Małopłytkowość, nazywana również trombocytopenią, oznacza obniżoną liczbę płytek krwi. Płytki uczestniczą w zatrzymywaniu krwawienia: gromadzą się w miejscu uszkodzenia naczynia i pomagają utworzyć skrzep. Gdy jest ich zbyt mało, łatwiej dochodzi do powstawania siniaków, wybroczyn oraz krwawień z nosa, dziąseł i innych tkanek.
U pacjenta onkologicznego spadek liczby płytek może być następstwem chemioterapii, radioterapii obejmującej duży obszar szpiku, samej choroby nowotworowej albo leczenia wpływającego na układ odpornościowy. Nie zawsze jest to jednak typowe działanie niepożądane terapii. Małopłytkowość może mieć także związek z zakażeniem, lekami przyjmowanymi z innych powodów, powiększeniem śledziony, chorobą wątroby, niedoborami żywieniowymi lub zwiększonym niszczeniem i zużywaniem płytek.
Decyzji o dalszym postępowaniu nie podejmuje się wyłącznie na podstawie jednej liczby w morfologii. Znaczenie mają tempo spadku, obecność krwawienia, przyczyna zaburzenia, inne wyniki krwi, planowany zabieg oraz leki zwiększające skłonność do krwawień. Pacjent z umiarkowanie obniżonym poziomem płytek może nie mieć żadnych objawów, natomiast nagły spadek lub współistnienie innych zaburzeń krzepnięcia może wymagać szybkiej diagnostyki.
Dlaczego liczba płytek spada po leczeniu onkologicznym?
Płytki powstają w szpiku kostnym. Część leków przeciwnowotworowych hamuje czasowo jego pracę, dlatego po podaniu chemioterapii może obniżyć się liczba płytek, krwinek białych i czerwonych. Spadek zwykle nie jest widoczny natychmiast po wlewie. Wynik może pogarszać się w kolejnych dniach, a następnie stopniowo się odbudowywać przed następnym cyklem.
Nie każdy schemat powoduje małopłytkowość z taką samą częstością i nasileniem. Znaczenie mają dawki leków, wcześniejsze leczenie, zajęcie szpiku przez nowotwór oraz jego zdolność do regeneracji. Ryzyko może zwiększać się przy kolejnych cyklach, jeśli płytki nie zdążą powrócić do poziomu pozwalającego bezpiecznie kontynuować terapię.
Nowy lub nieoczekiwanie głęboki spadek wymaga jednak szerszej oceny. Lekarz może sprawdzić, czy nie doszło do zakażenia, działania innego leku, zaburzeń czynności wątroby, powiększenia śledziony albo immunologicznego niszczenia płytek. Przyczyny małopłytkowości można ogólnie podzielić na zmniejszoną produkcję, zatrzymywanie płytek poza krążeniem oraz ich nadmierne niszczenie lub zużycie.
Czasem bardzo niski wynik okazuje się artefaktem laboratoryjnym spowodowanym zlepianiem się płytek w próbce. Jeśli rezultat nie pasuje do stanu pacjenta lub znacząco różni się od wcześniejszych wyników, lekarz może zlecić ponowne pobranie krwi lub dodatkową ocenę rozmazu.
Jakie objawy mogą świadczyć o małopłytkowości?
Łagodna małopłytkowość może nie wywoływać żadnych zauważalnych dolegliwości. Problem zostaje wtedy wykryty podczas kontrolnej morfologii wykonywanej przed kolejnym cyklem leczenia.
Jednym z pierwszych sygnałów mogą być liczne siniaki pojawiające się po niewielkim urazie albo bez wyraźnej przyczyny. Na skórze mogą występować również drobne czerwone, purpurowe lub brunatne punkty przypominające wysypkę. Są to wybroczyny, czyli niewielkie krwawienia pod skórą.
Inne możliwe objawy to krwawienie z nosa, dziąseł, przedłużone krwawienie po skaleczeniu, krew w moczu lub stolcu oraz miesiączka wyraźnie bardziej obfita albo trwająca dłużej niż zwykle.
Każdy taki objaw powinien zostać zgłoszony zespołowi prowadzącemu. Nie należy czekać na następną planową morfologię, zwłaszcza gdy krwawienie nawraca, wybroczyn szybko przybywa albo pacjent jednocześnie czuje się osłabiony.
Czy konkretny wynik PLT oznacza zagrożenie?
Zakres normy może nieznacznie różnić się między laboratoriami, dlatego wynik należy interpretować zgodnie z oznaczeniami podanymi na wydruku. Ryzyko krwawienia na ogół zwiększa się wraz ze spadkiem liczby płytek, ale nie ma jednej wartości, która w identyczny sposób określa zagrożenie u każdego pacjenta.
Znaczenie ma między innymi to, czy wynik obniżał się stopniowo, czy spadł gwałtownie. Lekarz uwzględnia także obecność gorączki i zakażenia, czynność wątroby, leki przeciwkrzepliwe i przeciwpłytkowe oraz planowane procedury medyczne.
Wymagania dotyczące liczby płytek mogą być różne przed prostym pobraniem krwi, biopsją, operacją, zabiegiem stomatologicznym lub procedurą w obrębie ośrodkowego układu nerwowego. Dlatego pacjent powinien poinformować chirurga, stomatologa i innych specjalistów o małopłytkowości, nawet jeżeli nie obserwuje krwawień.
Nie należy też porównywać swojej sytuacji z innym pacjentem otrzymującym leczenie onkologiczne. Taki sam wynik może prowadzić do różnych decyzji w zależności od rozpoznania, rodzaju terapii i planowanego postępowania.
Jak przygotować się do chemioterapii? Nowoczesne leczenie i terapie skojarzone
Chemioterapia nowotworów – jak działa i jakie cytostatyki stosuje się w leczeniu?
Kiedy trzeba pilnie szukać pomocy?
Pilnej oceny wymaga krwawienie, którego nie udaje się zatrzymać poprzez stały ucisk czystym materiałem. Pomocy należy szukać również przy krwi w wymiotach, moczu lub stolcu, czarnym stolcu, bardzo obfitym krwawieniu z dróg rodnych oraz intensywnym krwawieniu z nosa lub jamy ustnej.
Szczególnie niepokojące są silny lub nagły ból głowy, zaburzenia widzenia, splątanie, nietypowa senność, osłabienie kończyny, trudności z mówieniem i utrata przytomności. Mogą to być objawy krwawienia wewnętrznego i wymagają natychmiastowej pomocy.
Pacjent z małą liczbą płytek powinien zgłosić także każdy uraz głowy — nawet jeśli początkowo czuje się dobrze. Nie należy czekać na pojawienie się dużego siniaka lub bólu.
Nagłe duszności, ból w klatce piersiowej, znaczne osłabienie albo spadek ciśnienia również wymagają pilnej oceny. Objawy te nie są charakterystyczne wyłącznie dla małopłytkowości, ale mogą wskazywać na poważne powikłanie.
Jak zmniejszyć ryzyko krwawienia w domu?
Pacjent powinien chronić się przed skaleczeniami i urazami, ale nie musi przez cały dzień pozostawać w łóżku. Bezpieczna aktywność zależy od wyniku, samopoczucia i zaleceń zespołu. Przy głębokiej małopłytkowości trzeba unikać sportów kontaktowych, ćwiczeń z dużym ryzykiem upadku oraz intensywnego dźwigania.
Do golenia bezpieczniejsza jest maszynka elektryczna niż klasyczna żyletka. Zęby należy szczotkować delikatnie bardzo miękką szczoteczką. Trzeba również zapobiegać pękaniu skóry i warg, ponieważ nawet niewielkie uszkodzenia mogą dłużej krwawić.
W domu warto nosić obuwie i zachować ostrożność przy używaniu noży, nożyczek oraz innych ostrych przedmiotów. Zaparcia trzeba zgłosić lekarzowi, ponieważ silne parcie może powodować krwawienie z odbytu.
Nie należy samodzielnie wykonywać zabiegów naruszających skórę, takich jak przekłuwanie uszu, tatuaż, usuwanie odcisków czy agresywny manicure. Zabieg stomatologiczny powinien zostać wcześniej uzgodniony z zespołem onkologicznym.
Aspiryna, ibuprofen i leki przeciwkrzepliwe
Część leków może zwiększać ryzyko krwawienia nie tylko przez obniżenie liczby płytek, lecz także przez pogorszenie ich działania lub wpływ na inne elementy krzepnięcia. Dotyczy to między innymi kwasu acetylosalicylowego oraz wielu leków przeciwzapalnych dostępnych bez recepty, w tym ibuprofenu. NCI zaleca, aby przy zwiększonym ryzyku krwawienia sprawdzić z zespołem medycznym, których preparatów należy unikać.
Pacjent nie powinien jednak samodzielnie odstawiać leków przeciwkrzepliwych, przeciwpłytkowych ani aspiryny przepisanej z powodu choroby serca, zakrzepicy lub wcześniejszego udaru. Nagłe przerwanie terapii może zwiększyć ryzyko groźnego zakrzepu. Decyzję powinien podjąć lekarz, uwzględniając liczbę płytek i powód stosowania leku.
Warto zgłaszać również witaminy, preparaty ziołowe i suplementy. Produkty oznaczone jako naturalne nie są automatycznie bezpieczne przy zaburzeniach krzepnięcia. NCI zaleca omówienie z zespołem wszystkich leków, witamin i ziół, które mogą wpływać na ryzyko krwawienia.
Czy niski poziom płytek opóźni chemioterapię?
Może, ale nie musi. Przed kolejnym cyklem lekarz ocenia morfologię i ustala, czy leczenie można bezpiecznie podać. Jeżeli liczba płytek jest zbyt mała dla danego schematu, cykl może zostać przesunięty, dawka zmniejszona albo plan leczenia zmodyfikowany.
Taka decyzja nie oznacza rezygnacji z terapii. Celem jest umożliwienie szpikowi odbudowy oraz zmniejszenie ryzyka krwawienia. Po kilku dniach lekarz może zlecić powtórzenie morfologii i ponownie ocenić możliwość podania leczenia.
Jeśli małopłytkowość powtarza się, konieczne może być poszukiwanie innych przyczyn niż samo czasowe zahamowanie szpiku. Lekarz analizuje wtedy przebieg wcześniejszych cykli, przyjmowane leki, objawy, funkcję wątroby i śledziony oraz ewentualne zajęcie szpiku przez chorobę.
Pacjent nie powinien samodzielnie stosować produktów reklamowanych jako środki „podnoszące płytki”. Nie ma jednej diety ani suplementu, które szybko i bezpiecznie odwracają małopłytkowość po chemioterapii.
Kiedy podaje się koncentrat krwinek płytkowych?
Przetoczenie płytek może być stosowane przy bardzo małej ich liczbie, aktywnym krwawieniu, wysokim ryzyku krwotoku albo przed określonym zabiegiem. Nie wykonuje się go jednak automatycznie przy każdym wyniku poniżej normy. Leczenie zależy od sytuacji klinicznej, a przyczyna małopłytkowości wpływa na to, jak długo przetoczone płytki utrzymają się w krążeniu.
Przed przetoczeniem personel sprawdza wskazania oraz identyfikuje pacjenta i składnik krwi. Podczas podawania trzeba natychmiast zgłosić dreszcze, gorączkę, wysypkę, duszność, ból w klatce piersiowej albo gwałtowne pogorszenie samopoczucia.
Transfuzja może czasowo zmniejszyć ryzyko krwawienia, ale nie zawsze usuwa przyczynę problemu. Równolegle konieczne jest leczenie zakażenia, zmiana odpowiedzialnego leku, kontrolowanie choroby nowotworowej lub inne postępowanie zależne od rozpoznania.
Czy małopłytkowość może współistnieć z zakrzepem?
