Sposób odżywiania, czyli ilość i jakość zjadanych posiłków oraz stopień pokrycia zapotrzebowania na białko i energię, u chorych na nowotwory powinny być tak samo kontrolowane jak przyjmowane leki. Celem nadrzędnym jest wzmocnienie i odżywienie osłabionego chorobą organizmu, przy jednoczesnym odciążeniu narządu zajętego nowotworem.
Dieta w chorobie onkologicznej
Nie ma jednej uniwersalnej diety, odpowiedniej dla każdej osoby dotkniętej chorobą nowotworową. Jej rodzaj zale ży od umiejscowienia nowotworu, stopnia zaawansowania choroby, sposobu leczenia, występujących objawów niepożądanych związanych z terapią i tego, czy pacjent jest dobrze odżywiony, czy ma niedobory. W tym czasie dieta generalnie powinna się opierać na ogólnych zasadach zdrowego żywienia. Jeśli nie ma przeciwwskazań medycznych, chory onkologiczny powinien jeść zgodnie ze swoimi potrzebami żywieniowymi i smakowymi. Im więcej różnorodności w diecie, tym mniejsze prawdopodobieństwo rozwoju niedoborów żywieniowych.
Jednak pomimo dużej różnorodności nowotworów można przyjąć pewne wspólne zalecenia żywieniowe dla wszystkich chorych.
Zapotrzebowanie chorego onkologicznego na białko jest prawie dwukrotnie większe niż osoby zdrowej. Dlatego zaleca się, jeśli to możliwe, podaż na poziomie 1,5 g/kg mc/dobę (u osób zdrowych to zapotrzebowanie wynosi 0,8 g/kg mc/dobę). Wartość energetyczna diety również może wzrosnąć do 25-35 kcal/kg mc/dobę.
Pozostałe składniki należy zapewnić w takich ilo- ściach, aby zapobiec niedoborom i zminimalizować ryzyko rozwoju niedożywienia lub kacheksji (ciężkiego wyniszczenia organizmu). Zgodnie z wytycznymi POLSPEN, czyli Polskiego Towarzystwa Żywienia Pozajelitowego, Dojelitowego i Metabolizmu, zawartość składników odżywczych w diecie powinna wyglądać następująco:
⦁ 35-50 proc. energii z węglowodanów,
⦁ 30-50 proc. energii z tłuszczów,
⦁ 15-20 proc. energii z białka.
Gdy w posiłkach brakuje któregoś składnika, organizm musi go sobie zapewnić z zapasów, co go osłabia, np. niedobór białka powoduje pobieranie aminokwasów z mięśni, czego skutkiem jest ich osłabienie.
Niedożywienie u chorych onkologicznych zwiększa liczbę powikłań, wydłuża czas hospitalizacji, a w zaawansowanym stadium może spowodować odstąpienie od leczenia lub odroczenie terapii do czasu poprawy ogólnego stanu chorego. Szacuje się, że objawy niedożywienia mogą dotyczyć nawet 30-85 proc. chorych, a najbardziej narażone są osoby z rozpoznaniem raka przełyku, żołądka, trzustki, a także nowotworów głowy i szyi oraz płuc. Nadmierna i niezamierzona utrata masy ciała związana z zaburzeniami odżywiania i niedożywieniem może prowadzić do rozwoju kacheksji nowotworowej, która tylko w niewielkim stopniu odpowiada na metody wsparcia żywieniowego.
Dlaczego nawadnianie jest ważne
Zapotrzebowanie na wodę w trakcie chemioterapii to 8-10 szklanek wody na dobę. Taka ilość jest niezbędna dla dobrego samopoczucia i szybkiego wydalania metabolitów leków. Nawadnianie warto rozpocząć 2-3 dni przed kursem chemioterapii. Rozpoczynanie terapii, kiedy organizm nie jest odpowiednio nawodniony, wiąże się z większym nasileniem dolegliwości wynikających z leczenia, takich jak nudności, wymioty, zawroty głowy. Dobrze nawadniają organizm, a do tego dobrze smakują: biała i zielona herbata, słabe napary z lipy lub melisy cytrynowej, woda z cytryną lub limonką z łyżką naturalnego soku z malin albo wiśni dla złamania smaku, napar z suszonych czarnych jagód, który dodatkowo jest naturalnym lekiem na biegunkę. Jeżeli ktoś lubi dosłodzić sobie napój, najlepszy będzie miód naturalny, stewia lub ksylitol. Nie ma konieczności eliminowania słodkiego smaku z diety, ale powinien on pochodzić ze zdrowych produktów.
