Ponad 90 procent mieszkańców Dolnego Śląska i województwa świętokrzyskiego ma świadomość, że wczesne wykrycie nowotworu znacząco zwiększa szanse na skuteczne leczenie. Jednocześnie tylko część z nich regularnie wykonuje badania profilaktyczne. Ten wyraźny rozdźwięk między wiedzą a działaniem to jeden z najważniejszych wniosków pierwszego etapu badania przeprowadzonego w ramach programu Onkoedukator. Projekt realizowany jest przez Dolnośląskie Centrum Onkologii, Pulmonologii i Hematologii we współpracy ze Świętokrzyskim Centrum Onkologii oraz partnerami społecznymi.
Badanie zostało przeprowadzone metodą wywiadów telefonicznych CATI na reprezentatywnej grupie ponad 2200 dorosłych mieszkańców obu województw, którzy nie byli wcześniej diagnozowani onkologicznie. Jego celem było nie tylko sprawdzenie poziomu wiedzy na temat profilaktyki nowotworowej, ale także zrozumienie mechanizmów decyzyjnych, postaw oraz barier utrudniających korzystanie z badań przesiewowych. Wyniki analizy dostarczają ważnych informacji, które mogą pomóc w projektowaniu skuteczniejszych programów profilaktycznych oraz w kształtowaniu polityki zdrowotnej zarówno na poziomie regionalnym, jak i ogólnopolskim.
Wiedza o profilaktyce nie zawsze przekłada się na działanie
Jednym z najbardziej widocznych zjawisk ujawnionych w badaniu jest paradoks profilaktyki. Zdecydowana większość respondentów zgadza się ze stwierdzeniem, że wczesne wykrycie nowotworu daje większe szanse na wyleczenie. Badani są również świadomi znaczenia badań przesiewowych, takich jak mammografia, cytologia czy kolonoskopia. Mimo tego wielu z nich odkłada wykonanie badań na później lub nie korzysta z nich wcale.
Znaczna część respondentów przyznaje, że nigdy nie otrzymała zaproszenia na badania profilaktyczne, nawet jeśli należała do grupy wiekowej objętej programami przesiewowymi. Wyjątkiem pozostaje mammografia, w przypadku której zaproszenia są stosunkowo częstsze. Jednocześnie wielu badanych nie potrafi wskazać miejsca, w którym mogłoby wykonać badania w swojej okolicy.
Jak podkreśla Paweł Zawadzki, zastępca dyrektora do spraw rozwoju Dolnośląskiego Centrum Onkologii, Pulmonologii i Hematologii oraz inicjator programu Onkoedukator, problem nie wynika z braku wiedzy o znaczeniu profilaktyki. Zdecydowanie częściej chodzi o brak impulsu do działania. Wiele osób potrzebuje jasnej informacji, konkretnej wskazówki gdzie wykonać badanie, a często również rozmowy z kimś, komu ufa.
Codzienne bariery ważniejsze niż brak zaufania do medycyny
Respondenci rzadko wskazywali brak zaufania do medycyny jako główną przeszkodę w wykonywaniu badań profilaktycznych. Znacznie częściej pojawiały się bariery związane z codziennym funkcjonowaniem. Wśród najczęściej wymienianych problemów znalazły się długi czas oczekiwania na badanie, trudności z dopasowaniem terminu do pracy lub obowiązków domowych, a także niejasne lub rozproszone informacje o dostępnych programach profilaktycznych.
Istotną rolę odgrywają również emocje. Część respondentów przyznaje, że obawia się samego badania lub jego wyniku. Jednocześnie ponad 80 procent badanych deklaruje, że chętniej skorzystałoby z badań, gdyby otrzymało prostą i konkretną informację o miejscu ich wykonania.
Badanie pokazuje także znaczenie rekomendacji lekarza lub osoby zaufanej. Taka sugestia znacząco zwiększa gotowość do wykonania badań profilaktycznych. Podobny efekt przynoszą lokalne kampanie informacyjne prowadzone blisko mieszkańców i odnoszące się do realnych potrzeb społeczności.
Różnice między pokoleniami i największe braki wiedzy
Analiza wyników badania ujawnia również wyraźne różnice pomiędzy poszczególnymi grupami wiekowymi. Osoby starsze częściej deklarują, że spotkały się z zaproszeniami na badania przesiewowe i lepiej orientują się w funkcjonujących programach profilaktycznych.
W młodszych grupach wiekowych widoczny jest natomiast inny problem. Choć świadomość znaczenia profilaktyki jest wysoka, wielu respondentów nie potrafi wskazać konkretnych informacji dotyczących wieku rozpoczęcia badań czy zakresu dostępnych świadczeń profilaktycznych.
Najwyższy poziom wiedzy dotyczy raka piersi, zarówno w kontekście objawów, jak i badań przesiewowych. Znacznie większe luki informacyjne pojawiają się w przypadku raka jelita grubego. Mniej niż połowa badanych potrafiła prawidłowo wskazać wiek, w którym należy rozpocząć regularne badania profilaktyczne w tym kierunku.
Bezpośrednia rozmowa kluczem do skutecznej profilaktyki
Wyniki badania wskazują, że skuteczna profilaktyka onkologiczna nie może opierać się wyłącznie na ogólnych komunikatach czy kampaniach medialnych. Równie ważny jest bezpośredni kontakt, możliwość zadawania pytań oraz przekazywanie informacji prostym i zrozumiałym językiem.
Jak podkreśla dr n. med. Leszek Smorąg, kierownik Zakładu Profilaktyki Onkologicznej Świętokrzyskiego Centrum Onkologii, właśnie w tym obszarze kluczową rolę mogą odegrać onkoedukatorzy. Są to osoby, które pomagają przejść od świadomości problemu do konkretnego działania. Dzięki nim profilaktyka staje się bliższa codziennemu doświadczeniu mieszkańców i przestaje być abstrakcyjnym pojęciem.
Program Onkoedukator oparty na wynikach badań
Zaprezentowane analizy stanowią punkt wyjścia do kolejnych działań realizowanych w ramach programu Onkoedukator. Na ich podstawie przygotowywane są szkolenia dla lokalnych liderów, materiały edukacyjne oraz narzędzia ułatwiające mieszkańcom odnalezienie się w systemie badań profilaktycznych.
Jednym z głównych założeń programu jest budowa sieci onkoedukatorów działających w lokalnych społecznościach. Mają to być osoby cieszące się zaufaniem mieszkańców, które będą wspierać rozmowę o zdrowiu, pomagać przełamywać bariery oraz wskazywać konkretne możliwości wykonania badań profilaktycznych.
Projekt wpisuje się w cele Roku Profilaktyki Zdrowotnej ustanowionego przez Sejm Rzeczypospolitej Polskiej. Jego założeniem jest wzmacnianie świadomości zdrowotnej społeczeństwa oraz rozwijanie działań, które zwiększą skuteczność profilaktyki nowotworowej.
Rok 2026 – Rok Profilaktyki Zdrowotnej w Polsce
Trwa rekrutacja do programu Onkoedukator
Obecnie trwa rekrutacja do programu Onkoedukator. Do udziału zaproszone są osoby aktywne społecznie, które chcą angażować się w działania na rzecz zdrowia w swoich miejscowościach. Organizatorzy kierują zaproszenie między innymi do sołtysów, nauczycieli, strażaków, bibliotekarek oraz członkiń kół gospodyń wiejskich.
Uczestnicy programu otrzymają szkolenia, materiały edukacyjne oraz wsparcie ekspertów z Dolnośląskiego Centrum Onkologii, Pulmonologii i Hematologii oraz Świętokrzyskiego Centrum Onkologii.
Szczegółowe informacje o programie, wyniki badań oraz formularz zgłoszeniowy dostępne są na stronie internetowej onkoedukator.pl.
Program Onkoedukator realizowany jest przez Dolnośląskie Centrum Onkologii, Pulmonologii i Hematologii we współpracy ze Świętokrzyskim Centrum Onkologii, Towarzystwem Medycyny Innowacyjnej oraz Fundacją Onkologika. Projekt „Onkoedukator – program edukacji przeciwnowotworowej” finansowany jest ze środków budżetu państwa przyznanych przez Ministra Edukacji i Nauki w ramach programu „Nauka dla społeczeństwa II”.
Profilaktyka długo czekała na swój moment. Czy właśnie nadszedł?