Tak. Niski poziom płytek nie zawsze oznacza, że pacjent jest chroniony przed zakrzepicą. W niektórych stanach płytki są zużywane podczas tworzenia nieprawidłowych skrzepów, przez co ich liczba we krwi spada, a jednocześnie rośnie ryzyko zamknięcia naczyń. Pacjent onkologiczny może również mieć inne czynniki ryzyka zakrzepicy związane z nowotworem, operacją, unieruchomieniem, cewnikiem naczyniowym lub leczeniem. Dlatego bólu i obrzęku kończyny, nagłej duszności czy bólu w klatce piersiowej nie należy ignorować tylko dlatego, że morfologia pokazuje małą liczbę płytek. Decyzje dotyczące leczenia przeciwkrzepliwego w takiej sytuacji są szczególnie złożone. Dawkę leku lub czasowe przerwanie terapii ustala lekarz, równoważąc ryzyko krwawienia i zakrzepu.
Co to oznacza dla pacjenta?
Małopłytkowość po chemioterapii może przebiegać bez objawów i zostać wykryta dopiero w morfologii. Sam wynik poniżej normy nie określa jeszcze stopnia zagrożenia.
Należy obserwować skórę i błony śluzowe. Nowe wybroczyny, liczne siniaki, krwawienie z nosa lub dziąseł, krew w moczu i stolcu oraz bardziej obfita miesiączka wymagają kontaktu z zespołem.
Krwawienie, którego nie można zatrzymać, uraz głowy, silny ból głowy, zaburzenia widzenia, splątanie lub nadmierna senność wymagają pilnej pomocy.
Aspiryny, ibuprofenu, leków przeciwkrzepliwych i suplementów wpływających na krzepnięcie nie należy samodzielnie rozpoczynać ani odstawiać. Postępowanie trzeba uzgodnić z lekarzem.
Niska liczba płytek może spowodować przesunięcie leczenia, zmianę dawki albo przetoczenie koncentratu krwinek płytkowych, ale decyzja zależy od objawów, przyczyny i planowanego leczenia.
Zapalenie błony śluzowej jamy ustnej po chemioterapii – jak łagodzić ból?
Chemioterapia nowotworów – najczęstsze pytania i odpowiedzi dla pacjentów
Czy niski wynik płytek zawsze powoduje krwawienie?
Nie. Łagodna małopłytkowość może nie dawać żadnych objawów. Ryzyko na ogół wzrasta wraz ze spadkiem wyniku, ale zależy także od innych czynników.
Co oznaczają czerwone punkciki na skórze?
Mogą być wybroczynami, czyli drobnymi krwawieniami pod skórą. Nowe lub szybko narastające zmiany należy zgłosić lekarzowi.
Czy siniaki po chemioterapii są normalne?
Mogą być związane ze spadkiem płytek, ale nie należy ich automatycznie ignorować. Liczne siniaki bez urazu wymagają kontroli morfologii.
Czy można przyjmować ibuprofen?
Przy małej liczbie płytek może zwiększać ryzyko krwawienia. Lek przeciwbólowy należy uzgodnić z zespołem prowadzącym.
Czy trzeba odstawić lek przeciwkrzepliwy?
Nie samodzielnie. Lekarz musi ocenić jednocześnie ryzyko krwawienia i zakrzepicy.
Czy można iść do dentysty?
Zabieg należy wcześniej uzgodnić z onkologiem i stomatologiem. Może być potrzebna aktualna morfologia oraz zmiana terminu.
Czy dieta może szybko podnieść poziom płytek?
Nie ma produktu, który w przewidywalny sposób szybko odbuduje płytki po chemioterapii. Trzeba ustalić przyczynę spadku.
Kiedy przetacza się płytki?
Przy bardzo małej liczbie płytek, aktywnym krwawieniu, wysokim ryzyku krwotoku lub przed niektórymi zabiegami. Decyzję podejmuje lekarz.
Źródło: National Cancer Institute – informacje o małopłytkowości związanej z leczeniem onkologicznym, możliwych objawach, sygnałach alarmowych oraz sposobach ograniczania ryzyka krwawienia. Mayo Clinic – informacje o funkcji płytek, przyczynach ich spadku, objawach małopłytkowości, ryzyku krwawienia i możliwości zastosowania transfuzji płytek.
• Artykuł zaktualizowano:
