Przygotowanie do radioterapii nowotworów głowy i szyi zaczyna się jeszcze przed pierwszym napromienianiem. Warto zadbać o stan zębów i jamy ustnej, ocenić masę ciała i sposób odżywiania oraz – jeśli są ku temu wskazania – sprawdzić funkcję połykania. Niektóre problemy łatwiej rozwiązać przed rozpoczęciem leczenia niż wtedy, gdy pojawią się bolesne zmiany błon śluzowych, suchość w ustach czy trudności z jedzeniem. Dlatego stomatolog, dietetyk kliniczny oraz logopeda lub neurologopeda zajmujący się połykaniem mogą być ważną częścią przygotowania do terapii.
Radioterapia głowy i szyi różni się od napromieniania wielu innych obszarów ciała. W polu leczenia lub jego bezpośrednim sąsiedztwie mogą znajdować się jama ustna, zęby, ślinianki, język, gardło, krtań oraz mięśnie uczestniczące w żuciu i połykaniu.
W kolejnych tygodniach terapii mogą pojawić się zapalenie błon śluzowych, suchość w ustach, gęsta ślina, zmiana smaku i ból podczas połykania. U części pacjentów prowadzi to do ograniczenia jedzenia, utraty masy ciała i osłabienia.
Nie u każdego pacjenta pojawią się jednak takie dolegliwości. Ich ryzyko zależy przede wszystkim od napromienianego obszaru, dawki oraz tego, czy radioterapia jest łączona z chemioterapią. Warto jednak przygotować się na nie wcześniej, zamiast reagować dopiero wtedy, gdy jedzenie i picie stają się bardzo trudne.
Jak przygotować się do radioterapii głowy i szyi? Zęby, dieta i połykanie. Jak przygotować się do radioterapii głowy i szyi? Wyjaśniamy, dlaczego ważne są zęby, dieta, połykanie i pielęgnacja jamy ustnej oraz co zrobić przed pierwszym napromienianiem.
Przygotowanie zależy od obszaru napromieniania
Nie każdy pacjent potrzebuje identycznego zestawu konsultacji.
Jeżeli napromieniany obszar nie obejmuje jamy ustnej, ślinianek ani kości szczęk, zalecenia stomatologiczne mogą wyglądać inaczej niż u osoby leczonej z powodu raka języka, gardła czy jamy ustnej. Podobnie nie wszyscy wymagają specjalnego żywienia, ćwiczeń połykania albo założenia gastrostomii.
Dlatego przygotowania powinny wynikać z konkretnego planu radioterapii. Najlepiej zapytać radioterapeutę:
Które zdrowe struktury znajdą się w napromienianym obszarze i jakich działań niepożądanych można spodziewać się w moim przypadku?
Odpowiedź na to pytanie pozwala ustalić, które konsultacje powinny odbyć się przed pierwszym napromienianiem.
Zacznij od zębów – dlaczego stomatolog jest tak ważny?
Jeżeli obszar radioterapii może obejmować jamę ustną, szczękę, żuchwę lub ślinianki, przed rozpoczęciem leczenia potrzebna może być ocena stomatologiczna. Nie chodzi o zwykły, pobieżny przegląd uzębienia.
Stomatolog ocenia stan zębów, dziąseł i przyzębia, poszukuje ognisk zakażenia oraz sprawdza, czy w jamie ustnej znajdują się miejsca stale drażnione przez protezę, ostre brzegi zębów lub inne elementy.
Najważniejsze są zwłaszcza:
- nieleczona próchnica,
- stany zapalne wokół korzeni,
- zaawansowane choroby przyzębia,
- zęby rozchwiane lub o niepewnym rokowaniu,
- niedopasowane protezy,
- rany i przewlekłe podrażnienia błony śluzowej,
- niewystarczająca higiena jamy ustnej.
Celem jest uporządkowanie problemów, które podczas radioterapii mogłyby się nasilić albo utrudnić przeprowadzenie leczenia.
NCI podkreśla, że znalezienie i leczenie chorób jamy ustnej przed terapią przeciwnowotworową może zapobiec części powikłań lub ograniczyć ich nasilenie. Plan opieki nad jamą ustną powinien zostać przygotowany przed rozpoczęciem napromieniania głowy i szyi.
Dlaczego niektóre zęby usuwa się przed radioterapią?
Radioterapia nie oznacza automatycznie konieczności usunięcia zębów. Ekstrakcję rozważa się przede wszystkim wtedy, gdy ząb znajduje się w obszarze, który ma otrzymać istotną dawkę promieniowania, a jego stan wskazuje na duże prawdopodobieństwo poważnych problemów w przyszłości.
Napromienianie może wpływać na ukrwienie i zdolność regeneracji kości. Późniejsze usuwanie zęba z obszaru napromienionej szczęki lub żuchwy może wiązać się ze zwiększonym ryzykiem trudno gojącej się rany oraz martwicy popromiennej kości.
To rzadkie, ale poważne powikłanie, dlatego decyzje stomatologiczne podejmuje się z wyprzedzeniem. Aktualne zalecenia ISOO, MASCC i ASCO dotyczące martwicy popromiennej żuchwy podkreślają znaczenie profilaktyki oraz współpracy zespołu onkologicznego ze stomatologiem.
Jeśli ekstrakcja jest potrzebna, należy zaplanować ją tak, aby rana mogła zagoić się przed rozpoczęciem radioterapii. Nie istnieje jednak jeden termin właściwy dla wszystkich pacjentów – znaczenie ma zakres zabiegu, stan gojenia i pilność leczenia onkologicznego.
Nie należy samodzielnie umawiać usuwania zębów „na wszelki wypadek”.
Decyzja powinna być uzgodniona ze stomatologiem znającym plan leczenia oraz zespołem radioterapii. Niepotrzebne zabiegi nie powinny opóźniać rozpoczęcia terapii onkologicznej.
Co jeśli nie uda się wyleczyć wszystkich zębów przed radioterapią?
Czasami do rozpoczęcia leczenia onkologicznego pozostaje niewiele czasu. Nie zawsze można przeprowadzić pełne leczenie stomatologiczne.
W takiej sytuacji zespół ustala, które problemy wymagają pilnej interwencji, a które można bezpiecznie obserwować lub leczyć później. NCI wskazuje, że przy ograniczonym czasie możliwe jest zastosowanie skróconego, indywidualnie dobranego zakresu przygotowania stomatologicznego.
Najważniejsze jest, aby radioterapeuta i stomatolog wiedzieli o sytuacji i wspólnie ustalili priorytety.
Zapytaj o fluor i długoterminową ochronę zębów
Radioterapia obejmująca ślinianki może zmniejszyć ilość produkowanej śliny i zmienić jej właściwości.
Ślina nie służy wyłącznie do zwilżania jedzenia. Pomaga neutralizować kwasy, wypłukiwać resztki pokarmowe i chronić szkliwo. Kiedy jest jej mniej, ryzyko próchnicy wyraźnie rośnie.
Dlatego przed radioterapią warto ustalić indywidualny plan ochrony zębów. Może on obejmować:
- dokładną higienę jamy ustnej,
- pastę z odpowiednią zawartością fluoru,
- dodatkowe preparaty fluorkowe,
- ograniczenie częstego spożywania cukrów,
- regularne kontrole stomatologiczne po leczeniu.
Nie należy samodzielnie dobierać silnie skoncentrowanych preparatów. Rodzaj produktu, stężenie fluoru i sposób stosowania powinny wynikać z zaleceń stomatologa.
Profilaktyka nie kończy się w dniu ostatniego napromieniania. Suchość w ustach, próchnica, infekcje oraz problemy z kością mogą należeć do późnych następstw radioterapii głowy i szyi.
Naucz się pielęgnacji jamy ustnej, zanim zacznie boleć
Dobre nawyki najlepiej wprowadzić przed pierwszym napromienianiem.
W trakcie terapii błona śluzowa może stać się zaczerwieniona, obrzęknięta i bolesna. Wtedy dokładne mycie zębów będzie trudniejsze, ale utrzymanie jamy ustnej w czystości pozostanie bardzo ważne.
Podstawą jest zazwyczaj regularne, delikatne szczotkowanie zębów miękką szczoteczką oraz stosowanie pasty zaleconej przez stomatologa. Szczoteczkę trzeba wymieniać regularnie, szczególnie jeśli jej włosie zaczyna się rozchodzić.
Jeżeli używanie nici dentystycznej było stałym elementem higieny, warto zapytać stomatologa, czy można je kontynuować. Przy bolesnej śluzówce, krwawieniu albo obniżonej liczbie płytek krwi sposób higieny może wymagać zmiany.
Nie należy jednak całkowicie rezygnować z czyszczenia zębów tylko dlatego, że jama ustna stała się wrażliwa. Zespół może pomóc dobrać delikatniejszą metodę.
Czym płukać jamę ustną?
Ośrodek prowadzący radioterapię może zalecić prosty roztwór do płukania lub gotowy preparat przeznaczony dla pacjentów onkologicznych.
Nie warto samodzielnie kupować wielu „mocnych” płynów antyseptycznych. Produkty zawierające alkohol mogą wysuszać i dodatkowo podrażniać błonę śluzową.
Należy również uważać na intensywnie aromatyzowane preparaty oraz domowe środki o nieznanym stężeniu.
Najlepsze pytanie przed rozpoczęciem leczenia brzmi:
Czym dokładnie mam płukać jamę ustną, jak często i co zmienić, jeśli pojawią się bolesne zmiany?
Sposób pielęgnacji może się zmieniać w trakcie terapii. Inne postępowanie wystarczy przy zdrowej śluzówce, a inne będzie potrzebne przy nasilonym zapaleniu, owrzodzeniach lub zakażeniu.
Jakich zmian w jamie ustnej nie należy ignorować?
Zespołowi trzeba zgłosić m.in.:
- nasilający się ból,
- owrzodzenia utrudniające jedzenie,
- białe naloty,
- krwawienie,
- obrzęk dziąseł,
- nieprzyjemny zapach połączony z bólem lub wydzieliną,
- gorączkę,
- trudności z otwieraniem ust,
- ból zęba albo szczęki.
Białe naloty mogą być objawem infekcji grzybiczej, ale ich przyczyny nie należy ustalać samodzielnie na podstawie wyglądu. Wymagają oceny, ponieważ mogą być potrzebne leki.
Jeśli pacjent używa protezy, trzeba sprawdzić jej dopasowanie
Proteza, która przed leczeniem powodowała jedynie niewielki dyskomfort, podczas radioterapii może zacząć wyraźnie drażnić śluzówkę.
Przed rozpoczęciem napromieniania warto więc sprawdzić jej dopasowanie. Ostre krawędzie, ucisk lub niestabilność powinny zostać ocenione przez stomatologa.
W czasie leczenia może być konieczne ograniczenie czasu noszenia protezy, zwłaszcza jeśli błona śluzowa jest podrażniona albo pojawiły się owrzodzenia.
Nie należy próbować „przyzwyczajać” bolesnego miejsca do ucisku. Powtarzający się uraz może pogłębiać stan zapalny i utrudniać gojenie.
Proteza powinna być również odpowiednio czyszczona. Szczegółowe zasady najlepiej ustalić ze stomatologiem, zwłaszcza jeśli pacjent ma infekcję grzybiczą.
Dietetyk przed radioterapią – nie dopiero wtedy, gdy pacjent zaczyna chudnąć
Drugim ważnym elementem przygotowania jest ocena stanu odżywienia.
Najlepiej przeprowadzić ją przed pierwszą sesją. Dietetyk kliniczny może ocenić aktualną masę ciała, niedawną utratę kilogramów, apetyt, ilość spożywanego jedzenia, możliwość gryzienia i połykania oraz zapotrzebowanie na energię i białko.
Ważna jest nie tylko liczba widoczna na wadze. Pacjent z prawidłową masą ciała, a także osoba z nadwagą lub otyłością, może być niedożywiony i tracić tkankę mięśniową.
Dlatego nie należy zakładać, że problemy żywieniowe dotyczą wyłącznie osób szczupłych.
ESPEN wskazuje, że napromienianie obszaru głowy i szyi może prowadzić do zapalenia błon śluzowych, ograniczenia przyjmowania pokarmów i utraty masy ciała, dlatego stan odżywienia powinien być monitorowany podczas leczenia.
Dlaczego masa ciała ma znaczenie również dla samej radioterapii?
Utrata masy ciała wpływa nie tylko na siłę i samopoczucie.
Przy dużym spadku wagi może zmienić się kształt szyi i sposób dopasowania maski. Zmianie może ulec również położenie zdrowych struktur względem zaplanowanego obszaru napromieniania.
Zespół kontroluje ustawienie pacjenta podczas terapii. Jeśli zmiany anatomiczne są istotne, czasami potrzebne są nowa maska, kolejna tomografia planistyczna i modyfikacja planu.
Nie oznacza to, że pacjent ma za wszelką cenę utrzymać dokładnie tę samą liczbę kilogramów. Chodzi o to, aby nie dopuścić do gwałtownej, niekontrolowanej utraty masy ciała i możliwie wcześnie reagować na problemy z jedzeniem.
Czy przed radioterapią trzeba „jeść na zapas”?
Nie chodzi o szybkie przybieranie na wadze ani jedzenie ponad możliwości. Najważniejsze jest wejście w leczenie z możliwie stabilnym stanem odżywienia, bez nieleczonych niedoborów i z planem na wypadek pogorszenia możliwości jedzenia.
Jeżeli pacjent już przed terapią:
- niezamierzenie chudnie,
- je wyraźnie mniej,
- ma ból przy połykaniu,
- krztusi się podczas picia,
- może przyjmować tylko pokarmy miękkie lub płynne,
- potrzebuje bardzo dużo czasu na zjedzenie posiłku,
powinien powiedzieć o tym zespołowi przed pierwszym napromienianiem.
NCI podkreśla, że w trakcie radioterapii organizm potrzebuje odpowiedniej ilości energii i białka, szczególnie gdy działania niepożądane utrudniają jedzenie.
Co warto przygotować w kuchni?
Nie ma potrzeby przechodzenia z wyprzedzeniem na dietę płynną. Jeśli pacjent bezpiecznie je zwykłe posiłki, powinien robić to tak długo, jak jest to możliwe i komfortowe.
Warto natomiast wiedzieć, jak modyfikować jedzenie, kiedy śluzówka stanie się wrażliwa.
Zwykle łatwiejsze do spożycia są potrawy miękkie, wilgotne i niezbyt gorące. Posiłki można rozdrabniać oraz dodawać do nich sos, jogurt, bulion lub inny składnik zwiększający wilgotność.
Przydatne może być jedzenie mniejszych porcji, ale częściej. Jeśli ilość jedzenia się zmniejsza, dietetyk może pomóc zwiększyć wartość energetyczną i białkową małej porcji.
Nie należy jednak automatycznie eliminować wielu produktów przed rozpoczęciem terapii. Restrykcyjna dieta może niepotrzebnie zmniejszyć ilość spożywanej energii.
Podczas bolesnego zapalenia śluzówek często źle tolerowane są potrawy bardzo ostre, kwaśne, twarde, suche lub mocno słone. Reakcja jest jednak indywidualna.
Czy warto kupić wcześniej doustne preparaty odżywcze?
Nie każdy pacjent będzie ich potrzebował.
Doustne preparaty odżywcze mogą być pomocne, gdy zwykła dieta nie pokrywa zapotrzebowania. Różnią się jednak kalorycznością, zawartością białka, objętością i konsystencją.
Najlepiej dobrać je z dietetykiem, biorąc pod uwagę aktualne problemy pacjenta. Przy suchości w ustach jeden preparat może być łatwy do wypicia, a inny zbyt gęsty. Przy zaburzeniach połykania znaczenie ma także konsystencja i bezpieczeństwo przyjmowania płynów.
Nie ma potrzeby kupowania dużego zapasu przed terapią. Smak i tolerancja mogą zmienić się w trakcie leczenia.
Czy przed radioterapią zakłada się gastrostomię?
Nie każdemu.
Gastrostomia, czyli dostęp do żołądka umożliwiający podawanie żywienia, może być rozważana u pacjentów ze znacznym ryzykiem problemów żywieniowych. Znaczenie mają m.in.:
- wyjściowe trudności z połykaniem,
- niedożywienie lub szybka utrata masy ciała,
- lokalizacja i rozległość guza,
- zakres napromieniania,
- planowana radiochemioterapia,
- przewidywany czas niemożności pokrycia potrzeb drogą doustną.
W jednym ośrodku dostęp do żywienia może zostać założony profilaktycznie, w innym stosuje się podejście reaktywne i zakłada go dopiero wtedy, gdy jedzenie staje się niewystarczające lub niebezpieczne.
Gastrostomia nie oznacza, że pacjent nie będzie już jadł doustnie. Często stanowi czasowe zabezpieczenie pozwalające uzupełnić energię, białko, płyny i leki.
Decyzja powinna być indywidualna i omówiona z pacjentem przed rozpoczęciem leczenia.
Połykanie warto ocenić jeszcze przed rozpoczęciem terapii
Radioterapia może wpływać na język, gardło, krtań oraz mięśnie uczestniczące w połykaniu.
U części pacjentów problem występuje już przed terapią z powodu samego guza albo wcześniejszej operacji. Dlatego wyjściowa ocena połykania pozwala ustalić, z jakiego poziomu pacjent rozpoczyna leczenie i jakie trudności mogą pojawić się później.
Konsultację powinno się rozważyć szczególnie wtedy, gdy pacjent:
- kaszle lub krztusi się podczas jedzenia,
- ma „mokry” albo bulgoczący głos po wypiciu płynu,
- czuje, że pokarm zatrzymuje się w gardle,
- ma częste infekcje dróg oddechowych,
- unika określonych konsystencji,
- bardzo długo je,
- odczuwa ból przy połykaniu,
- traci masę ciała.
Ocena może obejmować rozmowę, badanie kliniczne, a w wybranych sytuacjach również instrumentalną ocenę połykania.
Ból przy połykaniu i niebezpieczne połykanie to nie to samo
Pacjent może mieć trudności z jedzeniem dlatego, że każdy kęs powoduje ból. Jest to odynofagia, czyli bolesne połykanie.
Innym problemem jest dysfagia, czyli zaburzenie sprawnego lub bezpiecznego przechodzenia pokarmu. W jej przebiegu jedzenie lub płyn mogą przedostawać się do dróg oddechowych.
Oba problemy mogą występować jednocześnie, ale wymagają nieco innego postępowania.
Ból trzeba odpowiednio leczyć, aby pacjent mógł przyjmować pokarmy. Przy podejrzeniu zaburzeń bezpieczeństwa połykania potrzebna jest natomiast ocena specjalisty i ewentualna zmiana konsystencji jedzenia lub płynów.
Nie należy samodzielnie zagęszczać wszystkich napojów. Nie każda osoba z dysfagią wymaga tej samej konsystencji, a niewłaściwa modyfikacja może utrudnić nawodnienie.
Czy warto ćwiczyć połykanie przed radioterapią?
U odpowiednio zakwalifikowanych pacjentów – tak.
Logopeda lub neurologopeda może zalecić ćwiczenia języka, gardła, krtani, żuchwy albo innych struktur uczestniczących w połykaniu. Celem jest możliwie długie utrzymanie ich ruchomości i sprawności.
Nie chodzi o trening „na siłę”. Ćwiczenia powinny być dobrane do lokalizacji choroby, wcześniejszej operacji, zakresu napromieniania oraz aktualnego bezpieczeństwa połykania.
Nie należy korzystać z przypadkowego zestawu znalezionego w internecie. Ćwiczenie dobre dla jednej osoby może być nieodpowiednie dla innej.
Zaburzenia połykania mogą występować przed, podczas i po radioterapii. NCI podkreśla, że wymagają one opieki zespołu specjalistów, ponieważ mogą wpływać na odżywienie i prowadzić do dalszych powikłań.
Czy trzeba nadal połykać, jeśli część żywienia jest podawana przez gastrostomię?
Jeśli połykanie jest bezpieczne, zespół może zalecać utrzymywanie choć części jedzenia lub picia drogą doustną oraz wykonywanie ćwiczeń.
Długotrwałe nieużywanie mięśni uczestniczących w połykaniu może sprzyjać utracie ich sprawności. Nie oznacza to jednak, że każdy pacjent powinien jeść doustnie niezależnie od ryzyka.
Jeżeli dochodzi do zachłyśnięć, powtarzających się infekcji płuc albo poważnych zaburzeń połykania, sposób żywienia musi zostać ustalony indywidualnie.
Sprawdź, jak szeroko możesz otworzyć usta
Radioterapia obejmująca mięśnie żucia lub okolice stawu skroniowo-żuchwowego może z czasem prowadzić do ograniczenia otwierania ust, czyli szczękościsku.
Może on utrudniać jedzenie, mówienie, mycie zębów, leczenie stomatologiczne i wykonywanie badań kontrolnych.
Przed rozpoczęciem terapii warto ocenić wyjściowy zakres otwierania ust. Jeżeli plan leczenia wiąże się z ryzykiem szczękościsku, pacjent może otrzymać ćwiczenia służące utrzymaniu ruchomości żuchwy.
Nie powinny one powodować silnego bólu ani być wykonywane bez instrukcji, szczególnie po niedawnej operacji.
Suchość w ustach – przygotuj plan, zanim się pojawi
Jeżeli ślinianki znajdą się w napromienianym obszarze, ilość i konsystencja śliny mogą się zmienić.
Na początku ślina często staje się gęsta i lepka. Później może dominować wyraźna suchość.
Może to utrudniać mówienie, żucie, połykanie i spanie. Zwiększa również ryzyko próchnicy oraz infekcji jamy ustnej.
Przed rozpoczęciem leczenia warto zapytać:
- jak często nawilżać jamę ustną,
- jakie preparaty można stosować,
- jak chronić usta przed pękaniem,
- jak zmienić konsystencję potraw,
- jak dbać o zęby przy mniejszej ilości śliny,
- kiedy zgłosić gęstą wydzielinę lub problem z jej odkrztuszaniem.
Nie istnieje jeden produkt najlepszy dla wszystkich. Część pacjentów korzysta z preparatów zastępujących ślinę, inni potrzebują głównie częstego nawilżania, modyfikacji posiłków i intensywnej profilaktyki stomatologicznej.
Leki, zioła i suplementy trzeba zgłosić zespołowi
Przed rozpoczęciem leczenia należy przekazać lekarzowi pełną listę:
- leków na receptę,
- leków dostępnych bez recepty,
- witamin i składników mineralnych,
- preparatów ziołowych,
- suplementów diety.
Nie należy zakładać, że produkt „naturalny” jest obojętny dla radioterapii lub jednoczesnej chemioterapii.
Jeżeli badania wykazały niedobór konkretnego składnika, jego uzupełnienie może być potrzebne. To jednak inna sytuacja niż przyjmowanie dużych dawek przeciwutleniaczy z przekonaniem, że ochronią zdrowe tkanki przed promieniowaniem.
Suplementy nie mogą zastępować normalnego żywienia, leczenia przeciwbólowego ani opieki nad jamą ustną. Każdy preparat warto omówić z lekarzem lub dietetykiem klinicznym.
Jeśli pacjent pali, powinien powiedzieć o tym zespołowi
Zaprzestanie palenia ma znaczenie także po rozpoznaniu nowotworu.
Dym tytoniowy drażni błonę śluzową, może utrudniać gojenie i pogarszać stan jamy ustnej. Kontynuowanie palenia wiąże się również z ryzykiem kolejnych nowotworów.
Nie warto zatajać palenia przed lekarzem. Jeśli samodzielne odstawienie tytoniu jest trudne, pacjent powinien poprosić o pomoc w leczeniu uzależnienia.
NCI uwzględnia zaprzestanie używania tytoniu wśród ważnych elementów ograniczania powikłań jamy ustnej u osób leczonych z powodu nowotworów głowy i szyi.
Alkohol również może podrażniać śluzówkę
Alkohol może dodatkowo wysuszać i drażnić jamę ustną oraz gardło. Podczas zapalenia błon śluzowych nawet niewielka ilość może powodować pieczenie i ból.
Warto zapytać lekarza, czy podczas terapii należy całkowicie z niego zrezygnować. Przy jednoczesnej chemioterapii znaczenie mogą mieć także interakcje z lekami i obciążenie organizmu.
Jak przygotować się do wykonania maski i tomografii planistycznej?
Pracownia powinna przekazać indywidualne instrukcje. To one są najważniejsze, ponieważ przygotowanie zależy m.in. od użycia kontrastu i dodatkowych elementów unieruchamiających.
Na wizytę warto założyć wygodne ubranie umożliwiające odsłonięcie szyi i górnej części klatki piersiowej. Biżuteria, kolczyki, okulary, aparaty słuchowe, ruchome protezy zębowe lub inne przedmioty mogą wymagać zdjęcia.
Podczas wykonywania maski pacjent leży w pozycji, w której będzie później leczony. W niektórych przypadkach stosuje się indywidualną podpórkę, ustnik, element ustawiający język lub inne akcesoria.
Jeżeli pacjent ma klaustrofobię, silny lęk, duszność, ból uniemożliwiający leżenie płasko albo dużą ilość wydzieliny, powinien powiedzieć o tym jeszcze przed rozpoczęciem dopasowywania maski.
→ Radioterapia w nowotworach głowy i szyi – jak wygląda leczenie i czego można się spodziewać?
Co przygotować przed pierwszym napromienianiem?
Nie ma potrzeby tworzenia dużego zapasu kosmetyków, płukanek i suplementów.
Znacznie bardziej przydatne jest przygotowanie prostego planu:
- wiedzieć, czym pielęgnować jamę ustną i skórę,
- mieć kontakt do zespołu,
- znać termin kontroli stomatologicznej,
- wiedzieć, gdzie zgłosić problemy żywieniowe,
- regularnie kontrolować masę ciała,
- zaplanować dojazdy i odpoczynek,
- powiedzieć bliskim, jakiego wsparcia można potrzebować.
Jeżeli leczenie obejmuje jednoczesną chemioterapię, pacjent powinien otrzymać również osobne zalecenia dotyczące badań krwi, nawodnienia i przyjmowania leków.
Nie kupuj preparatów do skóry bez uzgodnienia z pracownią
Ośrodki mogą zalecać różne preparaty i zasady ich stosowania. Znaczenie ma także moment nakładania kosmetyku w stosunku do sesji napromieniania.
Dlatego przed pierwszym leczeniem warto zapytać:
Czym mogę myć i smarować napromienianą skórę oraz czego nie stosować?
Nie należy samodzielnie nakładać na szyję olejków, spirytusu, silnie perfumowanych kremów, preparatów rozgrzewających ani „domowych” środków na oparzenia.
Radioterapia nie powoduje zwykłego oparzenia termicznego, dlatego postępowanie ze skórą powinno wynikać z zaleceń zespołu.
Ustal wcześniej, kogo kontaktować, gdy zacznie być trudno
Działania niepożądane najczęściej nie pojawiają się nagle po pierwszej sesji. Zwykle narastają w kolejnych tygodniach.
Warto jeszcze przed leczeniem zapisać:
- numer do pracowni lub oddziału,
- sposób kontaktu poza godzinami pracy,
- nazwisko dietetyka albo poradni żywieniowej,
- kontakt do osoby oceniającej połykanie,
- termin pierwszej kontroli podczas terapii.
Nie warto czekać do momentu, gdy ból uniemożliwia jedzenie albo pacjent przestaje pić.
Wcześnie zgłoszone problemy łatwiej opanować poprzez leczenie przeciwbólowe, zmianę pielęgnacji, modyfikację diety, nawodnienie lub dodatkowe wsparcie żywieniowe.
Jakie objawy trzeba zgłosić szybko?
Z zespołem należy skontaktować się szczególnie wtedy, gdy pojawiają się:
- niemożność picia lub przełykania płynów,
- szybki spadek masy ciała,
- bardzo mała ilość oddawanego moczu,
- zawroty głowy lub objawy odwodnienia,
- nasilony ból mimo stosowanych leków,
- gorączka,
- krwawienie,
- białe naloty lub rozległe owrzodzenia w jamie ustnej,
- duszność,
- częste krztuszenie się podczas jedzenia,
- kaszel albo zmiana głosu po wypiciu płynu,
- niemożność przyjmowania leków,
- problem z sondą lub gastrostomią.
Nagła duszność, intensywne krwawienie, utrata przytomności albo gwałtowne pogorszenie stanu wymagają pilnej pomocy medycznej.
Checklista przed pierwszą radioterapią
Zęby i jama ustna
□ Czy odbyła się zalecona konsultacja stomatologiczna?
□ Czy zakończono najpilniejsze leczenie?
□ Czy wiadomo, jakiej pasty, szczoteczki i płukanki używać?
□ Czy ustalono profilaktykę fluorkową?
□ Czy proteza jest dobrze dopasowana?
Odżywienie
□ Czy masa ciała jest stabilna?
□ Czy w ostatnich tygodniach nie doszło do niezamierzonego chudnięcia?
□ Czy pacjent wie, z kim skontaktować się przy problemach z jedzeniem?
□ Czy ustalono, jak zwiększyć wartość energetyczną i białkową diety?
Połykanie
□ Czy występują ból, kaszel lub krztuszenie podczas jedzenia?
□ Czy zespół wie o dotychczasowych trudnościach?
□ Czy potrzebna jest konsultacja logopedy lub neurologopedy?
□ Czy zalecono indywidualne ćwiczenia?
Leki i organizacja leczenia
□ Czy lekarz otrzymał listę wszystkich leków i suplementów?
□ Czy zgłoszono palenie tytoniu i spożywanie alkoholu?
□ Czy wiadomo, jak przygotować się do tomografii planistycznej?
□ Czy pacjent wie, gdzie zgłaszać działania niepożądane?
Lista nie oznacza, że każdy pacjent musi przejść wszystkie konsultacje i procedury. Zakres przygotowania zależy od obszaru napromieniania, dawki, stanu jamy ustnej, sposobu odżywiania i indywidualnej sytuacji.
Najważniejsze: nie przygotowuj się do radioterapii samodzielnie
Dobre przygotowanie nie polega na kupieniu zestawu preparatów reklamowanych jako pomocne „przy radioterapii”.
Znacznie ważniejsze jest wejście w leczenie z:
- uporządkowanym stanem jamy ustnej,
- ocenionym sposobem odżywienia,
- rozpoznanymi problemami z połykaniem,
- ustalonym planem pielęgnacji,
- kontaktem do osób, które pomogą przy nasileniu objawów.
Stomatolog pomaga ograniczać ryzyko powikłań dotyczących zębów i kości. Dietetyk reaguje na pogarszające się odżywienie. Logopeda lub neurologopeda ocenia bezpieczeństwo i sprawność połykania. Zespół radioterapii monitoruje natomiast reakcję tkanek i może modyfikować postępowanie w kolejnych tygodniach. Przygotowanie do radioterapii nie jest więc dodatkiem do właściwego leczenia. Jest jego częścią.
FAQ: przygotowanie do radioterapii głowy i szyi
Czy przed radioterapią głowy i szyi trzeba iść do dentysty?
Jeżeli napromienianie może obejmować jamę ustną, zęby, szczękę lub żuchwę, ocena stomatologiczna jest ważnym elementem przygotowania. Pozwala rozpoznać problemy, które podczas lub po terapii mogłyby prowadzić do powikłań.
Czy przed radioterapią trzeba usuwać zęby?
Nie rutynowo. Ekstrakcję rozważa się przede wszystkim przy zębach o złym rokowaniu, znajdujących się w obszarze planowanego napromieniania. Decyzję podejmuje zespół znający stan uzębienia i plan radioterapii.
Ile czasu musi upłynąć od usunięcia zęba do radioterapii?
Nie ma jednej wartości właściwej dla wszystkich pacjentów. Rana powinna mieć czas na zagojenie, ale leczenia onkologicznego nie należy bez potrzeby opóźniać. Termin ustalają wspólnie stomatolog i radioterapeuta.
Czy przed radioterapią trzeba przytyć?
Nie ma takiej ogólnej zasady. Ważne jest natomiast rozpoznanie niedożywienia, utraty mięśni i niezamierzonego spadku masy ciała oraz możliwie wczesne wdrożenie pomocy.
Czy przed leczeniem trzeba przejść na dietę płynną?
Nie. Jeśli pacjent bezpiecznie je zwykłe pokarmy, nie ma powodu rezygnować z nich na zapas. Konsystencję zmienia się w zależności od pojawiających się problemów i zaleceń specjalistów.
Czy gastrostomia jest konieczna u każdego pacjenta?
Nie. Rozważa się ją przy większym ryzyku niedożywienia lub poważnych problemów z połykaniem. Może być zakładana przed terapią albo dopiero wtedy, gdy stanie się potrzebna.
Czy ćwiczenia połykania warto rozpocząć przed radioterapią?
U części pacjentów tak. Ćwiczenia powinien jednak dobrać specjalista po ocenie funkcji połykania i planowanego leczenia.
Czy można stosować zwykły płyn do płukania ust?
Nie każdy preparat jest odpowiedni. Płyny zawierające alkohol mogą wysuszać i podrażniać błonę śluzową. Najlepiej stosować rozwiązanie zalecone przez stomatologa lub zespół radioterapii.
Czy można przyjmować witaminy i suplementy?
Każdy preparat należy zgłosić lekarzowi. Nie powinno się samodzielnie wprowadzać dużych dawek witamin, antyoksydantów ani preparatów ziołowych „na ochronę przed promieniowaniem”.
Kiedy zgłosić problem z jedzeniem?
Nie dopiero wtedy, gdy pacjent przestaje jeść. Warto reagować już przy narastającym bólu, zmniejszeniu ilości przyjmowanych pokarmów, spadku masy ciała albo problemach z piciem.
Biegunka po immunoterapii. Kiedy może oznaczać zapalenie jelita?
Bliska mi osoba ma nowotwór i depresję
• Artykuł zaktualizowano: