Najwyższa Izba Kontroli w swoim najnowszym raporcie alarmuje, że mimo wzrostu finansowania i zniesienia limitów, dostęp do opieki paliatywnej i hospicyjnej (OPH) w Polsce nadal jest niewystarczający. Choć wzrosła liczba pacjentów korzystających z tych świadczeń, a resort zdrowia podniósł ich wycenę, nie rozwiązało to podstawowych problemów systemowych: ograniczeń prawnych, braków kadrowych i niedostatecznej organizacji świadczeń.
Ograniczony katalog chorób i jego skutki
Największym ograniczeniem w dostępie do OPH jest wciąż obowiązujący zamknięty katalog ośmiu chorób, które kwalifikują dorosłych pacjentów do objęcia opieką paliatywną lub hospicyjną. Według NIK, jest to główny powód odmowy udzielania świadczeń w wielu placówkach. Kierownicy hospicjów wskazują, że pacjenci cierpiący na choroby nieujęte w katalogu często nie mogli otrzymać wsparcia. W latach 2022–2024 nie podjęto skutecznych działań mających na celu rozszerzenie listy chorób, mimo powołania zespołu doradczego i pełnomocnika ministra ds. opieki paliatywnej. Projekt strategii rozwoju OPH w Polsce pozostaje wciąż nieprzyjęty, a prace analityczne resortu nie zostały udostępnione kontrolerom NIK.
Braki kadrowe i problem zainteresowania medycyną paliatywną
Raport NIK zwraca uwagę na istotne braki kadrowe. Choć minister zdrowia ma dostęp do danych NFZ dotyczących liczby pacjentów, świadczeniodawców i personelu, nie przeprowadzono analizy zapotrzebowania na lekarzy, pielęgniarki i innych specjalistów w opiece paliatywnej. Medycyna paliatywna od 2020 r. ma status dziedziny priorytetowej, jednak liczba lekarzy zdobywających specjalizację w tym zakresie pozostaje niewystarczająca – rocznie egzamin zdaje jedynie 30–40 osób. NIK wskazuje, że aby zaspokoić potrzeby pacjentów, liczba lekarzy powinna wzrosnąć ponad dwukrotnie.
Finansowanie wzrosło, problemy pozostają
W latach 2022–2024 finansowanie świadczeń OPH systematycznie wzrastało – z 1 mld zł w 2022 r. do 1,7 mld zł w 2023 r., a w pierwszym półroczu 2024 r. już 0,9 mld zł. W tym czasie liczba pacjentów objętych opieką zwiększyła się z 98 tys. do 105 tys. Jednak NIK podkreśla, że mimo zniesienia limitów w kwietniu 2024 r., nie przeprowadzono analiz skali i wartości nadwykonań ani gotowości placówek do realizacji świadczeń bez limitów. W rezultacie pojawiły się opóźnienia w płatnościach za nadwykonania, na które skarżyły się hospicja i oddziały paliatywne.
Problemy organizacyjne i jakościowe
Najwyższa Izba Kontroli zwróciła uwagę również na uchybienia organizacyjne w części skontrolowanych placówek. Występowały m.in.: przeterminowane leki, niewłaściwa infrastruktura – zbyt wąskie drzwi uniemożliwiające transport pacjenta na łóżku, braki w ewidencjonowaniu czasu pracy lekarzy oraz raportowaniu danych do NFZ. Osiem z dziesięciu placówek realizujących świadczenia ponad limit nie otrzymało należnych środków finansowych.
Wnioski i rekomendacje NIK
Najwyższa Izba Kontroli wezwała Ministra Zdrowia do pilnego przyspieszenia i skoordynowania działań, które poprawią dostęp do opieki paliatywnej i hospicyjnej. Izba rekomenduje w szczególności:
– rozszerzenie katalogu chorób kwalifikujących pacjentów do świadczeń OPH;
– opracowanie i wdrożenie strategii rozwoju opieki paliatywnej w Polsce;
– analizę zapotrzebowania kadrowego i wzmocnienie kadr medycznych;
– poprawę organizacji i jakości świadczeń w placówkach OPH;
– monitorowanie i zapewnienie terminowych płatności za nadwykonania.
Raport NIK pokazuje, że choć finansowanie i zniesienie limitów to krok w dobrą stronę, konieczne są systemowe działania, aby opieka paliatywna i hospicyjna stała się realnie dostępna dla wszystkich potrzebujących pacjentów w Polsce.
Nowa definicja opieki paliatywnej
Leczenie paliatywne a opieka paliatywna: komplementarne podejścia w nowotworach
Leczenia paliatywne i opieka paliatywna u pacjentów z rakiem jelita grubego
Co ogranicza dostęp do opieki paliatywnej i hospicyjnej w Polsce?
Największe bariery to zamknięty katalog chorób uprawniających pacjentów do świadczeń, brak wystarczającej liczby lekarzy i pielęgniarek oraz niedostosowana organizacja placówek.
Ile osób korzysta z opieki paliatywnej i hospicyjnej w Polsce?
W 2022 roku z opieki korzystało około 98 tys. pacjentów, w 2023 roku – 105 tys., a świadczenia realizowane były w 545 placówkach w warunkach domowych, ambulatoryjnych i stacjonarnych.
Czy zniesienie limitów poprawiło dostęp do świadczeń OPH?
Mimo zniesienia limitów w kwietniu 2024 roku, NIK wskazuje, że brak analiz nadwykonań i gotowości placówek spowodował opóźnienia w płatnościach i utrzymanie ograniczonego dostępu do świadczeń.
Jakie są główne problemy organizacyjne w hospicjach i placówkach paliatywnych?
Do najczęstszych uchybień należą przeterminowane leki, nieodpowiednia infrastruktura (np. wąskie drzwi uniemożliwiające transport pacjenta), brak właściwego raportowania do NFZ oraz niewłaściwa ewidencja czasu pracy personelu.
Jakie działania NIK rekomenduje Ministrowi Zdrowia?
NIK wzywa do przyspieszenia prac nad strategią rozwoju opieki paliatywnej i hospicyjnej, rozszerzenia katalogu chorób, poprawy dostępności kadr medycznych i koordynacji działań systemowych, aby wszyscy potrzebujący pacjenci mogli otrzymać odpowiednie wsparcie.