Narodowa Strategia Onkologiczna jest na półmetku. Co zostało zrealizowane w 2024 r.? Według wiceministra zdrowia Marka Kosa sporo, strona społeczna ma jednak zastrzeżenia.
Narodowa Strategia Onkologiczna (NSO) to program, który wytycza kierunki rozwoju w obszarze onkologii w Polsce. Jego celem nadrzędnym jest zwiększenie odsetka osób, które przeżywają 5 lat od zakończenia terapii onkologicznej, a także zmniejszenie zachorowalności na nowotwory oraz poprawa skuteczności i jakości leczenia onkologicznego. Całkowity budżet Narodowej Strategii Onkologicznej na lata 2020-2030, bo na ten okres została ona przyjęta, wynosi 5, 1 mld zł. W 2024 r. wydano na realizację NSO 500 mln zł i tak będzie każdego roku do 2030.
Działania w ramach NSO zostały podzielone na pięć obszarów. Pierwszym z nich jest rozwój systemu kształcenia personelu medycznego. Kolejne to zwiększenie świadomości społecznej na temat profilaktyki nowotworów oraz kształtowanie postaw prozdrowotnych. Trzeci obszar to zwiększenie dostępności i zgłaszalności na badania przesiewowe oraz poprawa ich jakości. Kolejny, czwarty to wsparcie badań naukowych w onkologii oraz zapewnienie dostępu do nowoczesnych metod diagnostycznych i leczniczych. Ostatni, piąty obszar kluczowy to optymalizacja procesu leczenia, a także doposażenie ośrodków w nowoczesny sprzęt i infrastrukturę.
Pięć strategicznych obszarów
Podczas posiedzenia sejmowej Komisji Zdrowia wiceminister Marek Kos przedstawił sprawozdanie z realizacji Narodowej Strategii Onkologicznej w 2024 r. W roku 2024 zrealizowano 51 zadań Narodowej Strategii Onkologicznej. Wyzwania w dalszym ciągu koncentrowały się na dziedzinach związanych z walką z chorobami nowotworowymi. Wśród działań priorytetowych znajdowały się między innymi edukacja społeczeństwa i wprowadzenie działań profilaktycznych, w tym realizacja programu szczepień przeciw HPV, rozwój nowych metod terapeutycznych oraz optymalizacja procesu opieki nad pacjentami – powiedział przedstawiciel resortu zdrowia.
Inwestycje w kadry – w tym obszarze dokonano przeglądu i nowelizacji standardów kształcenia na studiach na kierunku pielęgniarstwo i położnictwo. W drodze rozporządzenia ministra nauki zaktualizowano i rozszerzono katalog szczegółowych efektów uczenia się w zakresie profilaktyki onkologicznej oraz opieki nad chorymi w trakcie i po zakończeniu leczenia przeciwnowotworowego. Standardy te będą miały zastosowanie od cyklu kształcenia, które rozpocznie się w roku akademickim 2025/2026.
Powszechny program szczepień przeciw HPV jest elementem drugiego obszaru dotyczącego profilaktyki i działań prozdrowotnych. Od 1 września ubiegłego roku szczepienia przeciw wirusowi brodawczaka ludzkiego są dostępne dla dzieci po ukończeniu 9. roku życia do ukończenia 14. roku życia. Jednocześnie uruchomiony został wspólny program Ministerstwa Edukacji Narodowej i Ministerstwa Zdrowia umożliwiający wykonywanie tych szczepień w szkołach. W 2024 r. zaszczepiono prawie 318 tys. dzieci – 186 tys. dziewczynek i 162 tys. chłopców. Według danych na 29 czerwca 2025 r. wyszczepialność wyniosła zaledwie nieco ponad 14 proc. W tym czasie kontynuowana była ogólnopolska kampania promująca szczepienia przeciw HPV mającą na celu dotarcie do rodziców i ich dzieci z informacją o korzyściach płynących ze szczepień.
W prewencji wtórnej (obszar trzeci) działania skupiały się na monitorowaniu jakości dostępnych programów badań przesiewowych. Pracowano także nad rozwiązaniami, które pozwoliły wprowadzić w tym roku dwa nowoczesne badania – cytologię na podłożu płynnym oraz test HPV.
Przełom w onkologii: genetyka z krwi bez hospitalizacji i na koszt państwa
W czwartym obszarze (inwestycje w naukę i innowacje) rozszerzono wykaz leków refundowanych w terapiach onkologicznych. W 2024 r. refundacją objęto 135 innowacyjnych terapii, z czego 36 cząsteczkowskazań było z obszaru onkologii. W ramach czwartej edycji konkursu na tworzenie centrów wsparcia badań klinicznych zarekomendowano do objęcia wsparciem 12 przedsięwzięć na łączną kwotę niemal 200 mln zł z funduszy Krajowego Planu Odbudowy. Tym samym polską sieć badań klinicznych tworzy teraz 35 ośrodków. Celem kolejnego konkursu jest wsparcie rozwoju istniejących lub tworzonych centrów. Zarekomendowano do objęcia wsparciem 18 przedsięwzięć na łączną kwotę 110 mln zł.
