Zgodnie z danymi Krajowego Rejestru Nowotworów w Polsce co roku odnotowuje się ponad 160 tysięcy nowych zachorowań na nowotwory złośliwe oraz około 100 tysięcy zgonów z ich powodu. Ponad milion osób żyje z chorobą nowotworową rozpoznaną w ciągu ostatnich 15 lat. Nowotwory złośliwe są drugą przyczyną zgonów w Polsce, ustępując jedynie chorobom układu krążenia. W strukturze zachorowalności dominują: u mężczyzn rak gruczołu krokowego, rak płuca i rak jelita grubego, u kobiet rak piersi, rak płuca oraz rak jelita grubego. Taki profil epidemiologiczny jest typowy dla krajów rozwiniętych i odzwierciedla zarówno proces starzenia się populacji, jak i wieloletni wpływ czynników środowiskowych, ze szczególnym udziałem dymu tytoniowego.
Jak chronić się przed zachorowaniem na nowotwory – od danych epidemiologicznych do praktycznej profilaktyki
Narodowa Strategia Onkologiczna (NSO) na lata 2020–2030 jest odpowiedzią na niekorzystne trendy epidemiologiczne. Jej nadrzędnym celem jest zwiększenie odsetka chorych przeżywających co najmniej 5 lat od rozpoznania oraz obniżenie zapadalności na nowotwory poprzez wzmocnienie profilaktyki pierwotnej, wtórnej (badań przesiewowych) i poprawę jakości diagnostyki i leczenia. W obszarze prewencji kluczowe znaczenie ma systemowe wzmacnianie zachowań prozdrowotnych, spójne z Europejskim Kodeksem Walki z Rakiem – zestawem naukowo uzasadnionych zaleceń dla ogółu społeczeństwa.
Szacuje się, że nawet 90% nowotworów jest w różnym stopniu determinowanych przez czynniki zewnętrzne, a około 40–50% przypadków można by uniknąć poprzez eliminację lub ograniczenie ekspozycji na dobrze poznane czynniki ryzyka. Ryzyko nowotworów rośnie m.in. wtedy, gdy występuje nadwaga lub otyłość, dominacja czerwonego przetworzonego mięsa w diecie, niskie spożycie warzyw, owoców, produktów pełnoziarnistych i nasion roślin strączkowych, brak regularnej aktywności fizycznej, wysokie spożycie alkoholu, palenie tytoniu, nadmierne spożycie soli oraz częsta, niechroniona ekspozycja na promieniowanie UV.
Europejski Kodeks Walki z Rakiem i „12 sposobów na zdrowie” – naukowe podstawy codziennych wyborów
Rekomendacje Europejskiego Kodeksu Walki z Rakiem zostały opracowane na podstawie wieloletnich badań epidemiologicznych i klinicznych. W polskich warunkach opracowano na ich bazie publikację „12 sposobów na zdrowie”, która przekłada język nauki na konkretne, proste do wdrożenia działania. Poniżej omawiane są poszczególne zalecenia w ujęciu medycznym, z naciskiem na mechanizmy biologiczne i konsekwencje zdrowotne.
1. Rzuć palenie – najważniejsza pojedyncza decyzja profilaktyczna
Palenie tytoniu pozostaje najistotniejszym modyfikowalnym czynnikiem ryzyka nowotworów. Dym tytoniowy zawiera około 7 tysięcy związków chemicznych, z których ponad 70 ma udowodnione działanie rakotwórcze. Odpowiada on nie tylko za zdecydowaną większość przypadków raka płuca, ale także za znaczną część nowotworów: krtani, gardła, jamy ustnej, przełyku, trzustki, pęcherza moczowego, nerki, wątroby, szyjki macicy oraz niektórych białaczek.
Zaprzestanie palenia prowadzi do stopniowej redukcji ryzyka – po kilku latach maleje ono istotnie, choć u nałogowych wieloletnich palaczy może nie wrócić do poziomu nigdy niepalących. W praktyce klinicznej skuteczna terapia odwykowa powinna łączyć interwencję behawioralną z farmakoterapią (nikotynowa terapia zastępcza, wareniklina, bupropion). Wsparcie oferuje m.in. lekarz rodzinny oraz Ogólnopolska Telefoniczna Poradnia Pomocy Palącym.
2. Unikaj dymu tytoniowego – bierne palenie też zabija
Bierne palenie, czyli wdychanie dymu z papierosa palonego przez inne osoby, wiąże się z udokumentowanym wzrostem ryzyka raka płuca i chorób sercowo-naczyniowych. Szacuje się, że w Polsce co roku około 2 tysiące osób niepalących umiera z powodu wymuszonej ekspozycji na dym tytoniowy. Ponad kilkanaście milionów osób jest narażonych na dym w domu, a kilka milionów – w miejscu pracy, mimo obowiązujących regulacji prawnych. Profilaktyka obejmuje zarówno przestrzeganie zakazów palenia w przestrzeni publicznej, jak i ochronę domowników poprzez całkowitą rezygnację z palenia w domu.
3. Utrzymuj prawidłową masę ciała – otyłość jako czynnik ryzyka wielu nowotworów
Nadwaga i otyłość, tuż po paleniu, są jednym z najważniejszych czynników ryzyka zachorowania na nowotwory. Tkanka tłuszczowa nie jest jedynie „magazynem energii”, ale aktywnym narządem endokrynnym, produkującym hormony (m.in. estrogeny), cytokiny prozapalne oraz adipokiny wpływające na proliferację komórkową i insulinooporność. Zwiększona masa ciała wiąże się ze wzrostem ryzyka m.in. raka piersi po menopauzie, raka endometrium, jelita grubego, przełyku (typ gruczołowy), nerki i trzustki.
Orientacyjnej oceny można dokonać, obliczając wskaźnik masy ciała (BMI = masa ciała [kg] / wzrost [m]²). Prawidłowa masa ciała odpowiada wartościom 18,5–24,9 kg/m². Nadwaga (25,0–29,9 kg/m²) i otyłość (≥30 kg/m²) wiążą się ze stopniowym wzrostem ryzyka nowotworowego. Uzupełnieniem oceny jest obwód talii – wartości ≥94 cm u mężczyzn i ≥80 cm u kobiet wskazują na otyłość brzuszną, szczególnie powiązaną z ryzykiem metabolicznym i onkologicznym.
4. Bądź aktywny fizycznie – ruch jako „lek” przeciwnowotworowy
Regularna aktywność fizyczna redukuje ryzyko raka jelita grubego, raka piersi (szczególnie po menopauzie) oraz raka błony śluzowej trzonu macicy. Mechanizmy ochronne obejmują m.in. poprawę wrażliwości na insulinę, redukcję masy ciała, wpływ na profil hormonalny, obniżenie stanu zapalnego oraz korzystny wpływ na mikrobiotę jelitową.
Za minimalny standard uznaje się około 150 minut tygodniowo aktywności fizycznej o umiarkowanej intensywności (np. szybki marsz, taniec, ćwiczenia oporowe) lub 75 minut wysokiej intensywności (bieg, intensywny aerobik, sport wyczynowy), najlepiej rozłożonych na większość dni tygodnia. Praktycznym celem jest co najmniej godzina ruchu o umiarkowanej intensywności dziennie lub 30 minut intensywnych ćwiczeń. Narzędzia takie jak programy edukacyjne NFZ („8 tygodni do zdrowia”) mogą pomóc w stopniowym zwiększaniu aktywności w sposób bezpieczny.
5. Jedz zdrowo – dieta jako element złożonej profilaktyki
Z punktu widzenia onkologicznego kluczowe jest ograniczenie produktów zwiększających ryzyko (przetworzone mięso, duże ilości czerwonego mięsa, żywność wysokoprzetworzona, słodzone napoje, nadmiar soli) oraz zwiększenie podaży produktów ochronnych (warzywa, owoce, produkty pełnoziarniste, nasiona roślin strączkowych, zdrowe tłuszcze roślinne). Dieta bogata w błonnik, antyoksydanty, witaminy i związki fitochemiczne sprzyja utrzymaniu prawidłowej masy ciała, korzystnie wpływa na mikrobiotę jelitową i redukuje przewlekły stan zapalny.
W przypadku wątpliwości co do sposobu żywienia lub potrzeby redukcji masy ciała warto skorzystać z profesjonalnego poradnictwa dietetycznego – również w formie bezpłatnej, np. w ramach programów finansowanych ze środków publicznych i platform takich jak Centrum Dietetyczne Online Narodowego Centrum Edukacji Żywieniowej.
6. Ogranicz spożycie alkoholu – nie ma „bezpiecznej dawki”
Alkohol etylowy i jego metabolit – aldehyd octowy – są klasyfikowane jako substancje rakotwórcze. Nawet niewielkie, regularne ilości alkoholu zwiększają ryzyko zachorowania na raka jamy ustnej, gardła, przełyku, wątroby, jelita grubego oraz raka piersi. Ryzyko to rośnie wraz z dawką, a jednoczesne palenie tytoniu działa synergistycznie, znacząco zwiększając ryzyko nowotworów górnych dróg oddechowych i przełyku. W praktyce najbezpieczniejszym zaleceniem jest maksymalne ograniczenie, a najlepiej całkowite unikanie alkoholu.
7. Chroń się przed słońcem – profilaktyka raka skóry i czerniaka
Promieniowanie UV jest głównym czynnikiem ryzyka raka skóry, w tym czerniaka złośliwego. Oprócz nowotworów może prowadzić do uszkodzenia narządu wzroku (zaćma, zapalenie spojówek) oraz osłabienia odporności. Profilaktyka obejmuje unikanie ekspozycji w godzinach 10:00–16:00, przebywanie w cieniu, stosowanie odzieży ochronnej (gęsto tkane tkaniny, kapelusze z szerokim rondem), okularów z filtrem UV oraz regularne stosowanie kremów z wysokim filtrem UV, szczególnie podczas długotrwałego przebywania na słońcu. Całkowicie odradza się korzystanie z solariów.
8. Ogranicz kontakt z substancjami rakotwórczymi w pracy
Narażenie zawodowe na substancje takie jak azbest, benzen, chrom, nikiel, arsen, pyły drewna twardego czy spaliny silników Diesla może prowadzić do rozwoju różnych nowotworów, m.in. raka płuca, pęcherza, zatok przynosowych czy białaczek. Przestrzeganie przepisów BHP, stosowanie środków ochrony indywidualnej, właściwa wentylacja pomieszczeń oraz regularna kontrola stężeń substancji szkodliwych są kluczowe zarówno z perspektywy pracownika, jak i pracodawcy.
9. Sprawdź narażenie na radon w domu
Radon to naturalny radioaktywny gaz szlachetny, który może kumulować się w słabo wentylowanych pomieszczeniach, szczególnie w piwnicach i na parterze. Długotrwałe narażenie na wysokie stężenia radonu jest drugim – po paleniu – najważniejszym czynnikiem ryzyka raka płuca. Ocena narażenia odbywa się za pomocą specjalnych czujników pozostawianych w domu przez kilka tygodni, a następnie analizowanych w laboratorium. W Polsce temat radonu jest monitorowany m.in. przez wyspecjalizowane instytucje zdrowia publicznego, które opracowują mapy ryzyka i zalecenia dotyczące wentylacji oraz modernizacji budynków.
10. Zdrowie kobiet – karmienie piersią i świadome stosowanie HTZ
Karmienie piersią ma udokumentowane działanie ochronne przed rakiem piersi – szacuje się, że łączny okres karmienia piersią trwający 12 miesięcy obniża ryzyko tego nowotworu o ponad 4 proc., a każde kolejne dziecko zmniejsza je o kolejne kilka procent. Mechanizmy obejmują m.in. zmniejszenie liczby cykli owulacyjnych, zmianę profilu hormonalnego oraz różnicowanie komórek gruczołu piersiowego.
Hormonalna terapia zastępcza (HTZ) stosowana w okresie menopauzy może zwiększać ryzyko raka piersi, raka endometrium i raka jajnika, zwłaszcza przy długotrwałym stosowaniu i nieprawidłowym doborze preparatów. Wskazane jest ograniczanie czasu trwania terapii do absolutnie koniecznego minimum i każdorazowe indywidualne rozważenie bilansu korzyści i ryzyka z lekarzem.
11. Korzystaj ze szczepień ochronnych – profilaktyka nowotworów związanych z infekcjami
Znacząca część nowotworów (szacunkowo 15–20%) jest związana z przewlekłymi infekcjami wirusowymi lub bakteryjnymi. Szczepienia przeciw wirusowemu zapaleniu wątroby typu B (WZW B) redukują ryzyko przewlekłego zapalenia wątroby i wtórnie raka wątrobowokomórkowego. Szczepienia przeciw HPV chronią przed zakażeniem typami wysokoonkogennymi i w perspektywie wieloletniej zmniejszają zachorowania na raka szyjki macicy, a także inne nowotwory anogenitalne i część nowotworów głowy i szyi. Włączenie szczepień do kalendarza szczepień dzieci i młodzieży oraz zwiększanie wyszczepialności jest jednym z filarów strategii eliminacji wybranych nowotworów.
12. Korzystaj z badań profilaktycznych i programów przesiewowych
Profilaktyka wtórna, czyli wczesne wykrywanie nowotworów i stanów przednowotworowych, znacząco poprawia rokowanie. Zorganizowane programy badań przesiewowych obejmują m.in.:
– mammografię w kierunku raka piersi,
– cytologię i/lub testy HPV w kierunku raka szyjki macicy,
– kolonoskopię w kierunku raka jelita grubego,
– programy badań w kierunku raka płuca z użyciem niskodawkowej tomografii komputerowej w grupach wysokiego ryzyka.
Wiele z tych badań jest finansowanych ze środków publicznych i dostępnych bezpłatnie po spełnieniu kryteriów programu. Kluczowe jest, aby z nich korzystać – także wtedy, gdy nie odczuwa się żadnych dolegliwości.
Europejski Plan Walki z Rakiem – pozytywne efekty i kontynuacja działań
Najczęściej zadawane pytania o profilaktykę nowotworów
Czy naprawdę można „zapobiec” rakowi?
Nie wszystkim nowotworom można zapobiec, ale naukowe szacunki wskazują, że nawet 40–50% przypadków można by uniknąć dzięki eliminacji palenia, ograniczeniu alkoholu, prawidłowej diecie, aktywności fizycznej, szczepieniom ochronnym i udziale w badaniach przesiewowych.
Czy jeden papieros dziennie naprawdę ma znaczenie?
Tak. Nie istnieje „bezpieczna” dawka palenia. Nawet niewielka liczba papierosów dziennie zwiększa ryzyko raka płuca i chorób sercowo-naczyniowych. Im wcześniej uda się całkowicie rzucić palenie, tym większa jest korzyść zdrowotna.
Czy lampka wina dziennie jest zdrowa dla serca i „neutralna” onkologicznie?
Nie. Z punktu widzenia onkologii każda ilość alkoholu zwiększa ryzyko nowotworów, a korzyści sercowo-naczyniowe są wątpliwe i możliwe do osiągnięcia innymi metodami (dieta, ruch). Najbezpieczniej jest alkohol maksymalnie ograniczyć.
Czy otyłość naprawdę ma związek z rakiem, jeśli „dobrze się czuję”?
Tak. Nadmierna masa ciała zwiększa ryzyko wielu nowotworów, nawet jeśli obecnie nie występują żadne dolegliwości. Otyłość sprzyja przewlekłemu stanowi zapalnemu, zaburzeniom hormonalnym i metabolicznym, co stwarza warunki dla rozwoju nowotworów.
Czy opalanie się tylko w weekendy jest niebezpieczne?
Tak, jeśli jest intensywne i bez ochrony. Oparzenia słoneczne, zwłaszcza z dzieciństwa i młodości, znacząco zwiększają ryzyko czerniaka. Ochrona skóry (kremy z filtrem, ubranie, unikanie słońca w godzinach szczytu) jest kluczowa niezależnie od częstości ekspozycji.
Czy szczepienia przeciw HPV i WZW B są naprawdę potrzebne?
Tak. To jedne z najlepiej udokumentowanych narzędzi profilaktyki nowotworów związanych z infekcjami – odpowiednio raka szyjki macicy (i pokrewnych nowotworów) oraz raka wątroby.
Jak często powinienem/powinnam wykonywać badania przesiewowe?
Zależy to od wieku, płci i czynników ryzyka. W Polsce funkcjonują programy badań przesiewowych (mammografia, cytologia, kolonoskopia, NDTK w kierunku raka płuca w grupach wysokiego ryzyka). Terminy i kryteria są określone w programach – warto je sprawdzić na stronach pacjent.gov.pl lub w swoim POZ.
Czy zmiana stylu życia ma sens po rozpoznaniu nowotworu?
Tak. Modyfikacja diety, zwiększenie aktywności fizycznej, zaprzestanie palenia i ograniczenie alkoholu poprawiają tolerancję leczenia, zmniejszają ryzyko powikłań i mogą ograniczać ryzyko wtórnych nowotworów oraz nawrotu choroby.