Endometrioza, mimo że jest schorzeniem nieonkologicznym, wykazuje pewne cechy, które mogą upodabniać ją do nowotworów złośliwych. Badania przeprowadzone na przestrzeni ostatnich lat wskazują, że pacjentki cierpiące na endometriozę, zwłaszcza te z torbielami endometrialnymi, mogą mieć zwiększone ryzyko rozwoju niektórych typów raka, w tym raka jajnika, tarczycy i piersi. Choć endometrioza sama w sobie nie jest nowotworem, niektóre jej cechy — takie jak rozwój zmian odległych od pierwotnego ogniska, zaburzenia mechanizmów apoptozy czy inwazja do sąsiednich tkanek — sprawiają, że może sprzyjać powstawaniu złośliwych nowotworów.
Mechanizmy związane z ryzykiem nowotworów
Zwiększone ryzyko rozwoju raka u kobiet z endometriozą może wynikać z kilku mechanizmów. Po pierwsze, endometrioza prowadzi do miejscowego i ogólnoustrojowego stanu zapalnego, który jest jednym z czynników ryzyka nowotworowego. Zjawiska takie jak długotrwałe podrażnienie tkanek i nieprawidłowe odpowiedzi na hormony płciowe mogą sprzyjać zmianom nowotworowym. Dodatkowo, niektóre badania genetyczne wskazują na somatyczne mutacje w komórkach związanych z endometriozą, szczególnie w endometriomach i endometriozie głębokiej. W około 20% przypadków tych zmian wykryto mutacje, które mogą prowadzić do rozwoju raka.
Kolejnym istotnym czynnikiem ryzyka jest długotrwała hormonalna terapia zastępcza (HTZ), szczególnie terapia estrogenowa bez równoważenia gestagenami, która może sprzyjać progresji choroby. Z tego względu ryzyko rozwoju nowotworów u pacjentek z endometriozą, szczególnie po menopauzie, jest wyższe u tych, które przeszły operację usunięcia macicy z przydatkami oraz stosowały HTZ.
Przegląd badań: ryzyko rozwoju raka
W 2021 roku opublikowana została metaanaliza 75 badań przeprowadzonych na przestrzeni 52 lat, która oceniła ryzyko rozwoju nowotworów u kobiet z endometriozą. Wyniki tej analizy potwierdziły znaczący wzrost ryzyka rozwoju raka jajnika (o 93%) u pacjentek z endometriozą. Wzrost ten był szczególnie widoczny w przypadku dwóch typów raka: jasnokomórkowego (3,4 razy wyższe ryzyko) oraz endometrioidalnego (2,3 razy wyższe ryzyko). Dodatkowo, pacjentki z endometriozą miały o 39% wyższe ryzyko rozwoju raka tarczycy oraz o 4% wyższe ryzyko rozwoju raka piersi, niezależnie od fazy menopauzy. Jednak analiza nie wykazała istotnego wzrostu ryzyka rozwoju raka endometrium, raka jelita grubego czy czerniaka.
Pomimo tych odkryć, należy podkreślić, że absolutne ryzyko rozwoju raka u pacjentek z endometriozą, w porównaniu do ogólnej populacji, wzrasta tylko nieznacznie. Na przykład, ryzyko rozwoju raka jajnika w populacji ogólnej wynosi 1,3%, a u kobiet z endometriozą średnio 1,8%. Zatem mimo iż ryzyko jest wyższe, wzrost ten jest stosunkowo niewielki, co sugeruje, że nie ma potrzeby wprowadzania zmiany w profilaktyce nowotworowej u tych kobiet.
Dalsze badania i rekomendacje
Obecne dane dotyczące ryzyka nowotworowego wśród pacjentek z endometriozą mogą budzić obawy, ale ważne jest, aby podejście do tego problemu było oparte na świadomych i wyważonych decyzjach. Wzrost ryzyka w przypadku raka jajnika, tarczycy i piersi, choć statystycznie istotny, nie wymaga wprowadzenia zmian w standardach profilaktyki nowotworowej. Na przykład, profilaktyczna obustronna adneksektomia, mająca na celu obniżenie ryzyka rozwoju raka jajnika po menopauzie, nie wykazała jednoznacznych korzyści w badaniach dotyczących pacjentek z endometriozą.
Konsultacje z lekarzami specjalistami w tej dziedzinie są kluczowe, a strategia leczenia i profilaktyki powinna być dostosowana indywidualnie do stanu zdrowia pacjentki, jej wieku oraz przebiegu choroby. Z tego względu decyzje o dodatkowych zabiegach, takich jak usunięcie przydatków czy zmiany w stosowanej terapii hormonalnej, powinny być podejmowane po dokładnej analizie ryzyka i korzyści.
Endometrioza, mimo że nie jest nowotworem, wykazuje pewne cechy, które mogą sprzyjać rozwojowi złośliwych nowotworów, zwłaszcza raka jajnika, tarczycy i piersi. Chociaż ryzyko to jest statystycznie wyższe w porównaniu do ogólnej populacji, jego skala nie wymaga zmiany obecnych metod profilaktyki nowotworowej. Warto jednak monitorować stan zdrowia pacjentek z endometriozą, zwłaszcza w przypadku stosowania długotrwałej hormonalnej terapii zastępczej. W przypadku wysoce ryzykownych przypadków, takich jak obecność endometriozy po menopauzie, kluczowe pozostaje podejmowanie decyzji w ścisłej konsultacji z lekarzem specjalistą, z uwzględnieniem indywidualnych potrzeb pacjentki.
** Rekomendacje Polskiego Towarzystwa Ginekologów i Położników dotyczące postępowania u kobiet z endometriozą. Guidelines of the Polish Society of Gynecologists and Obstetricians on the management of women with endometriosis © 2024
Endometrioza a ryzyko rozwoju nowotworów. Analiza zależności
Leczenie wspomagające w endometriozie