Czy cukier/węglowodany to samo zło?
Nie każdy cukier jest zły, a nie ma takiego sposobu, aby całkowicie wykluczyć go z codziennej diety. Organizm potrzebuje cukrów (weglowodanów), które są podstawowym „paliwem” do pozyskiwania energii niezbędnej do życia każdej komórki organizmu.
Istotne jest, aby spożywać węglowodany o niskim ładunku glikemicznym, jak np. produkty pełnoziarniste, warzywa, nasiona roślin strączkowych. Takie węglowodany rozkładają się powoli, a to pozwala na stopniowe uwalnianie się glukozy do krwi.
Wykluczamy z diety wszystko, co zawiera ukryty cukier, czyli dodany, a więc żywność przetworzoną. Jeśli już ją kupujemy, należy czytać etykiety i zwracamy uwagę nie tylko na napis „cukier”, ale także inne jego postaci (m.in. glukoza, fruktoza, dekstroza, syrop glukozowy i skrobiowy, syrop glukozowo-fruktozowy, słód jęczmienny).
Cukier biały zawiera aż 99 proc. sacharozy. Jest to ogromny ładunek kaloryczny (400 kcal/100 g), pozbawiony jakichkolwiek istotnych dla człowieka związków. Również cukier trzcinowy i brązowy to przede wszystkim sacharoza i absolutnie nie są zdrowsze od cukru białego. Zdrowsze zamienniki cukru to ksylitol, miód, stewia, melasa.
Znaczenie białka dla chorych na nowotwory
Białko jest kluczowym składnikiem odżywczym dla chorych onkologicznie. Jego odpowiednie spożycie wpływa korzystnie na funkcjonowanie układu odpornościowego, regenerację tkanek i gojenie ran, a także zmniejsza utratę beztłuszczowej masy ciała, poprawiając tym samym rokowania pacjenta. Organizm ludzki nie magazynuje białek i aminokwasów, każda podaż tego składnika jest na bieżąco wykorzystywana między innymi w procesach wzrostu, rozwoju i regeneracji. Zapotrzebowanie na białko zwiększa się w chorobie nowotworowej ze względu na większą mobilizację układu odpornościowego oraz konieczność odbudowy uszkodzonych podczas leczenia komórek. Warto wiedzieć, że białko zostanie wykorzystane w celach budulcowych tylko wtedy, jeżeli w diecie będzie odpowiednia podaż węglowodanów i tłuszczów, w innym przypadku zostanie wykorzystane jako źródło energii.
Wbrew krążącym mitom, że białko odżywia raka i należy go unikać w diecie, składnik ten jest kluczowy w procesie leczenia i rekonwalescencji.
Tłuszcze są niezbędne, ale dobre
Tłuszcze (lipidy) są wysokoenergetyczne, dlatego odgrywają ważną rolę w żywieniu chorych na raka, u których zapotrzebowanie na energię jest zwiększone. Jest ona potrzebna do wsparcia intensywnie pracującego układu odpornościowego i odbudowy uszkodzonych tkanek.
W 1 g tłuszczu jest aż 9 kcal. Dzięki temu dodanie np. łyżki oliwy do zupy podnosi kaloryczność całego posiłku. Zalecane są tłuszcze roślinne, które znajdują się w olejach, pestkach i nasionach, a także niektórych owocach, np. awokado. Należy unikać tłuszczu pochodzenia zwierzęcego, z wyjątkiem ryb, szczególnie morskich. W chorobie nowotworowej szczególną rolę przypisuje się wielonienasyconym kwasom tłuszczowym, a zwłaszcza omega-3, ze względu na ich działanie przeciwzapalne. Dobrymi ich źródłami są ryby morskie, np. makrela, łosoś, pstrąg, oleje rybne i owoce morza. W dużej ilości znajdują się też w oleju i siemieniu lnianym, orzechach włoskich, pestkach dyni i wielu innych produktach.
Warto pamiętać, że tłuszcze są nośnikiem smaku. W czasie choroby nowotworowej u części pacjentów dochodzi do obniżenia apetytu, więc dodatek tłuszczu do posiłku sprawi, że będzie on smaczniejszy.
Istotne jest, aby spożywać węglowodany o niskim ładunku glikemicznym, jak np. produkty pełnoziarniste, warzywa, nasiona roślin strączkowych. Takie węglowodany rozkładają się powoli, a to pozwala na stopniowe uwalnianie się glukozy do krwi.
Co powinno się znaleźć w jadłospisie
Jadłospis w chorobie nowotworowej powinien uwzględniać preferencje żywieniowe chorego oraz możliwości spożycia. Powinien zawierać wysokoenergetyczne produkty, które w małej dawce dostarczają dużą ilość energii i składników odżywczych. Posiłki powinny być łatwe do spożycia, tzn. niewymagające nadmiernego gryzienia, łatwe do przełknięcia (szczególnie u chorych na nowotwory głowy, szyi i początkowego odcinka przewodu pokarmowego). Dobrze sprawdzą się zupy kremy, koktajle, pasty kanapkowe, pasztety, musy. U chorych z zaburzeniami smaku i zapachu pomocne będzie używanie aromatycznych przypraw, np. imbiru lub, wzbogacanie
potraw o orzeźwiające dodatki, np. cytrynę czy miętę. Będzie to ułatwiało choremu zjedzenie posiłku mimo towarzyszących dolegliwości, a tym samym zmniejszeniu ryzyka rozwoju niedożywienia.
Podstawowym źródłem energii powinny być produkty zbożowe (pieczywo, płatki zbożowe, kasze, ryż, makarony), różnokolorowe warzywa i owoce. Pełnowartościowego białka dostarczą jajka, mięso (preferowany drób), ryby, produkty mleczne. Co ciekawe, chude mięso dostarcza więcej białka niż tłuste. Dietę należy uzupełniać także w zdrowe tłuszcze, których dostarczą oleje roślinne (m.in. rzepakowy, lniany, oliwa z oliwek), ryby morskie (halibut, łosoś dziki, dorsz, sola, mintaj), orzechy, nasiona, kakao, awokado.
Sposób na nudności i wymioty
Do częstych skutków ubocznych chemioterapii należą nudności i wymioty. Utrudniają żywienie podczas chemioterapii, co może przyczyniać się do niedoborów pokarmowych i w konsekwencji pogorszenia stanu odżywienia organizmu. Mogą również znacząco wpływać na osłabienie i brak energii, które i tak już towarzyszą pacjentom onkologicznym. Niekiedy stają się powodem przerwania leczenia.
Pomimo postępu w terapii farmakologicznej nudności i wymiotów oraz stosowania środków przeciwwymiotnych warto równolegle wprowadzić odpowiednie postępowanie dietetyczne. Posiłki łatwostrawne, które nie będą długo zalegać w przewodzie pokarmowym, powinny być podstawą podczas chemioterapii. Czasami zalecana jest też modyfikacja konsystencji diety na papkowatą lub płynną. Pokarmy rozdrobnione, które są gotowe do przełknięcia, bez konieczności gryzienia – wszelkiego rodzaju puree warzywne lub ziemniaczane, musy i koktajle lub posiłki zmiksowane, np. zupy krem – są często dużym ułatwieniem w przyjmowaniu posiłków. Przy nudnościach i wymiotach należy unikać produktów spożywczych, które mogą je nasilać. Należą do nich przede wszystkim produkty bogate w błonnik, ciężkostrawne, wzdymające warzywa, posiłki tłuste i smażone oraz żywność typu fast food.
Bardzo ważne przy nudnościach i wymiotach jest odpowiednie nawodnienie organizmu – 1,5-2 l, czyli ok. 6-8 szklanek. Odwodnienie nasila nudności oraz wydłuża czas metabolizowania leków. Zaleca się przyjmowanie płynów o działaniu przeciwwy- miotnym takich jak woda mineralna, napój imbirowy, herbata imbirowa, czarna herbata bez dodatków.
Przeciwwskazane jest spożywanie produktów podrażniających błonę śluzową żołądka takich jak mocna kawa. Niepolecane jest spożywanie naparu z mięty, ponieważ wpływa na rozszerzenie dolnego zwieracza przełyku i może prowokować wymioty.
Praktyczne rady dietetyczne dla osób chorujących na raka
Zapamiętaj!
Wszelkie wątpliwości w zakresie diety u chorego na nowotwór powinny zostać wyjaśnione podczas konsultacji z dietetykiem mającym doświadczenie we współpracy z chorymi na nowotwory.