Endometrioza to przewlekła choroba, która dotyka wiele kobiet w wieku rozrodczym, prowadząc do pojawienia się ognisk tkanki podobnej do błony śluzowej macicy poza jej naturalnym miejscem – w obrębie jajników, jajowodów, otrzewnej czy innych narządów. Choć leczenie farmakologiczne odgrywa ważną rolę w zarządzaniu objawami choroby, leczenie chirurgiczne stanowi kluczowy element w przypadku zaawansowanych postaci endometriozy lub w sytuacjach, gdy inne metody nie przynoszą satysfakcjonujących rezultatów. W artykule tym omówione zostaną główne zasady leczenia chirurgicznego endometriozy, wskazania do operacji, zalecane techniki oraz postępowanie pooperacyjne.
Wybór metody leczenia endometriozy
W przypadku endometriozy, decyzja o wyborze metody leczenia – farmakologicznej czy chirurgicznej – powinna być wynikiem indywidualnej analizy stanu zdrowia pacjentki. Obejmuje to ocenę zgłaszanych przez nią dolegliwości, skuteczność poprzednio stosowanego leczenia farmakologicznego, reakcje na leki, planowanie ciąży oraz zaawansowanie choroby. Leczenie chirurgiczne zaleca się w sytuacjach, gdy pacjentka nie reaguje na leczenie farmakologiczne lub gdy istnieje zła tolerancja leków hormonalnych. Operacyjne leczenie endometriozy jest szczególnie wskazane w przypadku przewlekłych dolegliwości bólowych, które nie ustępują po leczeniu zachowawczym, lub w przypadku, gdy ból miednicy mniejszej jest niemożliwy do kontrolowania innymi metodami.
Technika leczenia chirurgicznego endometriozy
W leczeniu operacyjnym endometriozy najczęściej stosowaną metodą jest laparoskopia, która jest mniej inwazyjna w porównaniu do tradycyjnej laparotomii. Dzięki laparoskopii możliwe jest precyzyjne usunięcie ognisk endometrialnych przy mniejszym ryzyku powikłań i szybszym powrocie do zdrowia. Jedynie w rzadkich przypadkach, takich jak wieloogniskowa i zaawansowana endometrioza, czy po przebytych licznych zabiegach chirurgicznych, stosuje się laparotomię – metodę bardziej inwazyjną. Laparoskopia pozwala na wizualizację zmian w obrębie narządów wewnętrznych, a także na wykonanie zabiegów takich jak usuwanie torbieli endometrialnych, usuwanie zrostów, czy wycięcie ognisk endometrialnych.
Leczenie endometriozy przed operacją
Zanim pacjentka zdecyduje się na zabieg chirurgiczny, rekomenduje się wprowadzenie leczenia wspomagającego, które może obejmować fizjoterapię oraz dietę. Odpowiednia dieta, szczególnie przeciwzapalna, może pomóc w zmniejszeniu objawów endometriozy i zmniejszyć ryzyko powikłań pooperacyjnych. Fizjoterapia natomiast może wspomóc pacjentki w poprawie kondycji fizycznej, zmniejszeniu bólu i napięcia mięśniowego w okolicach miednicy mniejszej, co może ułatwić przebieg operacji i szybciej przywrócić pacjentki do pełnej sprawności po zabiegu.
Zanim przystąpi się do leczenia chirurgicznego, ważne jest, aby przedyskutować z pacjentką wszystkie opcje leczenia, w tym farmakoterapię, oraz zastanowić się nad celami leczenia, w tym planami prokreacyjnymi. Ostateczna decyzja o operacji powinna być podjęta na podstawie szczegółowej analizy stanu zdrowia pacjentki i jej potrzeb.
Leczenie operacyjne endometriozy u pacjentek planujących ciążę
Dla kobiet planujących ciążę, leczenie chirurgiczne endometriozy ma charakter zachowawczy. Głównym celem jest jak najdokładniejsze usunięcie ognisk endometrialnych, jednocześnie zachowując macicę i jajniki, co daje pacjentce możliwość zajścia w ciążę po leczeniu. W przypadku torbieli endometrialnych i innych ognisk endometrialnych w jajnikach, lekarze starają się je usunąć przy jak najmniejszym uszkodzeniu tkanki jajnika, aby nie zaburzyć rezerwy jajnikowej i nie wpłynąć negatywnie na zdolność do poczęcia.
Zabieg chirurgiczny polega na usunięciu ognisk endometrialnych znajdujących się na jajnikach, jajowodach oraz w okolicach miednicy mniejszej. Choć operacja może zmniejszyć ból i poprawić płodność, kompletne usunięcie endometriozy nie jest zawsze możliwe, a nawet po zabiegach zachowawczych, u niektórych pacjentek, może dojść do nawrotu choroby. Na przykład, u pacjentek, które przeszły obustronne usunięcie jajników i macicy, obserwuje się nawroty endometriozy u 5–15% przypadków. Warto więc podkreślić, że operacyjne leczenie endometriozy nie zawsze zapewnia trwałe wyleczenie, a jego celem jest przede wszystkim poprawa jakości życia pacjentki i zmniejszenie dolegliwości bólowych.
Leczenie operacyjne endometriozy u pacjentek po zakończeniu okresu rozrodczego
U pacjentek po zakończonym okresie rozrodczym, gdy celem leczenia nie jest już zachowanie płodności, możliwe jest radykalne usunięcie wszystkich ognisk endometriozy, a także wycięcie macicy i jajników. Taki zabieg jest szczególnie wskazany u pacjentek, u których endometrioza powoduje nawracające objawy bólowe i które nie planują już więcej potomstwa. W przypadku braku przeciwwskazań zdrowotnych, usunięcie narządów może znacznie poprawić jakość życia pacjentki, zmniejszając ból i ryzyko nawrotu choroby.
Dr Łukasz Sroka: Coraz więcej chorych onkologicznych chce zabezpieczyć płodność
Endometrioza otrzewnowa: Wyzwania i leczenie
W przypadku endometriozy otrzewnowej, kiedy to ogniska endometrialne znajdują się na otrzewnej, jedyną metodą pewnego rozpoznania jest laparoskopia diagnostyczna. Podczas tego zabiegu lekarz może dokładnie zobaczyć zmiany i podjąć decyzję o ich usunięciu lub koagulacji. Warto zaznaczyć, że laparoskopia diagnostyczna powinna być wykonywana tylko wtedy, gdy wcześniej nie uzyskano satysfakcjonujących rezultatów leczenia farmakologicznego, a pacjentka nie może zajść w ciążę. W przypadku skutecznego usunięcia ognisk endometrialnych, pacjentki mogą odczuć poprawę zarówno w zakresie objawów bólowych, jak i wzrostu płodności.
Torbiele endometrialne: Leczenie chirurgiczne
Torbiele endometrialne to często występujące zmiany związane z endometriozą, które pojawiają się w jajnikach i mogą prowadzić do uszkodzenia tkanek. Leczenie chirurgiczne torbieli endometrialnych polega na ich laparoskopowym wycięciu. Jest to najlepsza metoda usuwania torbieli, ponieważ laparoskopia zapewnia mniejsze ryzyko powikłań oraz mniejszy czas rekonwalescencji w porównaniu do innych metod, takich jak drenaż czy koagulacja. Należy jednak pamiętać, że zachowanie zdrowej tkanki jajnika jest kluczowe, szczególnie w przypadku kobiet, które planują ciążę. W przypadku dużych torbieli lub torbieli nawrotowych, przed operacją należy rozważyć ocenę rezerwy jajnikowej (np. test AMH) i ewentualne przechowanie komórek jajowych.
Chirurgiczne leczenie endometriozy jest kluczowym elementem terapii, szczególnie w przypadkach zaawansowanej choroby, kiedy inne metody leczenia zawodzą. Laparoskopia stanowi ważny element w leczeniu operacyjnym, pozwalając na minimalizację ryzyka powikłań i szybki powrót do zdrowia. Choć operacje mają na celu głównie poprawę jakości życia pacjentek i zmniejszenie objawów bólowych, należy pamiętać, że endometrioza jest chorobą, która może nawrócić. W zależności od etapu choroby, wyboru metody leczenia, a także celów prokreacyjnych pacjentki, lekarze mogą zdecydować o zachowawczym lub radykalnym leczeniu chirurgicznym, zawsze dbając o minimalizację ryzyka uszkodzenia narządów i obniżenia płodności pacjentek.
** Rekomendacje Polskiego Towarzystwa Ginekologów i Położników dotyczące postępowania u kobiet z endometriozą. Guidelines of the Polish Society of Gynecologists and Obstetricians on the management of women with endometriosis © 2024
Endometrioza a ryzyko rozwoju nowotworów. Analiza zależności
Leczenie wspomagające w endometriozie