Ostatni z kluczowych obszarów to inwestycje w system opieki onkologicznej. W ramach tego obszaru dofinansowano wymianę bądź też zakup sprzętu do diagnostyki i leczenia nowotworów złośliwych za niemal 414 mln zł. Zakupiono 36 mammografów dla 26 podmiotów, 14 akceleratorów dla 13 podmiotów, aparat do brachyterapii dla jednego podmiotu, systemy planowania leczenia radioterapeutycznego dla 14 podmiotów, sprzęt do diagnostyki i leczenia raka płuca dla 12 oddziałów torakochirurgii oraz takiej samej liczby oddziałów pulmonologii. Zakupiono także sprzęt do diagnostyki i leczenia białaczek i chłoniaków dla 38 podmiotów, udzielających świadczeń dorosłym jak również dla 12 podmiotów udzielających świadczeń dla dzieci. Zakupiono także aparaturę i sprzęt medyczny do diagnostyki patomorfologicznej w chorobach nowotworowych dla 28 podmiotów.
Wdrażanie Krajowej Sieci Onkologicznej
W 2024 r. były kontynuowane także prace związane z wdrażaniem Krajowej Sieci Onkologicznej (KSO), której celem jest poprawa organizacji opieki onkologicznej poprzez zapewnienie bezpieczeństwa oraz wysokiej jakości diagnostyki i leczenia onkologicznego. W ubiegłym roku w ramach tych działań dokonano kwalifikacji podmiotów leczniczych do poszczególnych poziomów zabezpieczenia opieki onkologicznej w KSO. Powołano 16 wojewódzkich ośrodków monitorujących, wprowadzono tzw. ścieżki pacjenta dla 18 grup nowotworów złośliwych opublikowane jako kluczowe zalecenia diagnostyczno-lecznicze dotyczące organizacji opieki onkologicznej, jak również zasad postępowania klinicznego. Rozpoczęto proces szkolenia koordynatorów opieki onkologicznej, przeprowadzono szkolenia dla podmiotów zakwalifikowanych do KSO jako specjalistyczne ośrodki leczenia onkologicznego, w skrócie SOLO, oraz pełniących funkcje wojewódzkich ośrodków monitorujących.
Uruchomiono program wsparcia dla szpitali zakwalifikowanych do Krajowej Sieci Onkologicznej finansowany z Krajowego Planu Odbudowy. Do objęcia wsparciem zarekomendowano przedsięwzięcia wskazane przez 106 podmiotów na łączną kwotę ok. 5 mld zł na przebudowę, budowę, modernizację lub doposażenie infrastruktury leczniczej, świadczącej usługi w zakresie onkologii. Realizowano także prace dotyczące opracowania i wdrożenia elektronicznej karty diagnostyki i leczenia onkologicznego, wprowadzono informacyjną infolinię KSO, równie zapewniono wsparcie procesu wdrażania Krajowej Sieci Onkologicznej przez Krajową Radę Onkologiczną.
Co nie zostało zrobione
Podczas dyskusji po wystąpieniu min. Kosa posłanka Wioleta Tomczak (Polska 2050) zauważyła, że mamy odrobinę lepsze wyniki niż rok wcześniej, jeżeli chodzi o zgłaszalność na szczepienia przeciw HPV, jednak wynik 13,46 proc. trudno uznać za zadowalający. Według niej powodem jest niewłaściwa polityka informacyjna. Dotyczy to nie tylko szczepień przeciw HPV, ale także innych programów profilaktyczny, na które zgłaszalność też jest niewielka.
Czy jest ewaluacja tego typu działań na bieżąco, czy jest brany pod uwagę głos ekspertów, np. z Narodowego Instytutu Onkologii, którzy mają dane z innych krajów, co dokładnie działa, a co nie działa? Czy jesteśmy w stanie dotrzeć do osób, które mówią, że są zdrowe i w związku z tym nie chcą podejmować żadnych działań w zakresie profilaktyki, czy będziemy po prostu uważali, że prowadzimy pewne aktywności, które mają zachęcić społeczeństwo do badań? – pytała posłanka.
Wojciech Wiśniewski reprezentujący Federację Przedsiębiorców Polskich chciał wiedzieć, jaki jest planowany termin wprowadzenia programu przesiewowego w kierunku raka płuca za pomocą niskodatkowej tomografii komputerowej i czy będzie uwzględniał możliwość mobilnej realizacji tego badania. Bardzo enigmatyczne w sprawozdaniu są informacje dotyczące Polskiego Rejestru Onkohematologicznego (PROH). To projekt, którego realizacja kosztowała 16 mln zł. Jaki uzysk ma polskie społeczeństwo z wydania tych pieniędzy na PROH. Jaka jest kompletność danych w tym rejestrze nie populacyjnym, a klinicznym? – pytał przedsiębiorca.
Joanna Frączak-Kazana, reprezentująca Fundację Onkologiczną Alivia zapowiedziała, że jej fundacja lada moment opublikuje raport „Odhaczone zadania, niespełnione obietnice – realizacji Narodowej Strategii Onkologicznej w latach 2020-2024 z perspektywy pacjenckiej”.
Pan minister w sprawozdaniu przedstawił informacje o realizacji zadań, natomiast jednym z elementów strategii są również oczekiwane rezultaty w każdym z obszarów strategii. Chciałabym zwrócić szczególną uwagę na brak osiągnięcia kluczowych rezultatów na półmetku realizacji strategii w trzech najważniejszych z punktu widzenia pacjentów obszarach. Chodzi o profilaktykę pierwotną, profilaktykę wtórną oraz organizację systemu opieki onkologicznej. W zakresie profilaktyki pierwotnej oczekiwane rezultaty były ambitne. Do końca 2024 r. poziom wyszczepialności przeciw HPV miał osiągnąć 60 proc., tymczasem na koniec 2024 r. było to 11 proc. Zgodnie z celami edukacja zdrowotna i promocja zdrowego stylu życia miały być systemowo obecne w szkołach. Edukacja zdrowotna będzie fakultatywna, a działania informacyjne są rozproszone i niesystemowe – powiedziała przedstawicielka Alivii.
Joanna Frączak-Kazana przypomniała, że w zakresie profilaktyki wtórnej, czyli badań przesiewowych, oczekiwane rezultaty to do końca 2024 r. zwiększenie zgłaszalności na mammografię do co najmniej 60 proc., jest 33 proc. Zgłaszalność na cytologię również miała się zwiększyć do 60 proc, a wynosi 11 proc. Te dane nie uwzględniają badań wykonywanych w placówkach prywatnych, bo nie maja one obowiązku raportowania do NFZ. Zgłaszalność na kolonoskopię miało wynosić na koniec 2024 r. 30 proc., jednak według danych na 1 kwietnia 2025 r., było to zaledwie 14 proc.
Zgodnie z Narodową Strategią Onkologiczną do końca 2024 r. wszyscy pacjenci mieli być objęci koordynowaną opieką onkologiczną. Tak się nie stało mimo wdrożenia KSO. Nie wdrożono systemu e-DILO, który miał być nośnikiem informacji i zapewnić monitoring świadczeń. Oprócz tego wszystkiego do końca 2024 r. miał być wyrównany i zwiększymy dostęp do świadczeń opieki rehabilitacyjnej, paliatywnej i hospicyjnej – wymieniała niezrealizowane założenia NSO Joanna Frączak-Kazana.
Minister Kos w odpowiedzi na pytania i zarzuty wyjaśnił, że Narodowa Strategia Onkologiczna powstała w 2020 r. Już na starcie miała poślizg spowodowany epidemią COVID, który uniemożliwił przez pewien czas jej realizację. Dlatego też założone efekty nie zostały jeszcze osiągnięte, ale w takim wieloletnim projekcie chodzi o to, aby na zakończenie był w jak największej mierze zrealizowany, bo niemożliwym jest zrealizowanie całości w połowie wyznaczonego czasu – wyjaśniał wiceminister Kos .
Małą wyszczepialność przeciwko HPV przedstawiciel ministerstwa tłumaczył tym, że w szkołach szczepienia są realizowane dopiero od 1 września, czyli były wykonywane tylko przez jedną trzecią 2024 r. Ale jego zdaniem przy odpowiedniej promocji szczepień, zachęcaniu zarówno szkół, jak też i rodziców do zaszczepienia dzieci, efekty mogą być dużo, dużo lepsze w 2025 r. jak i w kolejnych.
Jeśli chodzi o termin wprowadzenia badań przesiewowych w kierunku raka płuca za pomocą niskodawkowej tomografii komputerowej, to w 2024 r. wykonaliśmy ponad 16 tys. takich badań. Natomiast od 1 stycznia 2026 r. będzie to procedura możliwa do zakontraktowania w ramach umowy z Narodowym Funduszem Zdrowia – zapowiedział Marek Kos.
Narodowa Strategia Onkologiczna, NSO, realizacja Narodowej Strategii Onkologicznej, profilaktyka onkologiczna, szczepienia HPV, badania przesiewowe, koordynowana opieka onkologiczna, Krajowa Sieć Onkologiczna, system opieki onkologicznej, inwestycje w onkologię, zdrowie publiczne, rak płuca, innowacje w onkologii, nowoczesne terapie onkologiczne, wyniki Narodowej Strategii Onkologicznej, wyzwań w onkologii, minister zdrowia, poprawa skuteczności leczenia nowotworów, inwestycje w onkologię w Polsce, 2024 w onkologii