakcie analizy wniosków, z których później zostaną wybrane tematy do rocznego planu kontroli prowadzonych przez Ministerstwo.
Badania genetyczne w raku piersi. Które mutacje wpływają na wybór leczenia?
Testy wielogenowe w raku piersi. Jak wyniki badań pomagają dobrać leczenie?
Najważniejsze ustalenia NIK:
| Co tracą pacjenci bez ustawy – prace trwają od 2013 r. W Polsce – pomimo że pierwsze założenia ustawy powstały w 2013 r., a prace nad projektem ustawy o testach genetycznych wykonywanych u człowieka podjęto już w 2017 r – nie ma przepisów, które kompleksowo regulowałyby badania genetyczne. Skutkiem braku odpowiednich regulacji są niejednolite standardy postępowania w laboratoriach (głównie tych, które nie zgłosiły działalności do ewidencji Krajowej Rady Diagnostów Laboratoryjnych). Utrudnia to kontrolę jakości badań i naraża pacjentów na niepotrzebne ryzyko. | Dobrowolny rejestr i niepełne certyfikaty W Polsce nie ma obowiązkowego rejestru laboratoriów genetycznych. Minister Zdrowia nie zna m.in. liczby wykonywanych badań, laboratoriów, poradni i biobanków, a ministerstwo, w okresie objętym kontrolą, nie kontrolowało placówek wykonujących badania genetyczne. Kontrolowane laboratoria posiadały certyfikaty jakości, ale często tylko na jeden lub kilka rodzajów badań. Poza jednym wyjątkiem żadne nie wdrożyło normy ISO 15189 dla metod biologii molekularnej, którą NIK uznaje za gwarancję jakości i bezpieczeństwa badań. |
| Próbki pacjentów wyjeżdżają za granicę bez nadzoru Prezes NFZ od stycznia 2022 r. do 30 września 2025 r. wydał 86 decyzji o badaniach genetycznych za granicą, ale według NIK takich badań jest wielokrotnie więcej. Część z nich zlecają placówki finansowane przez NFZ, bez wiedzy Funduszu. To rodzi zagrożenia, ponieważ wysyłka materiału genetycznego może odbywać się nie tylko do podmiotów z krajów UE oferujących na ogół wysoką jakość prowadzonych badań, ale również poza ten obszar, np. do dalekowschodnich firm biotechnologicznych. Brak kompleksowych zasad ochrony materiału genetycznego to także: nieograniczone wysyłanie za granicę materiału pobranego od pacjentów – według NIK często bez wiedzy i zgody pacjenta i mimo braku pełnej wiedzy na temat standardów jakości obowiązujących w zagranicznym laboratorium oraz warunków, w jakich wykonano analizę. To z kolei podważa wiarygodność przeprowadzonych badań i stwarza ryzyko błędnych wyników, które mogą przełożyć się na niewłaściwe decyzje kliniczne; tworzenie przez część zagranicznych laboratoriów własnych baz danych, w oparciu o materiał przekazany do badań, a następnie żądanie opłat za dostęp do danych zgromadzonych na podstawie odpłatnych zleceń; utrudnione tworzenie własnych (krajowych) banków danych. | Brak edukacji Kolejni ministrowie zdrowia nie zadbali o upowszechnienie informacji z zakresu genetyki, więc dynamicznemu rozwojowi badań genetycznych nie towarzyszyły adekwatne działania edukacyjno-informacyjne. W rezultacie pacjenci nie mają podstawowej wiedzy o tym, czym są m.in. badania genetyczne, kiedy warto je wykonać, a także jakie jest ryzyko związane z niekontrolowanym przekazywaniem materiału genetycznego za granicę. Dobrze poinformowany pacjent potrafi aktywnie uczestniczyć w procesie dbania o własne zdrowie – wie, jak podejmować działania profilaktyczne, świadomie wybierać lekarzy oraz umie ocenić, czy laboratorium spełnia standardy jakości. |
| Dwa nowe badania w koszyku NFZ – dobry kierunek W okresie objętym kontrolą NIK do świadczeń gwarantowanych dodano dwa nowe badania genetyczne: w diagnostyce chorób rzadkich i niektórych nowotworów. To kierunek działań, który NIK ocenia pozytywnie. | Coraz dłuższe oczekiwanie na poradę genetyczną Badaniu genetycznemu powinna towarzyszyć każdorazowa porada genetyczna, zarówno przy zlecaniu badania, jak i omawianiu wyniku. Tymczasem w latach 2022-2025 dostęp do takich porad w ramach NFZ się pogorszył, co ograniczało wykorzystanie wyników w diagnozowaniu i leczeniu. W poradniach dla dorosłych czas oczekiwania w przypadkach pilnych wydłużył się z 48 do 124 dni, czyli o ponad 158 %, a w stabilnych o blisko 94 %, czyli prawie dwukrotnie. |
| Duże różnice między województwami W połowie 2025 r. na pilną wizytę najdłużej czekano w województwach małopolskim (280 dni) i podkarpackim (209 dni), najkrócej w łódzkim i zachodniopomorskim (po 48 dni), a w opolskim pacjentów przyjmowano bezzwłocznie. Dla przypadków stabilnych najdłuższy czas oczekiwania odnotowano w woj. małopolskim 488 dni i w woj. śląskim 456 dni, najkrótszy zaś w woj. łódzkim 65 dni i woj. opolskim 55 dni. Jak ustaliła NIK, jedną z przyczyn były braki kadrowe. Na 100 tys. mieszkańców przypada 0,43 lekarza genetyki klinicznej (konsultant krajowy rekomenduje 0,7). Najtrudniejsza sytuacja jest w województwach: podkarpackim (gdzie wskaźnik wynosi 0,1) i świętokrzyskim (gdzie wynosi 0,2), najlepsza w województwie łódzkim (wskaźnik 1,4). Mimo wniosków konsultanta krajowego, genetyki klinicznej nie uznano w przepisach za specjalizację priorytetową, a ministerstwo nie określiło, ilu specjalistów potrzebuje system. |
Leczenie raka piersi w programie B.9.FM. Kiedy wynik badania genetycznego ma znaczenie?
Diagnostyka molekularna a refundacja. Jak oceniane są nowe badania dla pacjentów?
Komentarz redakcyjny
Badania genetyczne w Polsce. Problemy znane od lat, regulacji nadal brak
Wyniki najnowszej kontroli Najwyższej Izby Kontroli trudno rozpatrywać w oderwaniu od wcześniejszych ustaleń tej instytucji. Już w 2018 roku NIK wskazywała na brak kompleksowych przepisów dotyczących wykonywania badań genetycznych, niedostateczny nadzór nad laboratoriami oraz potrzebę zapewnienia bezpieczeństwa materiału biologicznego i danych pacjentów. Osiem lat później kontrolerzy opisują wiele tych samych problemów. Pomimo rozwoju diagnostyki molekularnej i coraz szerszego wykorzystania badań genetycznych w medycynie nie powstały regulacje, które całościowo określałyby zasady funkcjonowania tego obszaru.
Z perspektywy pacjentów onkologicznych szczególnie istotna jest kwestia wiarygodności wyników badań. Diagnostyka genetyczna i molekularna odgrywa coraz większą rolę w rozpoznawaniu nowotworów, identyfikowaniu dziedzicznych predyspozycji do zachorowania oraz kwalifikowaniu chorych do terapii ukierunkowanych molekularnie. W niektórych nowotworach wynik określonego badania stanowi warunek zastosowania konkretnego leku. Znaczenie ma więc zarówno dostępność diagnostyki, jak i jakość jej wykonania, właściwa interpretacja wyniku oraz możliwość wykorzystania uzyskanych informacji w dalszym postępowaniu klinicznym.
Ustalenia NIK dotyczące niepełnej ewidencji laboratoriów, ograniczonego zakresu certyfikacji i braku kompleksowego nadzoru wymagają szczególnej uwagi właśnie w kontekście rosnącej roli medycyny personalizowanej. Pacjent, który otrzymuje skierowanie na badanie genetyczne, powinien mieć pewność, że zostanie ono wykonane zgodnie z odpowiednimi standardami, a jego wynik będzie wiarygodną podstawą decyzji medycznych. Istotne jest również to, kto otrzymuje dostęp do pobranego materiału biologicznego, gdzie próbka jest analizowana i na jakich zasadach mogą być przechowywane oraz wykorzystywane dane genetyczne.
Osobnym problemem pozostaje dostęp do poradnictwa genetycznego. Według NIK średni czas oczekiwania na pilną konsultację dla dorosłych wzrósł z 48 dni w 2022 roku do 124 dni w połowie 2025 roku. W przypadku pacjentów z podejrzeniem dziedzicznej predyspozycji do nowotworów konsultacja genetyczna może mieć znaczenie również dla członków rodziny, którzy na podstawie ustalonego ryzyka mogą zostać objęci odpowiednią diagnostyką i nadzorem. Samo zwiększanie liczby dostępnych badań nie rozwiąże problemu, jeżeli równolegle nie zostaną zapewnione możliwości specjalistycznej konsultacji i interpretacji wyników.
Ministerstwo Zdrowia zapowiada dalsze prace nad regulacjami dotyczącymi badań genetycznych. Zgodnie z informacją przekazaną NIK wystąpienie o wpis projektu do wykazu prac legislacyjnych Rady Ministrów przewidywane jest na czwarty kwartał 2026 roku. Na obecnym etapie trudno więc wskazać, kiedy nowe przepisy mogłyby wejść w życie i jaki ostatecznie przyjmą zakres.
Wnioski z kontroli powinny stać się podstawą do szczegółowej dyskusji o organizacji diagnostyki genetycznej w Polsce, obejmującej nie tylko standardy laboratoryjne, lecz także finansowanie badań, dostępność specjalistów, ochronę danych i odpowiedzialność za dalsze wykorzystanie materiału biologicznego. Po kilkunastu latach prac nad przepisami zasadniczą kwestią pozostaje termin ich przyjęcia i zakres rzeczywistych zmian w opiece nad pacjentami.
Agnieszka Starewicz-Jaworska, redaktor naczelna ONKOKURIERA
RAPORT NIK: Badania genetyczne mogą zmienić życie całej rodziny. Państwo od lat nie ustaliło kompleksowych zasad ochrony materiału genetycznego Pobierz informację o wynikach kontroli
Jakość i bezpieczeństwo badań genetycznych
Nr ewidencyjny: P/25/043
Data publikacji: 2026-10-22 08:25
Dział tematyczny: zdrowie
Diagnostyka genetyczna w onkologii. Dlaczego jakość badań decyduje o leczeniu?
Badania genomu metodą NGS. Kto może skorzystać z nowoczesnej diagnostyki?
Czy badania genetyczne w Polsce są bezpieczne? NIK wskazała na luki w regulacjach i nadzorze nad laboratoriami. Nie oznacza to, że wszystkie badania wykonywane w Polsce są niebezpieczne lub niewiarygodne. Kontrola wykazała potrzebę wzmocnienia nadzoru i ujednolicenia wymagań jakościowych.
Czy próbki materiału genetycznego mogą być wysyłane za granicę? Tak. Badania genetyczne mogą być wykonywane w zagranicznych laboratoriach. NIK stwierdziła jednak przypadki przekazywania materiału bez wiedzy i zgody pacjentów, wskazując na konieczność lepszego nadzoru nad tym procesem.
Ile czeka się na poradnię genetyczną w ramach NFZ? Według danych NIK w połowie 2025 roku średni czas oczekiwania na pilną poradę genetyczną dla dorosłych wynosił 124 dni, a w przypadkach stabilnych 223 dni. Czas oczekiwania znacznie różnił się między województwami.
Dlaczego badania genetyczne są ważne w onkologii? Pozwalają między innymi rozpoznawać dziedziczne predyspozycje do niektórych nowotworów oraz wykrywać zmiany molekularne, które mogą wpływać na wybór leczenia. Zakres potrzebnych badań zależy od rozpoznania i sytuacji klinicznej.
Czy Polska ma ustawę o badaniach genetycznych? Na dzień 23 października 2026 roku Polska nie ma kompleksowej ustawy regulującej całościowo wykonywanie badań genetycznych u ludzi. Ministerstwo Zdrowia zapowiada kontynuację prac legislacyjnych.
Dlaczego Polska potrzebuje ustawy o badaniach genetycznych? Eksperci wskazują bariery
• Artykuł zaktualizowano:









Zostaw odpowiedź