Od 1 października 2026 roku pacjenci z przerzutowym rakiem jelita grubego z mutacją BRAF V600E uzyskali w Polsce dostęp do refundowanego leczenia enkorafenibem w skojarzeniu z cetuksymabem w drugiej i kolejnych liniach terapii. To zmiana dotycząca stosunkowo niewielkiej, ale szczególnie wymagającej grupy chorych. Jednocześnie pokazuje, jak ważna w zaawansowanym raku jelita grubego stała się diagnostyka molekularna – bo bez oznaczenia mutacji BRAF nie można rozpoznać pacjenta, który może skorzystać z tej terapii.
Od początku października obowiązuje nowe obwieszczenie refundacyjne Ministerstwa Zdrowia. Jedną ze zmian w programie lekowym B.4 „Leczenie chorych na raka jelita grubego” jest finansowanie enkorafenibu w skojarzeniu z cetuksymabem u dorosłych pacjentów z przerzutowym rakiem jelita grubego i potwierdzoną mutacją BRAF V600E, którzy wcześniej otrzymali leczenie systemowe. Narodowy Instytut Onkologii wskazuje, że chodzi o zastosowanie terapii w drugiej lub kolejnych liniach leczenia.
Zmiana nie oznacza więc, że pojawił się nowy lek ani że od 1 października powstało nowe wskazanie medyczne. Enkorafenib w skojarzeniu z cetuksymabem był wcześniej zarejestrowany w Unii Europejskiej dla tej populacji chorych. Nowością jest możliwość finansowania leczenia w Polsce ze środków publicznych po spełnieniu kryteriów programu lekowego. Europejska Agencja Leków wskazuje, że takie skojarzenie jest przeznaczone dla dorosłych chorych na przerzutowego raka jelita grubego z mutacją BRAF V600E, którzy otrzymali wcześniej leczenie systemowe.*
BRAF V600E nie jest tylko kolejnym oznaczeniem w wyniku
W przerzutowym raku jelita grubego coraz trudniej mówić o leczeniu wyłącznie na podstawie lokalizacji nowotworu i stopnia jego zaawansowania. U części pacjentów o wyborze terapii decydują również biologiczne cechy guza. Dlatego wynik badania molekularnego może mieć bezpośrednie przełożenie na dalsze postępowanie.
Jedną z ocenianych zmian jest mutacja BRAF V600E. W materiałach dotyczących refundacji wskazuje się, że występuje ona u około 8–12 proc. chorych na przerzutowego raka jelita grubego. Nie oznacza to jednak, że 8–12 proc. wszystkich chorych automatycznie kwalifikuje się do nowej terapii. Odsetek ten opisuje częstość występowania określonej cechy molekularnej nowotworu. Do zastosowania refundowanego leczenia konieczne jest jeszcze spełnienie pozostałych kryteriów programu, w tym dotyczących wcześniejszego leczenia.
BRAF koduje białko należące do szlaku sygnałowego, który uczestniczy w regulacji wzrostu i podziałów komórkowych. Mutacja V600E prowadzi do nieprawidłowej aktywacji tego mechanizmu. W praktyce klinicznej ma to znaczenie zarówno prognostyczne, jak i terapeutyczne. Rak jelita grubego z mutacją BRAF V600E stanowi odrębną biologicznie grupę choroby, a skuteczne zahamowanie szlaku sygnałowego wymaga innego podejścia niż samo podanie inhibitora BRAF.
Badania nad tym mechanizmem pokazały bowiem, że blokowanie BRAF w raku jelita grubego jako jedynego celu nie daje takiego efektu, jakiego wcześniej spodziewano się na podstawie doświadczeń w innych nowotworach. Jedną z przyczyn jest reaktywacja szlaku poprzez receptor EGFR. To właśnie dlatego opracowano strategię jednoczesnego oddziaływania na BRAF oraz EGFR.**
Enkorafenib jest inhibitorem BRAF, natomiast cetuksymab jest przeciwciałem skierowanym przeciwko receptorowi EGFR. W tej konkretnej grupie chorych oba leki są więc stosowane razem nieprzypadkowo – ich połączenie ma ograniczyć możliwość ponownej aktywacji szlaku odpowiedzialnego za wzrost komórek nowotworowych.
Bez badania BRAF tej terapii nie można zastosować
Bez badania BRAF tej terapii nie można zastosować. To jeden z najważniejszych praktycznych aspektów październikowej zmiany. Żeby rozważyć leczenie enkorafenibem i cetuksymabem, trzeba wiedzieć, czy nowotwór rzeczywiście ma mutację BRAF V600E.
Charakterystyka produktu leczniczego enkorafenibu jednoznacznie wskazuje, że przed rozpoczęciem terapii konieczne jest potwierdzenie obecności tej mutacji za pomocą odpowiedniego, zwalidowanego testu diagnostycznego. Skuteczność i bezpieczeństwo leczenia w raku jelita grubego zostały wykazane właśnie u pacjentów z guzami zawierającymi BRAF V600E.
European Medicines Agency (EMA)
W praktyce oznacza to, że diagnostyka molekularna nie jest dziś dodatkiem wykonywanym wyłącznie w celach naukowych czy prognostycznych. Jej wynik może otworzyć lub zamknąć dostęp do określonej terapii. To szczególnie ważne w chorobie przerzutowej, w której plan leczenia często jest rozpisywany na kolejne etapy. Pierwsza zastosowana terapia może po pewnym czasie przestać działać, a wówczas dalsze decyzje zależą m.in. od wcześniejszego leczenia, stanu ogólnego pacjenta, umiejscowienia przerzutów i właśnie profilu molekularnego nowotworu.
Co wykazało badanie BEACON CRC?
Podstawą do oceny skuteczności skojarzenia enkorafenibu i cetuksymabu było badanie III fazy BEACON CRC. Uczestniczyło w nim 665 pacjentów z przerzutowym rakiem jelita grubego z mutacją BRAF V600E, u których choroba postępowała po jednej lub dwóch wcześniejszych liniach leczenia. W badaniu porównywano m.in. enkorafenib w skojarzeniu z cetuksymabem ze stosowanym wówczas leczeniem kontrolnym opartym na cetuksymabie oraz irinotekanie lub schemacie FOLFIRI. W zaktualizowanej analizie mediana przeżycia całkowitego wynosiła 9,3 miesiąca w grupie otrzymującej enkorafenib i cetuksymab oraz 5,9 miesiąca w grupie kontrolnej. Hazard względny zgonu wyniósł 0,61. Odsetek potwierdzonych odpowiedzi na leczenie wynosił odpowiednio 19,5 proc. i 1,8 proc.***
Również Europejska Agencja Leków, oceniając terapię, wskazywała medianę przeżycia całkowitego 9,3 miesiąca wobec 5,88 miesiąca w grupie kontrolnej. Mediana przeżycia wolnego od progresji wynosiła 4,27 miesiąca wobec 1,54 miesiąca.****
Te dane znalazły odzwierciedlenie także w polskiej analizie refundacyjnej. AOTMiT wskazywała, że stosowanie enkorafenibu z cetuksymabem wiązało się z wydłużeniem mediany przeżycia całkowitego o około 3,4 miesiąca oraz przeżycia wolnego od progresji o około 2,8 miesiąca względem komparatora.
Biuletyn Informacji Publicznej AOTMiT:
Nie należy jednak interpretować mediany jako przewidywanej długości życia konkretnego pacjenta. Jest to miara statystyczna opisująca wyniki całej grupy uczestniczącej w badaniu. Przebieg choroby u poszczególnych osób może być bardzo różny i zależy od wielu czynników klinicznych.
Terapia oceniana w Polsce już kilka lat wcześniej
Droga do refundacji nie rozpoczęła się w 2026 roku. AOTMiT przypomina, że w 2021 roku enkorafenib stosowany razem z cetuksymabem w tym samym wskazaniu uzyskał pozytywną opinię Rady Przejrzystości dotyczącą umieszczenia go na wykazie technologii lekowych o wysokiej wartości klinicznej. Lek został następnie wpisany na listę TLK. Biuletyn Informacji Publicznej AOTMiT
Dopiero jednak październikowe obwieszczenie refundacyjne z 2026 roku przełożyło tę ocenę na finansowanie terapii w programie lekowym. W tym przypadku ważne jest również rozróżnienie między rejestracją leku a jego refundacją. Rejestracja oznacza, że właściwe instytucje oceniły jakość, skuteczność i bezpieczeństwo terapii i dopuściły ją do stosowania w określonym wskazaniu. Refundacja decyduje natomiast o tym, czy leczenie będzie finansowane ze środków publicznych i na jakich zasadach pacjent może zostać do niego zakwalifikowany.
Druga linia nie oznacza „drugiego leku”
Określenie „leczenie od drugiej linii”, które często pojawia się przy opisie tej refundacji, może być dla pacjentów niejasne. Linia leczenia oznacza kolejny etap terapii systemowej. Pierwsza linia to leczenie zastosowane jako pierwsze po rozpoznaniu choroby wymagającej terapii systemowej. Jeśli choroba mimo leczenia postępuje, dochodzi do wznowy albo terapia musi zostać zmieniona z innych powodów, lekarz może przejść do kolejnego sposobu leczenia – drugiej linii.
Refundacja enkorafenibu z cetuksymabem obejmuje pacjentów, którzy wcześniej otrzymali leczenie systemowe, a więc nie jest to obecnie w polskim programie B.4 schemat przeznaczony dla nieleczonych wcześniej chorych z mCRC i BRAF V600E. Narodowy Instytut Onkologii opisuje październikową zmianę właśnie jako dostęp do terapii w drugiej i kolejnych liniach. To wymaga doprecyzowania także dlatego, że sytuacja rejestracyjna w Europie niedawno się zmieniła. W 2026 roku wskazanie enkorafenibu zostało rozszerzone również o pierwszą linię leczenia przerzutowego raka jelita grubego z BRAF V600E w połączeniu z cetuksymabem i chemioterapią FOLFOX. Podstawą były wyniki badania BREAKWATER.
European Medicines Agency (EMA):
Nie jest to jednak to samo wskazanie, którego dotyczy polska refundacja wprowadzona 1 października. W programie B.4 finansowane od tej daty jest skojarzenie enkorafenibu z cetuksymabem po wcześniejszym leczeniu systemowym.
Czytaj także: Program lekowy B.4
Podwójna immunoterapia w raku jelita grubego – czy ma szansę na I linię leczenia? WIDEO
Skuteczność to nie jedyny element decyzji o leczeniu
Tak jak każda terapia przeciwnowotworowa, również to leczenie może powodować działania niepożądane. W badaniu BEACON CRC profil bezpieczeństwa terapii był zgodny z działaniami znanymi dla stosowanych leków. W analizie Europejskiej Agencji Leków wśród częściej występujących działań niepożądanych skojarzenia wymieniano m.in. zmęczenie, nudności, biegunkę, zmiany skórne, ból brzucha, bóle stawów, zmniejszenie apetytu, wymioty oraz wysypkę.*****
Decyzja o rozpoczęciu leczenia nie opiera się zatem wyłącznie na potwierdzeniu mutacji. Lekarz bierze pod uwagę cały obraz kliniczny: stan sprawności pacjenta, wcześniejsze terapie, ich skuteczność i tolerancję, choroby współistniejące, wyniki badań laboratoryjnych oraz inne kryteria zawarte w programie lekowym.
Rak jelita grubego jest coraz częściej leczony według biologii guza
Refundacja enkorafenibu z cetuksymabem jest kolejnym przykładem tego, jak zmieniło się podejście do zaawansowanego raka jelita grubego. Jeszcze kilkanaście lat temu możliwości leczenia systemowego były w znacznie większym stopniu oparte na kolejnych schematach chemioterapii. Dziś sam termin „rak jelita grubego” nie opisuje już w pełni choroby z punktu widzenia wyboru leczenia.
Znaczenie mogą mieć m.in. mutacje RAS i BRAF, status niestabilności mikrosatelitarnej czy zaburzenia systemu naprawy niesparowanych zasad DNA. Wyniki tych badań pomagają ustalić, czy istnieje możliwość zastosowania terapii ukierunkowanej molekularnie albo immunoterapii. Takie podejście jest już elementem programu B.4, w którym finansowane są terapie przeznaczone dla różnych molekularnie określonych grup pacjentów.
Dlatego październikowej refundacji nie można sprowadzić wyłącznie do dopisania dwóch leków do listy. Jej praktyczne znaczenie jest nierozerwalnie związane z dostępem do diagnostyki, jakością pobranego materiału i wykonaniem odpowiedniego badania na takim etapie choroby, aby jego wynik był dostępny wtedy, kiedy potrzebna jest decyzja terapeutyczna.
Czytaj także: Jak dziś leczy się przerzutowego raka jelita grubego?
Pacjent z przerzutowym rakiem jelita grubego, który był wcześniej leczony systemowo, może od 1 października 2026 roku – po spełnieniu kryteriów programu B.4 – otrzymać refundowane leczenie enkorafenibem w skojarzeniu z cetuksymabem, jeżeli w jego nowotworze potwierdzono mutację BRAF V600E.
Jeżeli pacjent nie wie, czy takie badanie zostało wykonane, warto zapytać lekarza prowadzącego o wynik diagnostyki molekularnej. Samo rozpoznanie przerzutowego raka jelita grubego nie wystarcza bowiem do kwalifikacji do tej terapii. Konieczne jest laboratoryjne potwierdzenie odpowiedniej mutacji.
Co dokładnie zmieniło się 1 października 2026 roku?
Do refundacji w ramach programu B.4 włączono enkorafenib stosowany z cetuksymabem u dorosłych pacjentów z przerzutowym rakiem jelita grubego z mutacją BRAF V600E, którzy wcześniej otrzymywali leczenie systemowe.
Czy każdy pacjent z przerzutowym rakiem jelita grubego może otrzymać tę terapię?
Nie. Leczenie jest przeznaczone dla określonej molekularnie grupy pacjentów. Konieczne jest potwierdzenie mutacji BRAF V600E oraz spełnienie pozostałych kryteriów programu lekowego.
Czy mutację BRAF można rozpoznać na podstawie objawów albo tomografii?
Nie. Do jej potwierdzenia potrzebne jest badanie molekularne materiału nowotworowego. Charakterystyka produktu leczniczego wymaga potwierdzenia BRAF V600E przed rozpoczęciem leczenia.
Co oznacza druga linia leczenia?
To kolejny etap terapii systemowej stosowany po wcześniejszym leczeniu. Nie oznacza to drugiego leku ani drugiego cyklu chemioterapii.
Czy enkorafenib stosuje się samodzielnie?
W refundowanym od 1 października wskazaniu w przerzutowym raku jelita grubego stosowany jest razem z cetuksymabem.
Dlaczego potrzebne są dwa leki?
Zahamowanie samego BRAF w raku jelita grubego może prowadzić do ponownej aktywacji szlaku poprzez EGFR. Dlatego leczenie jednocześnie oddziałuje na oba elementy tego mechanizmu.
Czy 8–12 proc. oznacza, że tylu pacjentów będzie leczonych enkorafenibem i cetuksymabem?
Nie. Liczba ta odnosi się do częstości występowania mutacji BRAF V600E w przerzutowym raku jelita grubego. O kwalifikacji do leczenia decydują także inne kryteria programu.
Czytaj także:
Nowoczesne leczenie zaawansowanego raka jelita grubego
Rak jelita grubego: od diagnostyki do wyboru terapii
Program B.4 – jakie leczenie raka jelita grubego finansuje NFZ?
Źródło:
* https://www.ema.europa.eu/en/medicines/human/EPAR/braftovi
** Encorafenib, Binimetinib, and Cetuximab in BRAF V600E–Mutated Colorectal Cancer https://www.nejm.org/doi/full/10.1056/NEJMoa1908075
*** Encorafenib Plus Cetuximab as a New Standard of Care for Previously Treated BRAF V600E-Mutant Metastatic Colorectal Cancer: Updated Survival Results and Subgroup Analyses from the BEACON Study https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/33503393/
**** The EMA assessment of encorafenib in combination with cetuximab for the treatment of adult patients with metastatic colorectal carcinoma harbouring the BRAFV600E mutation who have received prior therapy https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/33422765/
***** The EMA assessment of encorafenib in combination with cetuximab for the treatment of adult patients with metastatic colorectal carcinoma harbouring the BRAFV600E mutation who have received prior therapy https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/33422765/
• Artykuł zaktualizowano: