Komórki nowotworowe intensywnie wykorzystują glukozę, ale nie wynika z tego, że eliminacja cukru „zagłodzi” nowotwór. Prof. Alina Kuryłowicz ze szpitala im. prof. Orłowskiego w Warszawie wyjaśnia, gdzie kończy się biologiczny fakt, a zaczyna niebezpieczne uproszczenie — oraz dlaczego leczenie otyłości ma znaczenie w profilaktyce części nowotworów.
Hasło, że cukier „żywi raka”, opiera się na prawdziwej obserwacji biologicznej, lecz prowadzi do wniosku, którego ta obserwacja nie uzasadnia. Komórki nowotworowe mają zmieniony metabolizm i często intensywnie pobierają glukozę. Glukoza jest jednak podstawowym paliwem wykorzystywanym także przez zdrowe tkanki, a organizm potrafi wytwarzać ją z innych składników. Nie można więc skierować restrykcji żywieniowej wyłącznie przeciwko guzowi.
„Ograniczenie cukru nie jest sposobem leczenia nowotworu. Nasi pacjenci potrzebują wszystkich niezbędnych składników odżywczych” — podkreślała prof. Alina Kuryłowicz (tłum. red.).
Ekspertka nie kwestionowała znaczenia nadmiernego spożycia cukrów w diecie. Oddzieliła jednak dwa porządki: leczenie rozpoznanej choroby nowotworowej oraz ograniczanie czynników, które w dłuższej perspektywie sprzyjają rozwojowi nadmiernej masy ciała i zaburzeń metabolicznych. Eliminacyjna dieta nie jest terapią przeciwnowotworową, natomiast sposób żywienia może wpływać na bilans energetyczny, masę ciała i stan odżywienia pacjenta.
Nowotwór nie otrzymuje glukozy wyłącznie ze słodyczy
National Cancer Institute opisuje nowotwór jako chorobę wynikającą ze zmian genetycznych, które zaburzają kontrolę wzrostu i podziału komórek. Zmienione wykorzystywanie składników odżywczych jest częścią biologii wielu nowotworów, nie dowodem, że pojedynczy składnik diety stanowi ich samodzielną przyczynę lub metodę leczenia. Nawet przy znacznym ograniczeniu węglowodanów organizm utrzymuje stężenie glukozy potrzebne do pracy mózgu, krwinek i innych tkanek.
Dla pacjenta onkologicznego radykalna dieta może dodatkowo utrudnić pokrycie zapotrzebowania na energię i składniki odżywcze. W trakcie terapii apetyt, tolerancja posiłków i masa ciała mogą się zmieniać. Dlatego decyzje żywieniowe powinny uwzględniać rodzaj choroby, etap leczenia i aktualny stan odżywienia, zamiast wynikać z ogólnych porad krążących w mediach społecznościowych. Prof. Kuryłowicz zachęcała, aby informacje o nowych dietach i metodach leczenia weryfikować ze specjalistą.
Znaczenie cukru prowadzi przez otyłość i tkankę tłuszczową. Związek między dietą a ryzykiem nowotworów staje się lepiej widoczny, gdy uwzględnimy otyłość. Długotrwała nadwyżka energii sprzyja zwiększaniu masy tkanki tłuszczowej. Ta nie jest biernym magazynem: uczestniczy w regulacji hormonów, wydziela cytokiny i wpływa na procesy zapalne oraz metabolizm. Wraz z rozwojem otyłości jej funkcjonowanie może ulec zaburzeniu. WHO wymienia otyłość wśród czynników związanych ze zwiększonym ryzykiem kilku nowotworów, między innymi raka endometrium, piersi, jajnika, wątroby, nerki i jelita grubego.
To właśnie w tym mechanizmie ograniczanie nadmiaru cukrów dodanych może mieć znaczenie: nie jako metoda „odcinania paliwa” komórkom nowotworowym, lecz element diety pomagającej kontrolować podaż energii i masę ciała. Skutek zależy jednak od całego sposobu żywienia, aktywności, snu, leków, chorób współistniejących i indywidualnych uwarunkowań. Zamiana cukru na inne wysokokaloryczne produkty nie rozwiązuje problemu.
Leczenie otyłości jako część profilaktyki
Prof. Alina Kuryłowicz przywołała dane dotyczące osób po operacjach bariatrycznych: w omawianych badaniach ryzyko zachorowania na nowotwór było niższe o około 40 procent, a ryzyko zgonu z powodu nowotworu o około 50 procent. Wyniki badań obserwacyjnych nie oznaczają, że zabieg jest uniwersalną metodą zapobiegania nowotworom. Pokazują natomiast, że skuteczne leczenie otyłości i trwała redukcja masy ciała mogą wiązać się ze zmianą ryzyka onkologicznego.
Współczesne leczenie otyłości obejmuje postępowanie żywieniowe i ruchowe, wsparcie behawioralne, farmakoterapię oraz — u odpowiednio zakwalifikowanych pacjentów — leczenie chirurgiczne. Wybór metody zależy od stopnia zaawansowania choroby, powikłań, wcześniejszych prób terapii i przeciwwskazań. Podczas panelu zwracano uwagę, że część zmian związanych z dysfunkcją tkanki tłuszczowej może być odwracalna, jeśli leczenie jest właściwie dobrane i prowadzone.
U pacjenta, który ma już rozpoznany nowotwór i jednocześnie choruje na otyłość, cele obu terapii trzeba uzgadniać. Nie każda faza leczenia onkologicznego jest właściwym momentem na intensywną redukcję masy ciała. Priorytetem może być utrzymanie siły, przeciwdziałanie niedożywieniu lub dostosowanie podaży energii do leczenia. Dlatego ani całkowite odstawienie cukru, ani szybkie odchudzanie nie powinny być podejmowane na podstawie internetowej obietnicy.
Nadmiar cukrów dodanych może sprzyjać nadmiernej podaży energii, a otyłość wiąże się ze zwiększonym ryzykiem części nowotworów. Nie wynika z tego jednak, że cukier jest jedyną przyczyną raka albo że jego eliminacja leczy chorobę. Pacjent potrzebuje informacji odnoszącej się do jego stanu klinicznego, nie skrótu myślowego.
Co to oznacza dla pacjenta?
Nie ma podstaw, by samodzielnie eliminować wszystkie źródła węglowodanów w celu „zagłodzenia” nowotworu. Zmiany diety warto omówić z lekarzem i dietetykiem klinicznym, szczególnie gdy spada apetyt lub masa ciała. Jeśli pacjent choruje również na otyłość, plan leczenia otyłości powinien być skoordynowany z terapią onkologiczną.
Najczęściej zadawane pytania
Czy cukier powoduje raka?
Nie można przypisać rozwoju nowotworu jednemu składnikowi diety. Nadmierne spożycie cukrów może sprzyjać nadwyżce energii i otyłości, która jest czynnikiem ryzyka części nowotworów.
Czy dieta bez cukru leczy nowotwór?
Nie. Ograniczenie cukru nie zastępuje leczenia onkologicznego, a restrykcyjna dieta może utrudnić pokrycie potrzeb żywieniowych pacjenta.
Czy leczenie otyłości zmniejsza ryzyko nowotworów?
Badania obserwacyjne po chirurgii bariatrycznej wskazują na niższe ryzyko części nowotworów i zgonów onkologicznych. Dobór metody leczenia otyłości zawsze wymaga indywidualnej kwalifikacji.
Źródło:
World Health Organization, Obesity and overweight: https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/obesity-and-overweight
World Health Organization, Cancer: https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/cancer
National Cancer Institute, What Is Cancer?: https://www.cancer.gov/about-cancer/understanding/what-is-cancer
Schauer i wsp., Bariatric Surgery and the Risk of Cancer in a Large Multisite Cohort, PubMed: https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/28938270/
Sjöström i wsp., Effects of bariatric surgery on cancer incidence in obese patients in Sweden, PubMed: https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/19556163/
** Wypowiedź zaejestrowano podczas panelu łączącego temat otyłości z profilaktyką onkologiczną, w trakcie konferencji podczas 2nd European Summit on Cancer Prevention and Control w Warszawie.
Czytaj także: Skuteczne leczenie otyłości pozwala zmniejszyć ryzyko wielu chorób
Opłata cukrowa zmieniła napoje. Dlaczego sama nie zastąpi leczenia otyłości?
• Artykuł zaktualizowano: