Mammografia pozwala wykryć raka piersi na etapie, gdy zmiana nie jest jeszcze wyczuwalna i nie powoduje żadnych dolegliwości. W Polsce kobiety w wieku 45–74 lat mogą wykonywać to badanie bezpłatnie w ramach programu profilaktycznego NFZ, najczęściej co dwa lata i bez skierowania. Pomimo szerokiej dostępności z programu korzysta niewiele ponad 32 proc. uprawnionych kobiet. Dlaczego tak się dzieje? Problem ten był jednym z głównych tematów wspólnego posiedzenia sejmowych podkomisji ds. onkologii i zdrowia publicznego.
Spis treści:
Rak piersi przez długi czas może rozwijać się bezobjawowo. Kobieta nie wyczuwa guzka, nie zauważa zmian w wyglądzie piersi i nie odczuwa bólu. Właśnie dlatego badania przesiewowe wykonuje się u osób, które nie mają żadnych niepokojących objawów.
Mammografia wykorzystuje promieniowanie rentgenowskie do obrazowania tkanek piersi. Pozwala uwidocznić niewielkie guzki, zaburzenia struktury gruczołu oraz mikrozwapnienia, które w niektórych przypadkach mogą być jednym z najwcześniejszych sygnałów rozwijającego się nowotworu.
Nie każda zmiana widoczna w mammografii oznacza raka. Wiele wykrywanych nieprawidłowości ma charakter łagodny. Celem badania jest rozpoznanie tych zmian, które wymagają dokładniejszej oceny, zanim ewentualny nowotwór zacznie dawać objawy.
Wczesne rozpoznanie ma znaczenie dla rokowania i możliwości leczenia. Im mniejsze zaawansowanie choroby w chwili diagnozy, tym częściej możliwe jest zastosowanie leczenia z intencją wyleczenia, niekiedy także mniej rozległej operacji. Nie oznacza to jednak, że każdy nowotwór wykryty podczas mammografii będzie wymagał wyłącznie niewielkiego zabiegu. O wyborze terapii decydują również biologiczne cechy guza.
Dlaczego regularna mammografia jest tak ważna?
W badaniach oceniających programy przesiewowe wykazano, że regularne wykonywanie mammografii w odpowiednich grupach wiekowych może zmniejszać umieralność z powodu raka piersi. Korzyść wynika przede wszystkim z możliwości rozpoznania choroby wcześniej, zanim pojawią się objawy kliniczne. Trzeba jednak odróżnić dwa pojęcia: mammografia nie zapobiega powstaniu nowotworu, ale może umożliwić jego wcześniejsze wykrycie. Jest więc metodą profilaktyki wtórnej.
Badanie ma także ograniczenia. Nie wykrywa wszystkich nowotworów, a jego czułość może być mniejsza u kobiet z dużą gęstością tkanki gruczołowej piersi. Zdarza się również, że wynik wskazuje na podejrzaną zmianę, która po dalszej diagnostyce okazuje się łagodna. Może to wiązać się ze stresem i koniecznością wykonania dodatkowych badań.
W programach przesiewowych występuje też zjawisko nadrozpoznawalności, polegające na wykrywaniu nowotworów, które nie spowodowałyby objawów klinicznych w ciągu życia pacjentki. Nie da się jednak wiarygodnie ustalić tego dla pojedynczej zmiany w momencie jej wykrycia. Mimo tych ograniczeń mammografia pozostaje podstawową metodą badań przesiewowych raka piersi, a korzyści z jej stosowania w odpowiednio dobranych grupach kobiet zostały dobrze udokumentowane.
Komu przysługuje bezpłatna mammografia w Polsce w 2026 roku?
W ramach programu profilaktyki raka piersi finansowanego przez NFZ badanie przysługuje kobietom w wieku od 45 do 74 lat. Przy ustalaniu wieku uwzględnia się rok urodzenia. Podstawową zasadą jest możliwość wykonania bezpłatnej mammografii co 24 miesiące, pod warunkiem że kobieta nie miała w tym czasie mammografii w ramach programu profilaktycznego. Nie jest wymagane skierowanie.
Program uwzględnia również określone grupy kobiet po leczeniu raka piersi. Zgodnie z zasadami NFZ możliwość wykonywania badania co 12 miesięcy dotyczy kobiet, które:
- zakończyły pięcioletni okres od leczenia chirurgicznego raka piersi i pozostają w trakcie uzupełniającej hormonoterapii;
- zakończyły leczenie raka piersi oraz pięcioletni proces monitorowania po leczeniu.
Powrót do programu po leczeniu wymaga odpowiedniej rejestracji w placówce realizującej świadczenie.
Kobiety z rozpoznanym wysokim ryzykiem dziedzicznym, na przykład nosicielki patogennych wariantów BRCA1 lub BRCA2, mogą potrzebować innego, intensywniejszego schematu nadzoru, obejmującego także rezonans magnetyczny piersi. Z kolei kobiety młodsze niż 45 lat i starsze niż 74 lata nie są automatycznie pozbawione możliwości wykonania mammografii finansowanej przez NFZ. Jeżeli istnieją wskazania medyczne, badanie może zostać zlecone w ramach diagnostyki, poza populacyjnym programem przesiewowym.
Ważne: program mammografii dotyczy przede wszystkim kobiet bez objawów. Jeżeli pojawił się guzek w piersi, krwisty wyciek z brodawki, wciągnięcie skóry lub brodawki albo inna niepokojąca zmiana, nie należy czekać na termin rutynowej mammografii przesiewowej. Potrzebna jest konsultacja lekarska i diagnostyka dobrana do objawów.
Jak zapisać się na mammografię?
Od 2026 roku rejestracja na badanie profilaktyczne odbywa się z wykorzystaniem centralnego systemu e-rejestracji. Kobieta może samodzielnie wybrać termin przez Internetowe Konto Pacjenta lub aplikację mojeIKP. W systemie dostępne są informacje o placówkach realizujących program oraz oferowanych terminach. Nie trzeba jednak posiadać konta internetowego ani samodzielnie korzystać z aplikacji. Na badanie można zapisać się również telefonicznie lub osobiście w placówce. Rejestracja wprowadza wtedy zgłoszenie do centralnego systemu w imieniu pacjentki.
Mammografia jest wykonywana zarówno w pracowniach stacjonarnych, jak i mammobusach. Mobilne pracownie pozwalają przeprowadzać badania w miejscowościach, w których nie ma stacjonarnego punktu realizującego program.
Aktualnych terminów można szukać w systemie e-rejestracji oraz w informacjach publikowanych przez oddziały wojewódzkie NFZ.
WIĘCEJ: Mammobus – pytania i odpowiedzi
Jak wygląda badanie mammograficzne?
Mammografia nie wymaga specjalnego przygotowania ani pozostawania na czczo. W dniu badania warto zrezygnować ze stosowania dezodorantu, talku, pudru lub kosmetyków zawierających drobinki mineralne w okolicy piersi i pach. Ich pozostałości mogą tworzyć na zdjęciu artefakty utrudniające interpretację obrazu. Przed badaniem należy poinformować personel o wcześniejszych operacjach piersi, implantach, ewentualnej ciąży lub jej podejrzeniu oraz wcześniejszych wynikach, jeśli są dostępne.
Podczas mammografii pierś jest układana na specjalnej płycie aparatu, a następnie przez kilka sekund uciskana. Ucisk pozwala rozłożyć tkanki, ograniczyć nakładanie się struktur i uzyskać obraz odpowiedniej jakości przy możliwie małej dawce promieniowania. Standardowo wykonuje się po dwa zdjęcia każdej piersi w różnych projekcjach. W zależności od wyposażenia pracowni badanie może obejmować także tomosyntezę, czyli obrazowanie warstwowe. Ucisk może być nieprzyjemny, a u części kobiet bolesny, jednak samo badanie trwa zazwyczaj kilka minut. Osoba wykonująca mammografię powinna wiedzieć, jeśli ból jest bardzo silny.
Po zakończeniu badania zdjęcia ocenia lekarz radiolog. Opis zawiera informacje o budowie piersi, ewentualnych zmianach oraz zaleceniach dotyczących dalszego postępowania.
Co oznacza wynik mammografii? Klasyfikacja BI-RADS
W opisach mammografii często pojawia się klasyfikacja BI-RADS, opracowana przez American College of Radiology. Służy ona ujednoliceniu opisu badań obrazowych piersi i określeniu dalszego postępowania.
BI-RADS 0 – badanie wymaga uzupełnienia
Na podstawie wykonanych zdjęć nie można jeszcze sformułować ostatecznej oceny. Konieczne może być wykonanie dodatkowych projekcji mammograficznych, tomosyntezy, USG lub porównanie z wcześniejszymi badaniami.
Nie oznacza to rozpoznania raka.
BI-RADS 1 – wynik prawidłowy
W badaniu nie stwierdzono podejrzanych zmian. Kobieta bez objawów i bez szczególnych czynników ryzyka zwykle kontynuuje badania przesiewowe zgodnie z harmonogramem programu.
BI-RADS 2 – zmiany łagodne
W obrazie widoczne są zmiany o charakterze łagodnym, np. określone typy torbieli lub typowe łagodne zwapnienia. Nie wymagają one biopsji wyłącznie na podstawie tej kategorii.
BI-RADS 3 – zmiana prawdopodobnie łagodna
Ryzyko złośliwości takiej zmiany jest niewielkie, nie większe niż 2 proc. Zazwyczaj zaleca się kontrolne badanie obrazowe po około sześciu miesiącach, a następnie dalszą obserwację według ustalonego schematu.
BI-RADS 4 – zmiana podejrzana
Obraz wskazuje na potrzebę weryfikacji histopatologicznej, zwykle przez biopsję. Kategoria może być dzielona na BI-RADS 4A, 4B i 4C, odpowiadające rosnącemu prawdopodobieństwu złośliwości.
Nie każda zmiana BI-RADS 4 okaże się nowotworem złośliwym.
BI-RADS 5 – zmiana wysoce podejrzana o złośliwość
Prawdopodobieństwo nowotworu złośliwego jest bardzo wysokie, wynosi co najmniej 95 proc. Konieczna jest biopsja w celu uzyskania rozpoznania histopatologicznego.
BI-RADS 6 – nowotwór potwierdzony w biopsji
Kategorię tę stosuje się, gdy nowotwór złośliwy został już rozpoznany histopatologicznie, a badanie obrazowe jest wykonywane w ramach oceny choroby lub planowania leczenia.
Najważniejsze jest to, że wynik mammografii nie zawsze stanowi ostateczne rozpoznanie. Nawet bardzo podejrzany obraz wymaga potwierdzenia w badaniu histopatologicznym.
Co dzieje się po nieprawidłowym wyniku?
Jeżeli mammografia wykazuje zmianę wymagającą dalszej oceny, pacjentka zostaje skierowana do etapu pogłębionej diagnostyki. W zależności od obrazu może on obejmować dodatkowe zdjęcia mammograficzne, USG piersi, a w określonych sytuacjach także inne badania obrazowe. Jeżeli zmiana jest podejrzana o złośliwość, konieczne może być wykonanie biopsji gruboigłowej lub biopsji wspomaganej próżnią. Wybór metody zależy od rodzaju zmiany i sposobu, w jaki jest ona widoczna w badaniach.
Biopsja pozwala pobrać materiał do oceny przez patomorfologa. Dopiero badanie tkanki daje podstawę do rozpoznania rodzaju nowotworu. W przypadku raka naciekającego oznacza się także parametry istotne dla wyboru leczenia, m.in. receptory estrogenowe i progesteronowe, HER2 oraz wskaźnik proliferacji Ki-67.
Dalsza diagnostyka i leczenie są prowadzone zgodnie z rozpoznaniem i wskazaniami medycznymi.
Nie należy utożsamiać wezwania na dodatkowe badania z diagnozą raka piersi. Znaczna część nieprawidłowości wykrywanych podczas przesiewowej mammografii okazuje się zmianami łagodnymi.
Czy USG może zastąpić mammografię?
USG i mammografia dostarczają różnych informacji o budowie piersi.
Ultrasonografia wykorzystuje fale dźwiękowe, nie promieniowanie rentgenowskie. Jest szczególnie przydatna w ocenie zmian litych i torbielowatych, a także u kobiet z gęstą tkanką gruczołową. Może być również wykorzystywana do prowadzenia biopsji. Mammografia lepiej uwidacznia natomiast niektóre rodzaje mikrozwapnień, które mogą towarzyszyć wczesnym zmianom nowotworowym, w tym rakowi przewodowemu in situ (DCIS). Z tego powodu prawidłowy wynik USG nie zastępuje automatycznie mammografii przesiewowej u kobiety, dla której takie badanie jest zalecane.
Zdarzają się sytuacje, gdy lekarz zaleca wykonanie obu badań, ponieważ wzajemnie się uzupełniają. Osobną kwestią jest rezonans magnetyczny piersi. Wykazuje wysoką czułość i odgrywa ważną rolę przede wszystkim w nadzorze kobiet z bardzo wysokim ryzykiem zachorowania, a także w wybranych sytuacjach diagnostycznych.
WIĘCEJ: Kiedy mammografia a kiedy USG? Rak piersi – profilaktyka, badania i nowoczesna diagnostyka
Dlaczego tylko 32 proc. uprawnionych kobiet korzysta z mammografii?
Choć zasady programu są stosunkowo proste, jego wykorzystanie w Polsce pozostaje niewystarczające. Podczas wspólnego posiedzenia sejmowych podkomisji ds. onkologii i zdrowia publicznego 6 października 2026 roku Ministerstwo Zdrowia przedstawiło dane, zgodnie z którymi na 1 września z programu mammografii korzystało niewiele ponad 32 proc. uprawnionych kobiet.
Dawid Stachurski, zastępca dyrektora Departamentu Analiz i Strategii Ministerstwa Zdrowia, wskazał, że od listopada 2023 roku rozszerzono grupę uprawnionych do programu z 50–69 lat do 45–74 lat, rozwijano dostęp do badań w mammobusach i uruchomiono centralną e-rejestrację. – W tej chwili głównym wyzwaniem pozostaje nie tyle brak dostępu do badań profilaktycznych czy do leczenia, ale zwiększenie udziału kobiet w badaniach profilaktycznych – mówił.
Przedstawiciel resortu poinformował również, że na początku września w systemie e-rejestracji dostępnych było 380 tys. wolnych terminów na mammografię w perspektywie kolejnych 90 dni. W ocenie ministerstwa oznacza to, że istnieją możliwości organizacyjne wykonania znacznie większej liczby badań.
Uczestnicy dyskusji zwracali jednak uwagę, że liczba wolnych terminów nie wyjaśnia, dlaczego tak wiele kobiet nadal nie uczestniczy w programie.
Przeczytaj szczegóły i zobacz wideo: Rak piersi w Polsce. Ministerstwo Zdrowia przedstawia dane, eksperci wskazują problemy systemu
Czy kobiety wiedzą, że mogą wykonać badanie?
Posłanka Katarzyna Stachowicz zwróciła uwagę na problem wykluczenia cyfrowego, szczególnie wśród starszych kobiet.
Nie wszystkie pacjentki korzystają z Internetowego Konta Pacjenta, aplikacji mojeIKP czy internetowych systemów rejestracji. Część z nich nie otrzymuje również informacji przypominających o badaniu. – One często nie mają skąd się dowiedzieć o tych bezpłatnych badaniach – mówiła posłanka.
Ministerstwo poinformowało, że do 25 września wysłano ponad 557 tys. SMS-ów oraz ponad 470 tys. powiadomień PUSH. Plan na cały rok zakłada wysłanie około 1,338 mln SMS-ów i 892 tys. powiadomień w aplikacji.
Dawid Stachurski przyznał jednak, że elektroniczne powiadomienia docierają do kobiet z aktywowanym IKP i odpowiednio wybranym kanałem komunikacji. Wobec pozostałych kobiet istotną rolę informacyjną powinny odgrywać placówki podstawowej opieki zdrowotnej. Problem polega na tym, że skuteczność takich działań może różnić się między poszczególnymi poradniami.
Organizacje pacjentów: potrzebna analiza przyczyn, a nie tylko kolejne kampanie
Dorota Korycińska z Ogólnopolskiej Federacji Onkologicznej zwróciła uwagę na duże zróżnicowanie regionalne zgłaszalności. – Mamy duże miasta, w których zgłaszalność jest niska i mamy mniejsze miejscowości, gdzie jest nawet 58 proc. – mówiła. Jej zdaniem problem nie ma jednej przyczyny, dlatego nie można stosować identycznych rozwiązań w całym kraju.
Zapowiedziała inicjatywę, w ramach której posłowie zajmujący się ochroną zdrowia mieliby przez rok analizować bariery uczestnictwa w profilaktyce we własnych okręgach wyborczych. Celem byłoby zidentyfikowanie lokalnych problemów i wykorzystanie rozwiązań skutecznych w innych miejscowościach.
Z kolei Paulina Gadomska z Fundacji Onkologicznej Alivia pytała przedstawiciela Ministerstwa Zdrowia, czy przygotowując kampanię profilaktyczną, przeanalizowano potrzeby poszczególnych grup wiekowych oraz określono oczekiwany wzrost zgłaszalności.
Dawid Stachurski nie przedstawił podczas posiedzenia konkretnych wskaźników skuteczności kampanii. Zapowiedział odpowiedź na piśmie.
Jacek Maciejewski z Fundacji Rak’n’Roll podkreślał natomiast, że doraźne działania reklamowe nie zastąpią stałej komunikacji z kobietami. – Kampania jest narzędziem komunikacyjnym, a nie strategią komunikacyjną – wskazywał.
Czy e-rejestracja wystarczy, aby poprawić wyniki profilaktyki?
Centralna e-rejestracja może ułatwić znalezienie dogodnego terminu mammografii, ale sama nie sprawi, że kobieta zdecyduje się wykonać badanie. Na zgłaszalność mogą wpływać obawy przed rozpoznaniem choroby, wcześniejsze doświadczenia związane z opieką medyczną, trudności organizacyjne, niewystarczająca wiedza o programie, a także przekonanie, że skoro nic nie boli, badanie nie jest potrzebne.
Nie należy jednak zakładać, że te same bariery występują z jednakową częstością w całej Polsce. Właśnie dlatego potrzebne są badania pozwalające określić przyczyny rezygnacji z mammografii w poszczególnych grupach kobiet.
Podczas posiedzenia zabrakło szczegółowych danych o zgłaszalności w podziale na wiek. O ich przygotowanie poprosiła Katarzyna Stachowicz, a przedstawiciel ministerstwa zadeklarował możliwość przekazania zestawienia.
Ważne byłoby również ustalenie, jaki odsetek kobiet po otrzymaniu SMS-a lub powiadomienia rzeczywiście umawia się na badanie i je wykonuje.
Dane o liczbie wysłanych wiadomości pokazują skalę działań informacyjnych, ale nie ich skuteczność zdrowotną.
Dostępność mammografii jest warunkiem dobrze funkcjonującej profilaktyki, jednak o jej efektach decyduje również to, ile kobiet z tej możliwości korzysta i czy te, u których wykryto nieprawidłowości, mają zapewnioną sprawną dalszą diagnostykę.
Dopiero ocena całej tej drogi – od zaproszenia na mammografię do ostatecznego rozpoznania – pozwoli określić, czy program wykorzystuje swój potencjał.

• Artykuł zaktualizowano:









Zostaw odpowiedź