Rak szyjki macicy pozostaje istotnym wyzwaniem onkologicznym zarówno w Polsce, jak i na świecie. Mimo postępu medycyny i rosnącej świadomości społecznej, co roku w Polsce diagnozuje się około 2200 nowych przypadków, z których około 1400 kończy się zgonem. Statystyki te oznaczają, że codziennie życie traci pięć Polek z powodu raka szyjki macicy, co jest trudne do zaakceptowania, szczególnie w kontekście faktu, że chorobie można skutecznie zapobiegać. Wczesne wykrycie zmian przedrakowych oraz nowotworów inwazyjnych zwiększa szanse całkowitego wyleczenia, dlatego właściwa diagnostyka i profilaktyka przesiewowa są fundamentem ochrony zdrowia kobiet.
Nowoczesne technologie, takie jak diagnostyka molekularna HPV HR w połączeniu z cytologią na podłożu płynnym („reflex LBC”), umożliwiają wykrycie zakażeń wirusem brodawczaka ludzkiego o wysokim ryzyku onkogennym, które są odpowiedzialne za niemal 100 proc. przypadków raka szyjki macicy. Wdrożenie takich testów w Polsce pozwala nie tylko na szybszą i dokładniejszą diagnozę, ale także na usprawnienie decyzji klinicznych oraz zmniejszenie stresu pacjentek, które dzięki tym badaniom mogą uzyskać pewność co do stanu swojego zdrowia.
Wirus HPV – etiologia i znaczenie dla rozwoju raka szyjki macicy
Etiologia raka szyjki macicy jest od dawna powiązana z zakażeniem wirusem HPV. Badania naukowe wykazały, że genotypy HPV 16 i 18 odpowiadają za około 70 proc. przypadków raka szyjki macicy, a genotypy 16, 18, 31, 33, 35, 45, 52 i 58 odpowiadają za 91 proc. wszystkich nowotworów tego narządu. Zakażenie HPV często przebiega bezobjawowo, a rozwój zmian przedrakowych lub raka inwazyjnego może trwać wiele lat, nawet dekady. Dlatego wczesne wykrycie infekcji jest kluczowe dla skutecznej profilaktyki.
Historia badań nad HPV sięga lat 70., kiedy jeszcze nie było jasne, że wirus odgrywa kluczową rolę w powstawaniu raka szyjki macicy. Przełom nastąpił w latach 80., gdy niemiecki naukowiec Harald zur Hausen wykazał związek między zakażeniem HPV a rakiem szyjki macicy, co w 2008 roku zostało uhonorowane Nagrodą Nobla. To odkrycie stało się fundamentem dla rozwoju szczepionek profilaktycznych oraz diagnostyki molekularnej, które w ciągu ostatnich dekad znacząco poprawiły skuteczność programów przesiewowych na świecie.
W praktyce klinicznej wykrycie zakażenia HPV pozwala zidentyfikować kobiety z grupy wysokiego ryzyka rozwoju zmian przedrakowych, które wymagają intensywnej obserwacji i leczenia. Znajomość genotypu wirusa umożliwia nie tylko ocenę ryzyka progresji zmian, ale także indywidualizację ścieżki diagnostycznej, co zwiększa efektywność profilaktyki i redukuje liczbę procedur niepotrzebnych.
Diagnostyka molekularna HPV HR i reflex LBC w praktyce klinicznej
Diagnostyka molekularna HPV HR umożliwia wykrycie materiału genetycznego wirusa o wysokim ryzyku onkogennym w komórkach szyjki macicy z czułością przekraczającą 97 proc. To ogromna przewaga nad tradycyjną cytologią konwencjonalną, której czułość wynosi średnio 60–70 proc. Analiza 2,3 mln badań cytologicznych przeprowadzona w Polsce wykazała, że w około 400 przypadkach pacjentki z rakiem szyjki macicy otrzymały poprzedzający wynik cytologii prawidłowy, co pokazuje ograniczenia klasycznych metod przesiewowych.
Reflex LBC, czyli cytologia na podłożu płynnym, pełni funkcję uzupełniającą, pozwalając na ocenę morfologiczną komórek i weryfikację wyników testu molekularnego. W połączeniu z testem HPV HR umożliwia szybką identyfikację zmian przedrakowych i wczesnych nowotworów, co pozwala na natychmiastowe wdrożenie odpowiedniego leczenia lub dalszej diagnostyki. System ten jest nie tylko dokładny, ale również delikatny i wygodny dla pacjentek, skracając czas oczekiwania na wyniki i zmniejszając stres związany z diagnostyką.
Warto zaznaczyć, że testy molekularne umożliwiają genotypowanie wirusa, co jest kluczowe w ocenie ryzyka progresji zmian. Typy 16 i 18, odpowiadające za największe ryzyko, wymagają natychmiastowej kolposkopii i dalszej interwencji, podczas gdy inne genotypy wysokiego ryzyka mogą być monitorowane w określonych interwałach. Ta personalizacja diagnostyki zwiększa skuteczność programu profilaktyki i ogranicza liczbę niepotrzebnych procedur inwazyjnych.
Program profilaktyki raka szyjki macicy w Polsce
Od 15 lipca 2025 roku w Polsce działa zmodyfikowany program badań przesiewowych, w ramach którego kobiety w wieku 25–64 lat mogą korzystać z diagnostyki molekularnej HPV HR w połączeniu z reflex LBC. Program przewiduje pięcioletni interwał między badaniami w przypadku wyniku ujemnego. W przypadku wyniku dodatniego wykonuje się genotypowanie wirusa, a pacjentki z typami 16 i 18 kierowane są do kolposkopii. Kobiety z innymi genotypami są objęte dalszą obserwacją i badaniami w określonych odstępach czasowych, co umożliwia optymalizację interwencji i monitorowanie ryzyka progresji zmian przedrakowych.
W programie przewidziano również self-sampling, czyli możliwość pobrania materiału do testu w domu. To rozwiązanie zwiększa dostępność badań, szczególnie dla kobiet z utrudnionym dostępem do poradni lub preferujących dyskrecję. Skierowanie na badanie może wystawić lekarz POZ lub specjalista posiadający umowę z NFZ, a diagnostyka molekularna w ramach programu jest bezpłatna.
Profilaktyka nowotworowa. NFZ wdraża test HPV molekularny i cytologię LBC
Skuteczność i przewaga testów molekularnych nad cytologią
Badania naukowe wykazują, że tradycyjna cytologia konwencjonalna ma ograniczoną czułość, wynoszącą około 60–70 proc. Oznacza to, że nawet w dobrze prowadzonych programach przesiewowych znacząca liczba zmian przedrakowych i wczesnych nowotworów może zostać przeoczona. Testy HPV HR charakteryzują się czułością powyżej 97 proc., co minimalizuje ryzyko wyników fałszywie ujemnych. Ujemny wynik testu HPV daje pacjentce ochronę przez około pięć lat, co umożliwia bezpieczne planowanie kolejnych badań przesiewowych.
Dzięki tej technologii możliwe jest również wykrycie zmian przedrakowych w kanale szyjki macicy, które cytologia konwencjonalna często przeocza, co jest szczególnie istotne w przypadku kobiet po menopauzie. Genotypowanie wirusa pozwala dodatkowo ustalić indywidualne ryzyko progresji zmian przedrakowych i zoptymalizować ścieżkę leczenia.
Wnioski ekspertów i znaczenie praktyczne
Prof. dr hab. Andrzej Nowakowski, kierownik Poradni Profilaktyki Raka Szyjki Macicy z Narodowego Instytutu Onkologii podkreśla, że skuteczność profilaktyki raka szyjki macicy zależy od wysokiej jakości testów molekularnych, zcentralizowanego systemu badań oraz odpowiedniego nadzoru nad pacjentkami z wykrytymi zmianami przedrakowymi. Zcentralizowany screening w dużych laboratoriach umożliwia zachowanie wysokiej jakości badań, intensywną kontrolę jakości i minimalizowanie błędów w diagnostyce.
Ekspert zwraca uwagę, że w Polsce mniej niż połowa poradni oferuje obecnie badania molekularne w programie przesiewowym. Wdrożenie nowoczesnych technologii i edukacja placówek medycznych są kluczowe dla zapewnienia powszechnego dostępu kobiet do wysokiej jakości diagnostyki i zwiększenia skuteczności profilaktyki.
Diagnostyka molekularna HPV HR z reflex LBC stanowi przełom w profilaktyce raka szyjki macicy. Dzięki wysokiej czułości, możliwości genotypowania wirusa i integracji z cytologią na podłożu płynnym, testy te umożliwiają wczesne wykrycie zakażeń i zmian przedrakowych, minimalizując ryzyko fałszywie ujemnych wyników. Program profilaktyki w Polsce obejmuje kobiety w wieku 25–64 lat i przewiduje możliwość self-samplingu, zapewniając bezpłatny dostęp do badań. Zcentralizowany system, edukacja pacjentek i stosowanie wysokiej jakości technologii diagnostycznych stanowią fundament skutecznej walki z rakiem szyjki macicy, zwiększając szanse na wczesne wykrycie choroby i całkowite wyleczenie.
Źródło: Tekst powstał na podstawie wystąpienia “Diagnostyka molekularna HPV HR z „reflex LBC” w Programie Profilaktyki Raka Szyjki Macicy” dr hab. Andrzeja Nowakowskiego, prof. NIO, kierownika Poradni Profilaktyki Raka Szyjki Macicy z Narodowego Instytutu Onkologii w Warszawie zarejestrowanego w dniu 14 października 2025.
Co to jest test HPV HR?
Test molekularny wykrywający wirusy wysokiego ryzyka onkogennego HPV, odpowiedzialne za niemal wszystkie przypadki raka szyjki macicy.
Dlaczego reflex LBC stosuje się razem z testem HPV?
Cytologia na podłożu płynnym pozwala ocenić morfologię komórek i uzupełnia diagnostykę molekularną, zwiększając precyzję wykrywania zmian przedrakowych.
Kto powinien poddać się badaniu HPV HR?
Program obejmuje kobiety w wieku 25–64 lat, niezależnie od wcześniejszych badań cytologicznych, z pięcioletnim interwałem przy wyniku ujemnym.
Jakie są zalety testu HPV HR w porównaniu z cytologią konwencjonalną?
Test HPV HR cechuje się czułością powyżej 97 proc., w przeciwieństwie do cytologii konwencjonalnej (60–70 proc.), minimalizując ryzyko wyników fałszywie ujemnych.
Czy badania HPV HR są refundowane w Polsce?
Tak, testy molekularne w ramach programu profilaktyki raka szyjki macicy są dostępne bezpłatnie w systemie publicznej opieki zdrowotnej.
Fakty i Mity na temat szczepionek przeciw HPV
Zalecenia Ministra Zdrowia w programie szczepień przeciw HPV