Narodowa Strategia Onkologiczna (NSO), przyjęta jako kluczowy dokument mający na celu zrewolucjonizowanie polskiej onkologii, miała stać się fundamentem, na którym opierać miały się działania na rzecz poprawy jakości leczenia pacjentów onkologicznych w Polsce. Dokument ten wyznaczył ambitne cele, obejmujące szerokie spektrum działań w obszarze profilaktyki, diagnostyki, leczenia i rehabilitacji. Jednak raport Fundacji Alivia jednoznacznie wskazuje na rozbieżność między deklaracjami rządu a rzeczywistością, w której nadal znajdują się polscy pacjenci onkologiczni. Wnioski są alarmujące – cele strategii w wielu przypadkach pozostają jedynie na papierze, a realna poprawa jakości opieki onkologicznej nie jest odczuwalna w codziennym życiu chorych.
O realizacji Narodowej Strategii Onkologicznej (NSO) na lata 2020–2024 oraz dyskusji ekspertów i strony rządowej podczas sejmowej komisji zdrowia pisaliśmy tu: Narodowa Strategia Onkologiczna – co się udało zrobić w 2024 r. Przypomnijmy też, że 8 lipca br. sejmowa Komisja Zdrowia jednogłośnie przyjęła sprawozdanie z realizacji NSO za rok 2024.
Narodowa Strategia Onkologiczna 2020–2024: Obietnice bez pokrycia – analiza raportu Onkofundacji Alivia
Wyzwania w polskiej onkologii: Narastający problem
Każdego roku w Polsce ponad 180 tysięcy osób dowiaduje się, że ma raka. Z tego powodu, rak stał się najczęstszą przyczyną zgonów wśród osób w wieku produkcyjnym. W chwili obecnej w Polsce żyje około 1,17 miliona osób z chorobą nowotworową, a prognozy wskazują na dalszy wzrost liczby pacjentów onkologicznych. W kontekście tych alarmujących liczb konieczne stało się stworzenie Narodowej Strategii Onkologicznej, która miała stanowić kompleksową odpowiedź na ten narastający kryzys zdrowotny.
Mimo szeroko zakrojonych deklaracji, wiele z obiecanych działań pozostało w sferze obietnic. Raport Fundacji Alivia wskazuje na poważne niedociągnięcia w realizacji kluczowych celów NSO, szczególnie w obszarach, które miały bezpośrednio wpływać na poprawę jakości życia pacjentów onkologicznych. Pacjenci wciąż borykają się z długimi kolejkami do specjalistów, brakiem jednolitych standardów leczenia oraz nierównościami regionalnymi w dostępie do opieki. Co gorsza, z perspektywy pacjentów, zmiany, które miały nastąpić w wyniku realizacji Strategii, wciąż pozostają w fazie oczekiwań.
Co czwarty z nas zachoruje na raka, a co piąty umrze z powodu nowotworu. Każdego roku nowotwór diagnozowany jest u ponad 180 tysięcy Polaków , a obecnie z chorobą nowotworową żyje w Polsce około 1,17 mln osób . Rak już jest najczęstszą przyczyną śmierci osób w wieku produkcyjnym, a problem narasta – czytamy w raporcie Alivii.
Dr Artur Prusaczyk: możemy osiągnąć 70 proc. zgłaszalności na badania przesiewowe
Niewielka poprawa w kluczowych wskaźnikach
W 2024 roku, kiedy Fundacja Alivia przygotowywała swój raport, okazało się, że cele, które wydawały się osiągalne w świetle założeń NSO, w rzeczywistości były dalekie od realizacji. W obszarze badań przesiewowych, które miały na celu zwiększenie wykrywalności nowotworów we wczesnych stadiach, wskaźniki zgłaszalności na badania mammograficzne, cytologiczne czy kolonoskopowe były znacznie poniżej zaplanowanych celów. Na przykład, zgłaszalność na mammografię wyniosła jedynie 33% zamiast oczekiwanych 60%, a w przypadku cytologii osiągnięto tylko 11% – zamiast zakładanych 60%.
Profilaktyka pierwotna, czyli działania mające na celu zapobieganie zachorowaniom, także nie przyniosła oczekiwanych rezultatów. Wyszczepialność przeciwko HPV, której cel wynosił 60%, wyniosła zaledwie 11%. Dodatkowo, niepokojącą tendencją jest wzrost liczby osób palących wyroby tytoniowe, co w sposób dramatyczny odbiega od zakładanych celów zmniejszenia tego odsetka.
Z raportu Alivii wynika, że: w zakresie badań przesiewowych (obszar 3. Strategii) w 2024 roku poziom zgłaszalności na mammografię przesiewową wyniósł 33%, zamiast planowanych 60%. Na cytologię – 11%, zamiast planowanych do końca 2024 – 60%, a na kolonoskopię 14%, zamiast 30%.
W zakresie profilaktyki pierwotnej (obszar 2. Strategii) wyszczepialność przeciw HPV osiągnęła zaledwie około 11% przy oczekiwanym do końca 2024 roku rezultacie 60%. Innym przykładem z tego obszaru jest odsetek osób używających wyrobów tytoniowych, który rośnie, zamiast maleć. W 2022 roku odsetek palących wyniósł 30,8% wśród mężczyzn i 27,1% wśród kobiet – i wykazuje tendencję rosnącą. Obszar 5. Strategii (Inwestycje w system opieki onkologicznej) również pozostawia wiele do życzenia. Wciąż nie wdrożono narzędzi monitorowania ścieżki diagnostyczno-terapeutycznej pacjenta (karta e-DILO). Mimo formalnych działań nie powstał efektywny system kontroli jakości w polskiej onkologii, a chorzy nie mają gwarancji, że leczenie odbywa się według najnowszych standardów.
Niezrealizowane cele i formalizm strategii
Fundacja Alivia wskazuje, że wiele z założeń NSO zostało zrealizowanych tylko na papierze. Dokumenty, projekty pilotażowe czy materiały informacyjne nie zmieniły jednak rzeczywistej sytuacji pacjentów, którzy nadal czekają na szybszą diagnostykę, lepszy dostęp do nowoczesnych terapii i sprawną koordynację ścieżki leczenia. Brak wdrożenia narzędzi, które miały monitorować postęp leczenia pacjentów (np. karta e-DILO), oraz nierówności w dostępie do opieki onkologicznej pomiędzy różnymi regionami kraju wciąż stanowią poważne bariery.
Karta e-DILO od 2026 roku. Co to oznacza dla pacjenta onkologicznego?
“5 grzechów głównych” NSO
Raport Fundacji Alivia analizuje także pięć kluczowych błędów, które przyczyniły się do niepełnej realizacji Narodowej Strategii Onkologicznej. Wśród nich wymienia się brak konkretnych mierników skuteczności, które pozwalałyby ocenić rzeczywisty postęp realizacji Strategii. Zamiast tego, wiele z zadań uznawanych za „zrealizowane” nie przyniosło realnych efektów w życiu pacjentów. Przykładem może być częsta zmiana terminów realizacji poszczególnych celów oraz redefinicja niektórych zadań, które zostały zredukowane do mniej ambitnych działań.
Z kolei formalizm raportowania skutków realizacji NSO sprawił, że wiele działań zostało uznanych za zakończone na podstawie symbolicznych kroków, takich jak stworzenie materiałów informacyjnych lub uruchomienie pojedynczych pilotażowych projektów. Brak realnych, systemowych zmian, które miałyby długofalowy wpływ na jakość opieki, tylko pogłębia poczucie zawodu wśród pacjentów i organizacji pacjenckich.
Analiza przeprowadzona przez Onkofundację Alivia wskazuje na pięć systemowych błędów:
- Brak mierników skuteczności i efektów
Wielu działaniom przypisano status „zrealizowanych”, mimo że nie osiągnięto żadnych konkretnych rezultatów z punktu widzenia obywatela i pacjenta. Ministerstwo Zdrowia w większości przypadków nie raportuje rzeczywistych wskaźników sukcesu. - Częste zmiany terminów i redefinicje celów
Znaczna liczba zadań ujętych w NSO została przesunięta na późniejsze lata lub „zrealizowana” w zmienionej, mniej ambitnej formie. Takie działania rozmywają pierwotne cele Strategii i uniemożliwiają obiektywną ocenę postępów. Przykład: w pierwotnej wersji NSO treść zadania 17.2 brzmiała: “Do końca 2020 r. wdrożymy nowy model organizacyjny opieki nad pacjentami („Cancer Units”) dla kluczowych nowotworów: płuca, jelita grubego, nowotworów ginekologicznych i urologicznych”. W uchwale zmieniającej uchwałę w sprawie przyjęcia NSO z grudnia 2024 przyjęto nowe brzmienie “ Wdrożymy nowy model organizacyjny opieki nad pacjentami („Cancer Units”) dla kluczowych nowotworów: nowotworu jelita grubego w 2021 r., nowotworu płuca w 2025 r., nowotworów ginekologicznych i urologicznych w 2026 r.” - Formalizm raportowania
Raportowanie realizacji NSO ma często charakter czysto formalny. Zadania uznawane są za zakończone na podstawie pojedynczych, symbolicznych działań (np. stworzenia materiałów informacyjnych lub przeprowadzenia pilotażu), a nie wdrożenia trwałych, systemowych rozwiązań dostępnych dla pacjentów w całym kraju. - Nierówności regionalne i ograniczony dostęp
Z dostępem do nowoczesnej diagnostyki, leczenia czy wsparcia psychologicznego pacjentów onkologicznych nadal wiążą się głębokie różnice geograficzne. Wiele rozwiązań wdrażanych w ramach NSO funkcjonuje wyłącznie w wybranych województwach lub placówkach, co sprawia, że miejsce zamieszkania często decyduje o jakości leczenia. - Brak niezależnej, zewnętrznej ewaluacji
Ocena realizacji Strategii spoczywa wyłącznie w rękach Ministerstwa Zdrowia. Brakuje stałego, zewnętrznego monitoringu postępów z udziałem organizacji pacjenckich i niezależnych ekspertów. Bez transparentnej i obiektywnej oceny nie da się wiarygodnie odpowiedzieć na pytanie, czy NSO rzeczywiście przyniesie realne efekty.
Nierówności w dostępie do leczenia: regiony kontra centralne ośrodki
Nierówności regionalne w dostępie do leczenia onkologicznego pozostają jednym z największych problemów w Polsce. Fundacja Alivia zwraca uwagę, że w wielu przypadkach pacjenci z mniejszych miejscowości czy wschodnich regionów Polski mają ograniczony dostęp do nowoczesnej diagnostyki i leczenia. Wciąż istnieje duża rozbieżność w jakości opieki w zależności od lokalizacji, co utrudnia wprowadzenie spójnej i równej opieki onkologicznej w całym kraju.
Potrzebna zmiana – nie tylko na papierze
Raport Onkofundacji Alivia jednoznacznie wskazuje, że Narodowa Strategia Onkologiczna, mimo formalnego zakończenia wielu z jej zadań, nie przyniosła oczekiwanej zmiany w jakości życia pacjentów onkologicznych. Wiceminister Marek Kos, prezentując sprawozdanie z realizacji NSO za 2024 rok, nie odniósł się do krytyki przedstawionej przez Fundację Alivia. Zamiast odpowiedzi na pytanie, jakie konkretne działania zostaną podjęte, aby zrealizować cele, które nadal pozostają nieosiągnięte, otrzymaliśmy jedynie ogólne sprawozdanie z wykonanych działań.
Joanna Frątczak-Kazana, wicedyrektorka Fundacji Alivia, podkreśla, że dopóki nie dojdzie do rzeczywistej reformy, która przyniesie skrócenie kolejek, szybszą diagnostykę oraz lepszą dostępność nowoczesnych terapii, nie można mówić o sukcesie Narodowej Strategii Onkologicznej. Dopóki pacjenci onkologiczni nie poczują realnych zmian, Narodowa Strategia Onkologiczna będzie jedynie zbiorem deklaracji, które nigdy nie przekładają się na realną poprawę jakości życia osób dotkniętych nowotworami.
Rak nie czeka, a pacjenci muszą! Dramatycznie długie kolejki do badań i specjalistów
Narodowa Strategia Onkologiczna, realizacja NSO, Fundacja Alivia, opieka onkologiczna w Polsce, diagnostyka onkologiczna, profilaktyka onkologiczna, badania przesiewowe, wyszczepialność przeciw HPV, karty e-DILO, nierówności regionalne w onkologii, raport Fundacji Alivia, obietnice Narodowej Strategii Onkologicznej, onkologia w Polsce, zmiany w onkologii, cele Narodowej Strategii Onkologicznej, raport onkologiczny 2024, wskaźniki sukcesu NSO