Monitorowanie pacjentów po leczeniu raka jelita grubego (CRC, colorectal cancer) opiera się obecnie na klasycznych metodach, takich jak wywiad, badanie fizykalne, oznaczanie stężenia CEA, kolonoskopia oraz badania obrazowe. Mimo wieloletniego stosowania, skuteczność tej strategii w poprawie przeżywalności budzi wątpliwości – jak wskazują metaanalizy (JAMA Intern Med. 2025;185(6):710–719), intensywne monitorowanie nie zawsze przekłada się na wcześniejsze wykrycie nawrotu możliwego do leczenia radykalnego. W tym kontekście pojawia się ctDNA – biomarker molekularny o dużej czułości, który wykrywa obecność fragmentów nowotworowego DNA krążących we krwi.
Po zabiegu chirurgicznym u chorego z rakiem jelita grubego wykrycie ctDNA jest uznawane za molekularny sygnał minimalnej choroby resztkowej (minimal residual disease, MRD) i silny czynnik prognostyczny nawrotu. W ostatnich latach ctDNA stało się kluczowym elementem badań klinicznych, mających na celu personalizację zarówno leczenia uzupełniającego, jak i nadzoru pooperacyjnego.
ctDNA jako biomarker w nadzorze po leczeniu raka jelita grubego – nowa era w personalizacji monitorowania i terapii ukierunkowanej na przerzuty
Badania GALAXY i BESPOKE-CRC – kluczowe dane
W badaniu GALAXY, będącym częścią programu CIRCULATE-Japan, przeanalizowano dane 1 883 pacjentów z rakiem jelita grubego w stopniach II–IV. Wyniki wskazują, że odsetek chorych poddanych terapii ukierunkowanej na przerzuty był 16-krotnie wyższy u pacjentów z dodatnim ctDNA w porównaniu z ujemnym.
– W stopniu II–III MDT zastosowano u 32 proc. pacjentów ctDNA(+), w porównaniu do jedynie 2 proc. w grupie ctDNA(–).
– W stopniu IV odsetki wynosiły odpowiednio 38 proc. vs. 9 proc.
– Dla porównania, przy użyciu markera CEA różnice były znacznie mniejsze (12 proc. vs. 5 proc. w stopniu II–III oraz 20 proc. vs. 21 proc. w stopniu IV).
Podobne wyniki uzyskano w badaniu BESPOKE-CRC, obejmującym 1 221 pacjentów ze stopniem II–III. Około 22% chorych ctDNA(+) zakwalifikowano do MDT, podczas gdy w grupie ctDNA(–) tylko 1% wymagał takiego postępowania.
Oba badania wykorzystały komercyjny test Signatera™ (tumour-informed ctDNA assay), który umożliwia identyfikację unikalnych mutacji nowotworowych pacjenta i ich śledzenie w czasie. Wyniki dowodzą, że ctDNA przewyższa CEA pod względem wartości predykcyjnej i może stanowić podstawę do zmiany strategii nadzoru po leczeniu chirurgicznym.
Implikacje kliniczne i potencjał wdrożenia
Dodanie testu ctDNA do rutynowego nadzoru nad pacjentami po resekcji raka jelita grubego może przynieść kilka kluczowych korzyści:
- Wczesne wykrywanie nawrotu molekularnego – ctDNA pozwala na identyfikację nawrotu średnio 6–9 miesięcy przed zmianami wykrywalnymi w badaniach obrazowych.
- Personalizacja leczenia uzupełniającego – pacjenci ctDNA(–) mogą być potencjalnie oszczędzeni od toksyczności chemioterapii adjuwantowej, podczas gdy ctDNA(+) wymagają intensywniejszego nadzoru.
- Optymalizacja kwalifikacji do MDT – wykrycie ctDNA u chorych po resekcji przerzutów wątroby lub płuc może pomóc w identyfikacji pacjentów, u których dalsze leczenie radykalne ma sens kliniczny.
Z drugiej strony, istnieją również wyzwania, które należy uwzględnić przed rutynowym wdrożeniem tej technologii.
Szanse i zagrożenia w zastosowaniu ctDNA w nadzorze pooperacyjnym
Szanse
– Precyzyjna identyfikacja nawrotu: możliwość wcześniejszego rozpoczęcia leczenia u pacjentów z MRD.
– Redukcja nadmiernych badań obrazowych: potencjalne ograniczenie liczby tomografii i kolonoskopii wykonywanych „na ślepo”.
– Zwiększenie efektywności MDT: dokładniejsze wskazanie chorych, którzy odniosą korzyść z leczenia celowanego na przerzuty.
– Personalizacja opieki: zmniejszenie ryzyka nadleczenia i toksyczności w grupie pacjentów niskiego ryzyka.
Zagrożenia
– Koszty i dostępność: testy ctDNA są kosztowne, a ich refundacja pozostaje ograniczona.
– Standaryzacja metod: różnice między testami komercyjnymi utrudniają porównywalność wyników.
– Ryzyko fałszywych wyników: zbyt niska czułość w przypadku mikroskopijnych przerzutów lub specyficznych typów guzów może prowadzić do fałszywego poczucia bezpieczeństwa.
– Brak dowodów na wpływ na przeżywalność całkowitą: jak podkreślają eksperci ESMO, konieczne są badania randomizowane potwierdzające, że wczesne wykrycie nawrotu dzięki ctDNA rzeczywiście zmniejsza śmiertelność z powodu raka jelita grubego.
Analizy GALAXY i BESPOKE-CRC dostarczają przekonujących dowodów, że ctDNA stanowi lepszy biomarker prognostyczny i predykcyjny niż CEA w nadzorze pooperacyjnym raka jelita grubego. Włączenie testów ctDNA do standardowej opieki może w przyszłości stać się fundamentem personalizowanego nadzoru i leczenia wczesnych nawrotów.
Jednak zanim metoda ta zostanie rutynowo wdrożona do praktyki klinicznej, niezbędne są randomizowane badania z długoterminową obserwacją, które wykażą realny wpływ tej technologii na wyniki przeżycia i efektywność kosztową systemu ochrony zdrowia.
Pytania i odpowiedzi
Czym jest ctDNA?
ctDNA (circulating tumour DNA) to fragmenty DNA pochodzące z komórek nowotworowych, które przenikają do krwi. Ich obecność wskazuje na aktywny proces nowotworowy lub minimalną chorobę resztkową po leczeniu.
Czy ctDNA może zastąpić marker CEA?
Nie całkowicie, ale stanowi bardziej czuły i specyficzny biomarker. W badaniach ESMO 2025 wykazano, że ctDNA lepiej przewiduje ryzyko nawrotu i kwalifikację do terapii celowanej niż CEA.
Jakie testy ctDNA są obecnie dostępne?
Najczęściej stosowanymi testami są tzw. „tumour-informed assays”, jak np. Signatera™, które analizują indywidualne mutacje guza pacjenta i śledzą ich obecność we krwi.
Czy ctDNA jest już rutynowo stosowane w Polsce?
Nie. Obecnie testy ctDNA wykorzystywane są głównie w badaniach klinicznych i ośrodkach referencyjnych. Trwają jednak prace nad oceną ich przydatności i możliwości refundacji.
Czy test ctDNA może wykryć każdy nowotwór?
Nie. Skuteczność testu zależy od typu nowotworu, jego lokalizacji i dynamiki uwalniania DNA do krwi. W raku jelita grubego technologia ta ma jednak jedno z najlepiej udokumentowanych zastosowań.
Profilaktyka raka jelita grubego – kolonoskopia, zmiany przedrakowe i program badań przesiewowych
Źródło:
CIRCULATE‑Japan GALAXY – duża obserwacyjna rejestracja dotycząca pacjentów z CRC w stopniach II–IV, z oceną ctDNA jako markera minimalnej choroby resztkowej oraz jej związku z nawrotem i przeżyciem. ctDNA-based molecular residual disease and survival in resectable colorectal cancer, https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/39284954/
BESPOKE‑CRC – prospektywne badanie dotyczące ctDNA u pacjentów z CRC w stopniach II–III, także analizujące wpływ na decyzje terapeutyczne i ryzyko nawrotu. CtDNA Shows Promise for Detecting Molecular Residual Disease in Stage II/III Colorectal Cancer: BESPOKE CRC Final Analysis, https://www.gioncologynow.com/post/ctdna-shows-promise-for-detecting-molecular-residual-disease-in-stage-ii-iii-colorectal-cancer-bespoke-crc-final-analysis
Artykuł prasowy dotyczący kongresu European Society for Medical Oncology (ESMO) Gastrointestinal Cancers 2025, streszczający dane pokazujące, że ctDNA przewyższa marker CEA w kwalifikacji pacjentów do terapii skierowanej na przerzuty (MDT). ctDNA testing may help refine surveillance strategy for colorectal cancer, https://dailyreporter.esmo.org/esmo-gastrointestinal-cancers-congress-2025/news/ctdna-testing-may-help-refine-surveillance-strategy-for-colorectal-cancer
Przegląd literatury oraz dane meta-analityczne dotyczące wartości prognostycznej ctDNA w CRC. Przykład: „ctDNA-based molecular residual disease and survival in resectable colorectal cancer” w Nature Medicine. ctDNA-based molecular residual disease and survival in resectable colorectal cancer, https://www.nature.com/articles/s41591-024-03254-6
Artykuł w „Annals of Oncology” dotyczący abstraktu „2O – Clinical utility of including circulating tumor DNA (ctDNA) monitoring in standard of care (SoC) colorectal cancer surveillance” (ESMO GI 2025). 2O Clinical utility of including circulating tumor DNA (ctDNA) monitoring in standard of care (SoC) colorectal cancer (CRC) surveillance, https://www.annalsofoncology.org/article/S0923-7534(25)00217-0/fulltext
Dostęp do źródeł z dnia 30.10.2025
Leczenie paliatywne a opieka paliatywna: komplementarne podejścia w nowotworach
Przerzutowy rak jelita grubego – jak poprawić rokowania i jakość życia chorych