Tegoroczna Nagroda Nobla w dziedzinie medycyny została przyznana trójce naukowców: Mary Brunkow, Fredowi Ramsdellowi oraz Shimonowi Sakaguchiemu. Ich badania doprowadziły do odkrycia roli limfocytów T regulatorowych (Treg) oraz znaczenia genu FOXP3 w utrzymaniu równowagi układu odpornościowego. Te przełomowe odkrycia mają również ogromne znaczenie w onkologii, co komentują prof. Elżbieta Sarnowska i dr hab. n. med. Sergiusz Markowicz z Pracowni Immunoterapii Eksperymentalnej Narodowego Instytutu Onkologii (NIO-PIB).
Od myszy „scurfy” do nowoczesnej immunoterapii
Historia odkrycia, które przyniosło Nagrodę Nobla, sięga 1949 roku, kiedy w Oak Ridge National Laboratory w Stanach Zjednoczonych zaobserwowano u myszy spontaniczną mutację na chromosomie X. Samce cierpiały na ciężką chorobę autoimmunologiczną – z łuszczącą się skórą, utratą masy ciała i powiększeniem narządów. Fenotyp zwierząt nazwano „scurfy”, czyli „szorstkie, pokryte łuskami”.
Dopiero w 2001 roku Mary Brunkow i Fred Ramsdell wykazali, że przyczyną choroby jest brak białka Foxp3, uniemożliwiający powstawanie komórek T regulatorowych. Z kolei Shimon Sakaguchi już w 1995 roku zidentyfikował u myszy komórki CD4⁺CD25⁺ Treg, których usunięcie prowadziło do ciężkiej choroby autoimmunologicznej, a ich ponowne wprowadzenie przywracało równowagę immunologiczną.
Połączenie tych badań ustaliło, że limfocyty Treg są kluczowe dla utrzymania tolerancji immunologicznej, a gen FOXP3 pełni rolę ich głównego regulatora.
Komórki, które utrzymują równowagę
Limfocyty Treg tłumią nadmierne reakcje układu odpornościowego, chroniąc organizm przed autoagresją. Odgrywają też kluczową rolę w czasie ciąży, zapobiegając odrzuceniu płodu przez organizm matki.
Jak podkreśla prof. Elżbieta Sarnowska z NIO-PIB: To odkrycie zmieniło nasze spojrzenie na układ odpornościowy. Jego siła nie polega tylko na niszczeniu patogenów, lecz także na zdolności do samoregulacji. To właśnie ta równowaga jest kluczem do zdrowia.
Związek z nowotworami
Choć Nagroda Nobla 2025 dotyczy badań nad tolerancją immunologiczną i chorobami autoimmunologicznymi, jej znaczenie wykracza daleko poza ten obszar – obejmuje także onkologię. Limfocyty Treg występują bowiem również w środowisku nowotworowym, gdzie mogą hamować działanie innych komórek odpornościowych, sprzyjając wzrostowi guza.
Jak wyjaśnia dr hab. n. med. Sergiusz Markowicz: W onkologii limfocyty Treg działają jak miecz obosieczny – chronią przed autoagresją, ale mogą też osłabiać odpowiedź immunologiczną przeciw nowotworowi. Zrozumienie ich funkcji jest kluczowe dla dalszego rozwoju immunoterapii.
Nowe ścieżki terapii
Odkrycia nagrodzonych naukowców stały się fundamentem badań w immunoterapii nowotworów. Mechanizmy regulacji odporności stanowią dziś podstawę terapii z użyciem inhibitorów punktów kontrolnych, które uwalniają układ odpornościowy do skuteczniejszego ataku na komórki rakowe.
Prof. Sarnowska dodaje: Dzięki lepszemu poznaniu funkcji Treg możemy wzmacniać odpowiedź immunologiczną przeciw nowotworowi, jednocześnie unikając nadmiernej aktywacji, która mogłaby prowadzić do autoagresji. To balans, którego nauczyła nas biologia.
Fundament dla przyszłości
Odkrycia tegorocznych Noblistów pokazują, że immunologia i onkologia są ze sobą nierozerwalnie powiązane. Zrozumienie roli limfocytów Treg nie tylko zmieniło sposób leczenia chorób autoimmunologicznych, ale także otworzyło drogę do bardziej skutecznych i bezpiecznych terapii przeciwnowotworowych.
To, co dziś widzimy w klinikach onkologicznych, ma swoje korzenie w fundamentalnych badaniach sprzed dekad. Każdy postęp w zrozumieniu układu odpornościowego przybliża nas do skuteczniejszego i bardziej spersonalizowanego leczenia raka – podsumowuje dr hab. Markowicz.
Badania limfocytów T w Narodowym Instytucie Onkologii
W NIO-PIB prowadzone są badania nad mechanizmami tzw. wyczerpania limfocytów T pod wpływem komórek nowotworowych. Naukowcy poszukują metod modulowania ich aktywności i funkcji, a także badają, czy we wczesnym stadium choroby można wykryć subtelne sygnały nowotworowe w krwi obwodowej.
Badania obejmują także wpływ limfocytów T efektorowych na komórki nowotworowe – czyli rodzaj presji selekcyjnej, przed którą guz stara się uciec, zmieniając swój profil molekularny i fenotypowy.
Immunologia jest dziedziną niezwykle złożoną, w której współdziałanie różnych populacji komórek tworzy fascynujący, ale wymagający system. Tegoroczne odkrycia Noblistów pokazują, że cierpliwość, precyzja i rzetelność w badaniach podstawowych mogą przełożyć się na realne korzyści w leczeniu chorób autoimmunologicznych i nowotworowych.
Pytania i odpowiedzi
1. Co to są limfocyty T regulatorowe (Treg)?
Limfocyty T regulatorowe to komórki układu odpornościowego, które tłumią nadmierne reakcje immunologiczne, chronią przed chorobami autoimmunologicznymi i pomagają w utrzymaniu równowagi odpornościowej organizmu.
2. Jaką rolę pełni gen FOXP3?
Gen FOXP3 koduje białko kluczowe dla powstawania i funkcjonowania limfocytów Treg. Mutacje w tym genie prowadzą do upośledzenia regulacji układu odpornościowego i mogą powodować choroby autoimmunologiczne.
3. Dlaczego odkrycia Noblistów są ważne dla onkologii?
Limfocyty Treg w środowisku nowotworowym mogą hamować reakcję układu odpornościowego przeciw komórkom rakowym. Zrozumienie ich działania pozwala opracowywać skuteczniejsze immunoterapie przeciwnowotworowe, w tym inhibitory punktów kontrolnych (checkpoint inhibitors).
4. Co to są inhibitory punktów kontrolnych (checkpoint inhibitors)?
To leki immunoterapeutyczne, które „zdejmują hamulec” z układu odpornościowego, umożliwiając mu skuteczniejszy atak na komórki nowotworowe, zwiększając efektywność leczenia raka.
5. Jakie badania prowadzi Narodowy Instytut Onkologii (NIO-PIB) w tym zakresie?
NIO-PIB bada mechanizmy wyczerpania limfocytów T pod wpływem nowotworów, sposoby modulowania ich aktywności oraz możliwość wykrywania w krwi wczesnych sygnałów nowotworowych. Badania te mają na celu rozwój bardziej spersonalizowanych i skutecznych terapii przeciwnowotworowych.
6. Czy odkrycia te mają znaczenie tylko dla chorób autoimmunologicznych?
Nie. Choć początkowo badania dotyczyły tolerancji immunologicznej i chorób autoimmunologicznych, dziś są fundamentem immunoterapii nowotworów i leczenia wielu chorób przewlekłych, w których układ odpornościowy odgrywa kluczową rolę.
Regulatorowe limfocyty T i immunotolerancja obwodowa – przełomowe odkrycie nagrodzone Noblem 2025
Prof. Piotr Trzonkowski o medycznym Noblu: odkrycie porównywalne do penicyliny
Nobel z medycyny za odkrycie komórek T-regulatorowych
Nobel w medycynie: kluczowa rola komórek T-regulatorowych
Nagroda Nobla w dziedzinie medycyny 2025 – odkrycia istotne także dla onkologii
Źródło: NIO-PIB