Przed wakacjami wiele osób planuje trasę, rezerwuje noclegi, sprawdza pogodę i kompletuje rzeczy potrzebne w podróży. Akademia Czerniaka zwraca uwagę, że podobnego planu wymaga także ochrona skóry. W dniach 18–24 maja 2026 roku odbywa się XV Tydzień Świadomości Czerniaka, realizowany pod hasłem „Mapa skóry. Bezpieczny początek podróży”. Kampania przypomina o regularnej obserwacji znamion, ochronie przed promieniowaniem UV i konsultacji ze specjalistą w przypadku zmian, które budzą niepokój.
Skóra jako mapa, którą warto znać
Tegoroczna edycja Tygodnia Świadomości Czerniaka wykorzystuje metaforę mapy skóry. Chodzi o uważne przyglądanie się znamionom, rozpoznawanie zmian i reagowanie wtedy, gdy pojawiają się sygnały ostrzegawcze. Akademia Czerniaka podkreśla, że czerniak jest nowotworem, którego pierwsze objawy w wielu przypadkach mogą być widoczne gołym okiem.
W przekazie kampanii skóra jest przedstawiana jako mapa z punktami orientacyjnymi. Znajomość własnych znamion ma ułatwiać zauważenie tego, co nowe, zmieniające się lub nietypowe. Eksperci Akademii Czerniaka wyjaśniają: „Skóra jest jak mapa podróży – pełna punktów orientacyjnych, sygnałów i znaków ostrzegawczych. Znajomość własnych znamion i zasad profilaktyki pozwala bezpiecznie poruszać się po tej mapie przez całe życie”.
Ambasadorką 15. edycji Tygodnia Świadomości Czerniaka została aktorka Masza Wągrocka.
Czerniak w Polsce. Dane pokazują skalę problemu
W Polsce każdego roku diagnozuje się około 50 tysięcy nowych nowotworów skóry. W tej grupie ponad 4,5 tysiąca stanowią przypadki czerniaka. Według danych przywoływanych w ramach kampanii około 1300–1400 przypadków czerniaka wykrywanych jest już w stadium zaawansowanym regionalnie lub przerzutowym.
Dane Narodowej Strategii Onkologicznej wskazują, że mimo większej świadomości społecznej liczba zachorowań pozostaje wysoka, a długoterminowy trend epidemiologiczny nadal rośnie. Równocześnie odnotowywana jest poprawa pięcioletnich przeżyć względnych, szczególnie w grupie mężczyzn. W materiałach kampanii wskazano, że w ciągu ostatnich ośmiu lat przeżycia chorych na czerniaka w Polsce poprawiły się o około 20 procent i osiągnęły poziom wyższy niż średnia w krajach Unii Europejskiej.
Znaczenie ma również organizacja leczenia. W programie lekowym dla chorych na czerniaka skóry lub błon śluzowych B59 leczenie otrzymało 3757 pacjentów w 35 ośrodkach w kraju. Najwięcej pacjentów objętych terapią było w województwie mazowieckim, najmniej w województwach opolskim i lubuskim.
Wczesne rozpoznanie pozostaje kluczowe
Eksperci przypominają, że postęp w leczeniu czerniaka nie zmniejsza znaczenia profilaktyki i wczesnej diagnostyki. Prof. dr hab. med. Piotr Rutkowski, kierownik Kliniki Nowotworów Tkanek Miękkich, Kości i Czerniaków Narodowego Instytutu Onkologii w Warszawie oraz przewodniczący Rady Naukowej Akademii Czerniaka, zwraca uwagę na szczególną cechę tego nowotworu: możliwość zauważenia pierwszych objawów na powierzchni skóry.
Współczesna onkologia dysponuje coraz skuteczniejszymi metodami leczenia czerniaka, jednak naszym nadrzędnym celem pozostaje ograniczenie liczby zachorowań poprzez właściwą profilaktykę i wczesne rozpoznanie zmian nowotworowych. Czerniak jest nowotworem szczególnym – rozwija się głównie na powierzchni skóry, a jego pierwsze objawy w wielu przypadkach są możliwe do zauważenia gołym okiem. To daje nam realną przewagę diagnostyczną, pod warunkiem że potrafimy ją wykorzystać – przekonuje prof. dr hab. med. Piotr Rutkowski.
Ekspert podkreśla również znaczenie samoobserwacji skóry, znajomości własnych znamion i regularnych kontroli dermatologicznych lub onkologicznych. Wskazuje też na konieczność unikania solarium, które zwiększa ryzyko rozwoju czerniaka i innych nowotworów skóry.
Zasada ABCDE pomaga ocenić zmianę na skórze
Jednym z najprostszych narzędzi wykorzystywanych w edukacji dotyczącej czerniaka jest zasada ABCDE. To sposób wstępnej oceny znamion, który pomaga zwrócić uwagę na cechy mogące wymagać konsultacji lekarskiej. Litera A oznacza asymetrię zmiany, B – nierówne lub poszarpane brzegi, C – niejednolity kolor, D – duży rozmiar, zwykle powyżej 5–6 mm, a E – ewolucję, czyli szybką zmianę wyglądu znamienia.
Zasada ABCDE nie zastępuje badania lekarskiego, ale może pomóc w podjęciu decyzji o zgłoszeniu się do dermatologa lub chirurga onkologa. Szczególnej uwagi wymagają zmiany nowe, powiększające się, zmieniające kolor, krwawiące, swędzące lub wyraźnie różniące się od pozostałych znamion.
Ochrona przed UV nie tylko latem
Eksperci podkreślają, że profilaktyka czerniaka nie powinna być traktowana jako działanie sezonowe. Ochrona skóry przed promieniowaniem UV ma znaczenie przez cały rok, także w dni pochmurne i poza okresem wakacyjnym.
Prof. dr hab. n. med. Grażyna Kamińska-Winciorek, kierownik Zespołu ds. Raka i Czerniaka Skóry w Narodowym Instytucie Onkologii w Gliwicach oraz ekspert Akademii Czerniaka, przypomina o zasadach stosowania filtrów przeciwsłonecznych.
Niezmiennie, jak co roku, podkreślam, że ochrona skóry przed promieniowaniem UV jest kluczowa w każdym wieku i przez cały rok – nie tylko latem i nie tylko w pełnym słońcu. Zasady profilaktyki są proste i dobrze znane, natomiast wciąż wyzwaniem pozostaje ich konsekwentne stosowanie. Podstawą jest używanie kremów z filtrem minimum SPF 30, a w przypadku skóry twarzy – najlepiej SPF 50. Krem należy nałożyć 15-30 minut przed ekspozycją na słońce i ponawiać aplikację co dwie godziny, zwłaszcza po kąpieli w wodzie, intensywnym poceniu się czy wycieraniu ręcznikiem. Równie ważna jest odpowiednia ilość preparatu – tylko wtedy filtr rzeczywiście chroni skórę. Warto pamiętać, że ochrona nie kończy się wraz z zejściem ze słońca – po ekspozycji należy zadbać o skórę, stosując balsam nawilżający i regenerujący. Taka codzienna rutyna to element świadomego „czytania mapy skóry” i zaplanowanej profilaktyki – wyjaśnia prof. dr hab. n med. Grażyna Kamińska-Winciorek.
Ekspertka zwraca także uwagę na regularne kontrole znamion. Jak wskazuje, dermoskopia jest badaniem szybkim, bezbolesnym i nieinwazyjnym, a w razie wątpliwości pozwala odpowiednio wcześnie podjąć dalsze kroki diagnostyczne.
Regularna obserwacja znamion i kontrola u specjalisty
Eksperci zalecają samoobserwację skóry co 2–3 miesiące oraz kontrolę znamion u dermatologa lub chirurga onkologa raz w roku. W przypadku pojawienia się niepokojącej zmiany konsultacja powinna odbyć się bez zwłoki.
W profilaktyce czerniaka znaczenie ma również ograniczanie ekspozycji na słońce w godzinach największego nasłonecznienia, stosowanie kremów z wysokim filtrem, noszenie odzieży ochronnej, nakrycia głowy i okularów przeciwsłonecznych z filtrem UV. Klinicyści przypominają też o bezwzględnym unikaniu solarium.
Akademia Czerniaka prowadzi kampanię edukacyjną
Akademia Czerniaka od lat prowadzi działania edukacyjne dotyczące profilaktyki, wczesnego rozpoznawania i leczenia czerniaka. XV Tydzień Świadomości Czerniaka ma zwrócić uwagę na codzienne nawyki, które mogą zmniejszać ryzyko zachorowania, oraz na potrzebę uważnego obserwowania skóry. Hasło tegorocznej kampanii brzmi: „Zanim zaplanujesz wakacje – zaplanuj ochronę skóry. Bo najważniejszą mapę nosisz na sobie.”
Zobacz: Jak odróżnić niepokojące zmiany skórne? Profilaktyka raka skóry krok po kroku
Objawy, których nie warto lekceważyć. 10 możliwych sygnałów raka
Pytania i odpowiedzi dotyczące czerniaka i profilaktyki skóry
Czym jest XV Tydzień Świadomości Czerniaka?
To kampania edukacyjna Akademii Czerniaka, która w 2026 roku odbywa się w dniach 18–24 maja pod hasłem „Mapa skóry. Bezpieczny początek podróży”. Jej celem jest przypomnienie o profilaktyce, ochronie skóry przed promieniowaniem UV i regularnej obserwacji znamion.
Dlaczego czerniak może być wykryty wcześnie?
Czerniak często rozwija się na powierzchni skóry, dlatego jego pierwsze objawy w wielu przypadkach mogą być zauważalne gołym okiem. Znaczenie ma znajomość własnych znamion i szybka konsultacja ze specjalistą, gdy pojawia się nowa lub zmieniająca się zmiana.
Na czym polega zasada ABCDE czerniaka?
Zasada ABCDE pomaga zwrócić uwagę na cechy znamienia, które mogą wymagać konsultacji lekarskiej. Obejmuje asymetrię, nierówne brzegi, niejednolity kolor, duży rozmiar oraz ewolucję, czyli zmianę wyglądu znamienia w czasie.
Jak często należy oglądać skórę?
Akademia Czerniaka zaleca samoobserwację skóry co 2–3 miesiące. Kontrola u dermatologa lub chirurga onkologa powinna odbywać się raz w roku, a w przypadku niepokojących zmian – niezwłocznie.
Jak chronić skórę przed promieniowaniem UV?
Podstawą jest stosowanie kremów z filtrem minimum SPF 30, a na twarz najlepiej SPF 50, nakładanie preparatu 15–30 minut przed ekspozycją na słońce i ponawianie aplikacji co dwie godziny. Ważne są także odzież ochronna, nakrycie głowy, okulary z filtrem UV, unikanie słońca w godzinach największego nasłonecznienia oraz rezygnacja z solarium.
Czy dermoskopia jest bolesna?
Nie. Dermoskopia jest badaniem szybkim, bezbolesnym i nieinwazyjnym. Pozwala lekarzowi dokładniej ocenić znamiona i zdecydować, czy potrzebna jest dalsza diagnostyka.
Badanie dermatoskopowe krok po kroku. Co warto wiedzieć przed wizytą?
Słońce, znamiona i czerniak. Jak chronić skórę przed promieniowaniem UV?
• Artykuł zaktualizowano: