Mammografia wykrywa raka piersi we wczesnym stadium rozwoju, gdy nie ma jeszcze żadnych niepokojących objawów. Wcześnie rozpoczęte leczenie zwiększa szansę na stuprocentowe wyleczenie. Badania kliniczne wykazały, że w grupie kobiet w wieku 50-69 lat, które wykonywały badania mammograficzne co rok lub co 2 lata, umieralność zmniejszyła się o 25-30 proc.
Rak piersi – zachorowalność, przyczyny, szacowanie ryzyka
Rak piersi to najczęstszy nowotwór złośliwy u kobiet. Stanowi ok. 23 proc. wszystkich zachorowań na nowotwory i jest przyczyną blisko 14 proc. zgonów. W Polsce, według danych Krajowego Rejestru Nowotworów, rocznie zapada na raka piersi ok. 17 tysięcy kobiet.
Etiologia raka piersi nie jest do końca poznana. Za najistotniejsze czynniki ryzyka zachorowań uznaje się przyczyny żywieniowe (spożywanie nadmiernych ilości alkoholu, szczególnie wysokoprocentowego; dieta bogata w tłuszcze nasycone, otyłość). W następnej kolejności wcześnie występującą pierwszą miesiączkę, menopauzę w późnym wieku, późne macierzyństwo lub bezdzietność, długotrwałą terapię hormonalną (HTZ), starszy wiek, rodzinne występowanie raka piersi wśród krewnych w pierwszym stopniu pokrewieństwa oraz nosicielstwo mutacji niektórych genów (BRCA1/BRCA2). Badania pokazują, że przestrzeganie zdrowego trybu życia może zapobiec 25-30 proc. przypadków raka piersi.
Ryzyko indywidualne zachorowania można ocenić za pomocą skali według Gaila, która uwzględnia takie składowe, jak: czas pierwszej miesiączki, liczba wykonanych biopsji piersi, atypowa hiperplazja w materiale biopsyjnym, wiek matki w chwili żywego porodu, zachorowania na nowotwory piersi u krewnych i ich stopnień oraz wiek kobiety. Warto pamiętać, że kwalifikacja do grupy wysokiego ryzyka nie oznacza jednoznacznie pewności zachorowania na raka piersi, ale stanowi powód do podjęcia wzmożonych działań profilaktycznych, obejmujących także eliminację lub zmianę niekorzystnych zachowań związanych ze stylem życia. Analogicznie, brak czynników ryzyka zachorowania na raka piersi nie jest gwarancją niewystąpienia tej choroby.
Program przesiewowy – dla kogo, jak często
Skrining raka piersi jest dedykowany kobietom bez żadnych dolegliwości ani objawów choroby nowotworowej. Pacjentka uprawniona do niego nie musi mieć żadnego skierowania. Zgłasza się do jednego z ośrodków prowadzących taki program i po zarejestrowaniu się jest kierowana na badanie. Wynik odbiera sama lub jest jej przesyłany do domu wraz ze zdjęciami. Zdjęcia mammograficzne w postaci klisz lub płytki CD pacjentki powinny zachować do następnego badania celem porównania.
Według rekomendacji American Cancer Society i Polskiej Unii Onkologii najlepszą metodą wczesnego wykrywania raka piersi u kobiet bez objawów klinicznych jest przesiewowe badanie mammograf iczne (MMG). Właściwie zaplanowane i przeprowadzone badania przesiewowe pozwalają zmniejszyć umieralność. Zaleca się, by mammografia była wykonywana w wyspecjalizowanych ośrodkach przy współpracy lekarzy: radiologa, chirurga, onkologa oraz patomorfologa.
W Polsce realizowany jest program profilaktyczny wczesnego wykrywania raka piersi. Jest on skierowany do kobiet w wieku 45-74 lat, które są najbardziej zagrożone zachorowaniem ze względu na wiek. Od 1 stycznia 2024 r. do programu zostały włączone także kobiety po 5 latach od zakończenia leczenia raka piersi oraz te, które nie zakończyły leczenia, ale po 5 latach od zabiegu chirurgicznego są w trakcie uzupełniającej hormonoterapii (HT).
Narodowy Fundusz Zdrowia umożliwia tym kobietom bezpłatną mammografię bez skierowania w następującym schemacie:
▶ co 24 miesiące – paniom, które nie miały wcześniej zdiagnozowanej złośliwej zmiany nowotworowej w piersi;
▶ co 12 miesięcy – kobietom, które po 5 latach od leczenia chirurgicznego raka piersi pozostają w trakcie uzupełniającej hormonoterapii (HT); zakończyły leczenie raka piersi i 5-letni proces monitorowania po zakończonym leczeniu.
Mammografia – jej znaczenie
Badanie przesiewowe w kierunku raka piersi polega na wykonaniu zdjęcia rentgenowskiego, tzw. mammogramu, w ce- lu sprawdzenia, czy w piersiach pojawi- ły się nieprawidłowe zmiany. Mammografia jest badaniem bezpiecznym, które za pomocą promieni rentgenowskich pozwala wykryć raka piersi w jego wczesnym stadium rozwoju. W czasie badania wykonuje się dwa zdjęcia każdej piersi. Badanie trwa kilka minut.
W przypadku prawidłowego wyniku pacjentka otrzymuje zalecenie ponownego zgłoszenia za 2 lata. Jeśli wynik jest pozytywny (wykrycie nieprawidłowości) jest ona kierowana na pogłębioną diagnostykę. Etap pogłębionej diagnostyki ma na celu wyjaśnienie nieprawidłowości, które uwidoczniły się w trakcie badania mammograficznego (dodatkowe badanie mammograficzne, badanie fizykalne, badanie USG, biopsja cienkoigłowa, biopsja gruboigłowa, biopsja chirurgiczna).
Jeśli wynik przesiewowego badania mammograficznego jest nieprawidłowy, nie należy wpadać w panikę. W 9 na 10 przypadków nieprawidłowy wynik mammografii nie oznacza raka piersi.
Warto pamiętać, że… mammografia to najlepsza dostępna obecnie przesiewowa metoda badania umożliwiająca wykrycie niewielkich zmian nowotworowych, których chora nie byłaby w stanie wykryć samodzielnie.
Należy jednak pamiętać, że nie gwarantuje ona wykrycia wszystkich przypadków raka piersi, dlatego też warto regularnie uczestniczyć w badaniu przesiewowym. Ryzyko, że rak nie zostanie wykryty w trakcie badania przesiewowego, zale- ży od wieku kobiety i gęstości tkanki w jej piersi. Mammografia piersi ma najwyższą czułość (zdolność wykrycia nowotworu) u kobiet z budową piersi tłuszczową i tłuszczowo-gruczołową. Z tego powodu jej czułość u młodych kobiet jest mniejsza, dlatego w tej grupie wiekowej zalecane jest USG piersi.
W ramach zorganizowanych programów badania przesiewowego w kierunku raka piersi prowadzonych w Unii Europejskiej każdy mammogram jest zazwyczaj analizowany przez dwóch radiologów, co zmniejsza ryzyko nieprawidłowej diagnozy.
Mammografia przeprowadzana jest obecnie najczęściej w technice cyfrowej, która wypiera metodę analogową. Zgodnie z zapowiedzią Ministerstwa Zdrowia od 2025 r. w Polsce mają obowiązywać tylko mammografie cyfrowe.
Mammografia może wykryć ognisko raka mniejsze niż 5 mm, ale również pozwala stwierdzić zmiany, które nie są jeszcze guzkiem, a jedynie zmianą struktury tkanek (tzw. struktury promieniste) lub jedynie charakterystyczny kształt, wielkość i ułożenie mikrozwapnień w tkance piersi. Zdaniem ekspertów mniej niż 15 proc. nowotworów złośliwych bywa niewidoczna w badaniu mammograficznym, a aż w 45 proc. przypadków w badaniu mammograficznym można ujawnić raka piersi, zanim stanie się on wyczuwalny.
Udowodniono, że… skrining z wykorzystaniem mammografii wpływa na zmniejszenie umieralności z powodu raka piersi w grupie kobiet objętej badaniami o 30-35 proc.
Samobadanie piersi
Do badań przesiewowych w profilaktyce raka piersi zalicza się również samokontrolę piersi, która powinna być wykonywana od 18. r.ż. raz w miesiącu, w tym samym dniu po miesiączce. Istnieją badania, które pokazują, że 90 proc. nowotworów piersi kobiety wykrywają sobie same. Niebagatelną rolę odgrywają w tym też ich partnerzy.
Istotne jest, aby samobadanie piersi było przeprowadzane regularnie, dokładnie i bez pośpiechu. Powinno ono obejmować zarówno oglądanie piersi w lustrze, jak i badanie dotykowe, w pozycji stojącej i leżącej. Podczas oglądania piersi szczególną uwagę należy zwrócić na symetrię brodawek, występowanie ewentualnych zmarszczeń, zaciągnięć, zgrubień i zmian w kolorze skóry. Dodatkowym elementem tej części badania jest kontrola krwawień bądź wycieku z brodawki. Nie należy pomijać również oglądania okolicy dołów pachowych.
Badanie palpacyjne najlepiej wykonywać opuszkami palców wskazującego, środkowego i serdecznego. Zaleca się badanie piersi w jednym z czterech schematów: pionowo wzdłuż piersi, w poprzek piersi, koncentrycznie – kulistym ruchem bądź promieniście. Ręka po stronie badanej powinna być uniesiona. Zaleca się zataczanie kółeczek palcami, bez odrywania ich przy tym od piersi. Należy zbadać również dół pachowy oraz okolice węzłów nadobojczykowych. Ostatnim etapem jest delikatne ściśnięcie brodawki i obserwacja ewentualnie pojawiającej się wydzieliny.
Wynik fałszywie pozytywny
Fałszywie pozytywne wyniki badania mammograficznego mogą wzbudzić niepokój u badanej i stanowić źródło stresu, ale ma to zazwyczaj krótkotrwały charakter. Dodatkowe badania, które są przeprowadzane również w ramach przesiewu, pozwalają rozwiać wątpliwości. Na przestrzeni 20 lat 1 na 5 kobiet, które regularnie uczestniczą w badaniu przesiewowym, otrzymuje wynik fałszywie pozytywny.
Ucisk piersi jest konieczny
Urządzenie do mammografii spłaszcza pierś między dwiema panelami (płytami). Odpowiedni ucisk piersi w trakcie badania jest konieczny, żeby uzyskać odpowiednią jego wiarygodność. Mammograf ia trwa zaledwie kilka minut, więc dyskomfort jest krótkotrwały.
Zalety badania przesiewowego
▶ Niższy wskaźnik śmiertelności z powodu raka piersi. Wczesne wykrycie raka umożliwia wykonanie prostszego i mniej inwazyjnego zabiegu (np. mastektomii częściowej), pozwala uniknąć usunięcia węzłów chłonnych znajdujących się w dole pachowym.
▶ Wczesne wykrycie nowotworu oznacza mniejsze prawdopodobieństwo wdrożenia chemioterapii.
Jak przygotować się do badania
Planując mammografię, kobiety miesiączkujące powinny umówić się na badania po miesiączce, najpóźniej tydzień przed kolejną miesiączką. Pozwoli to zmniejszyć ewentualny dyskomfort podczas badania, ponieważ niektóre kobiety odczuwają tkliwość piersi w trakcie miesiączki i przed nią. W dniu wizyty należy zrezygnować ze stosowania dezodorantu, pudru, antyperspirantu pod pachami. Mogą one zawierać niewielkie ilości metali. Metale mogą zostać uwidocznione jako plamki na mammogramie (wyniku mammografii) i utrudnić jego odczyt.
Gdzie wykonać mammografię
Badanie mammograficzne można wykonać w poradniach stacjonarnych lub w mammobusach, które dojeżdżają do najodleglejszych zakątków Polski. Wykaz placówek wykonujących mammografię w ramach programu przesiewowego: https://gsl.nfz.gov.pl/GSL/GSL/ProgramyProfilaktyczne
Pod tym adresem można z kolei znaleźć adresy, gdzie pojawiają się mammobusy: https://pacjent.gov.pl/zapobiegaj/zbadaj-piersi-mammobus-przyjedzie-do-ciebie
KOMENTARZ EKSPERTA
DR N. MED. JOANNA KUFEL-GRABOWSKA Katedra i Klinika Onkologii i Radioterapii, Gdański Uniwersytet Medyczny
Mała zgłaszalność na badania przesiewowe, moim zdaniem, wynika przede wszystkim z lęku przed usłyszeniem diagnozy choroby nowotworowej. Czasami strach paraliżuje tak mocno, że nie pozwala kobiecie zgłosić się na darmowe badania. Chorobę nowotworową ciągle kojarzymy z wyrokiem śmierci. A tak naprawdę większość chorych na raka piersi może być wyleczona.
Poza tym edukacja zdrowotna przedstawicielek starszego pokolenia jest na niskim poziomie, wiedza na temat chorób nowotworowych jest kiepska. Bardzo często słyszę w gabinecie „badałam się, mam raka i tyle mam z tego”.
Pokutuje niewiedza, że… badania przesiewowe nie chronią przed zachorowaniem, ale pozwalają wykryć chorobę nowotworową na wczesnym etapie, co daje ogromną szansę na całkowite wyleczenie.
Sądzę, że młodsze pokolenie jest już znacznie lepiej wyedukowane. Obserwuję zrozumienie wśród młodych pacjentek, że rak piersi jest w pewnym sensie chorobą cywilizacyjną i nawet zaawansowane stadia u części chorych wiążą się z przewlekłym leczeniem, a nie natychmiastową śmiercią.
Myślę, że przyczyną małej zgłaszalności jest też fakt, zgłaszalności na badania przesiewowe jest też fakt, że one nie są egzekwowane. Badania przesiewowe na razie w Polsce są dobrowolne, zostały zlikwidowane pisemne zaproszenia, które kiedyś działały mobilizującą. Ani lekarz rodzinny, ani lekarz medycyny pracy nie wymagają od pacjentek wykonywania tych badań, co uważam, że byłoby bardzo dobrym krokiem.
Wypowiedź podczas konferencji Priorities and Challenges in Polish and European Drug Policy z dn. 5-6.06.2024 r.. „Badania „Zdrowie kobiety – w jaki sposób możemy poprawić wczesną wykrywalność raka piersi w Polsce?” Fot.: Uniwersytet Medyczny w Gdańsku https://researchuniversity.mug.edu.pl/62528.html
Treść artykułu pochodzi z opracowania Health Insight sp z o.o., przygotowanego w formie raportu “ZNACZENIE BADAŃ PRZESIEWOWYCH W KIERUNKU CHORÓB ONKOLOGICZNYCH” dla Polskiej Koalicji Pacjentów Onkologicznych. Całość opracowania można znaleźć na stronie: healthinsight.pl
Przeczytaj także:
BADANIA PRZESIEWOWE: Badania przesiewowe – klucz do wczesnej diagnozy nowotworów, z którego wciąż korzystamy za rzadko
RAK PIERSI: Mammografia: Kluczowa rola w wykrywaniu raka piersi przed wystąpieniem objawów
RAK SYJKI MACICY: Rak szyjki macicy – wczesne wykrycie ratuje życie
RAK PŁUCA: Niskodawkowa tomografia komputerowa – nowy etap w profilaktyce raka płuca
RAK JELITA GRUBEGO: Kolonoskopia – klucz do wczesnego wykrycia raka jelita grubego