Międzynarodowe badanie EPoS II z udziałem ponad 10 tys. pacjentów może w przyszłości wpłynąć na wytyczne dotyczące kolonoskopii kontrolnej po usunięciu zmian przednowotworowych. Ważną rolę w jego projektowaniu i realizacji odegrali naukowcy z Narodowego Instytutu Onkologii. Wyniki opublikowano w „New England Journal of Medicine”. Analiza wskazuje, że u odpowiednio zakwalifikowanych pacjentów pierwsza kontrola po pięciu latach nie wiązała się z większą częstością raka jelita grubego niż nadzór rozpoczynany po trzech latach.
Wyniki badania „Colonoscopy Intervals and Colorectal Cancer Incidence after Adenoma Removal” opublikowano 17 września 2026 roku w „New England Journal of Medicine”. W projektowaniu EPoS II uczestniczyli naukowcy z Narodowego Instytutu Onkologii w Warszawie, a zespół NIO koordynował realizację projektu w Polsce. Badanie dotyczy jednego z najważniejszych pytań związanych z nadzorem po polipektomii: jak często wykonywać kolejną kolonoskopię, aby zachować bezpieczeństwo onkologiczne, a jednocześnie nie kierować pacjentów na procedurę częściej, niż jest to konieczne.
Dwa schematy nadzoru po usunięciu zmian wysokiego ryzyka
Do międzynarodowego, randomizowanego badania włączono 10 799 osób w wieku od 40 do 74 lat, leczonych w 49 ośrodkach w ośmiu krajach europejskich. Uczestnicy mieli wcześniej usunięte gruczolaki uznawane za zmiany wysokiego ryzyka. Do tej grupy zaliczano między innymi gruczolaki o średnicy co najmniej 10 mm, zmiany z dysplazją dużego stopnia lub komponentem kosmkowym oraz liczne gruczolaki. Pacjentów losowo przydzielono do dwóch strategii nadzoru. W schemacie częstszym kolonoskopię kontrolną wykonywano po trzech latach, a następnie po pięciu latach. W schemacie rzadszym pierwszą kontrolę zaplanowano po pięciu latach. Porównanie miało wykazać, czy rezygnacja z dodatkowego badania w trzecim roku nie prowadzi do wzrostu częstości raka jelita grubego.
Opublikowana analiza obejmuje 5,5 roku z zaplanowanych 10 lat obserwacji. Pięcioletnia skumulowana częstość raka jelita grubego wyniosła 0,77 proc. w grupie z rzadszym nadzorem oraz 0,82 proc. w grupie poddawanej częstszym kontrolom. Wyniku nie należy odczytywać jako przewagi strategii pięcioletniej. Badanie zaprojektowano tak, aby ocenić, czy była ona nie gorsza od schematu rozpoczynanego po trzech latach. Przyjęte kryterium nie-gorszości zostało spełnione, a wcześniejsza dodatkowa kolonoskopia nie przełożyła się w analizowanym okresie na mniejszą liczbę rozpoznań raka.
– Uzyskane wyniki spełniły przyjęte w badaniu tzw. kryterium nie-gorszości (non-inferiority criterion) strategii pięcioletniej. Nie stwierdzono również istotnych różnic w stopniu zaawansowania rozpoznawanych nowotworów. Oznacza to, że w badanej populacji ponad 99 proc. pacjentów po usunięciu gruczolaków wysokiego ryzyka nie zachorowało na raka jelita grubego w ciągu pięciu lat – niezależnie od tego, czy pierwszą kontrolną kolonoskopię wykonywano po trzech, czy po pięciu latach – wyjaśnia dr hab. n. med. Nastazja Pilonis, prof. CMKP z Kliniki Gastroenterologii Onkologicznej NIO, jedna ze współautorek badania.
Jakość pierwszej kolonoskopii warunkiem bezpieczeństwa
Wyniki EPoS II odnoszą się do ściśle określonej populacji i nie pozwalają automatycznie wydłużyć odstępu między badaniami u każdej osoby po usunięciu polipa. Warunkiem udziału była wysokiej jakości kolonoskopia wyjściowa: pełne obejrzenie jelita grubego, odpowiednie przygotowanie jelita oraz całkowite usunięcie wykrytych zmian. To właśnie wiarygodność pierwszego badania pozwala ocenić dalsze ryzyko i zaplanować nadzór.
Znaczenie ma również wynik badania histopatologicznego usuniętej zmiany, jej wielkość, liczba gruczolaków i cechy mikroskopowe. Określenie „gruczolak wysokiego ryzyka” nie jest więc nazwą jednego rodzaju polipa, lecz kategorią opartą na zestawie cech, które lekarz uwzględnia przy ustalaniu terminu następnej kolonoskopii. Wnioski z EPoS II nie dotyczą też osób zgłaszających objawy wymagające diagnostyki, pacjentów po niepełnym badaniu ani sytuacji, w których nie ma pewności, że zmianę usunięto całkowicie.
Polskie ośrodki współtworzyły badanie EPoS II. Polska włączyła do projektu 1006 pacjentów i zajęła czwarte miejsce pod względem liczby zrekrutowanych uczestników. Wśród polskich współautorów publikacji znaleźli się prof. Michał F. Kamiński, prof. Nastazja Pilonis i prof. Jarosław Reguła z Kliniki Gastroenterologii Onkologicznej Narodowego Instytutu Onkologii w Warszawie, prof. Mirosław Szura z Uniwersytetu Jagiellońskiego oraz prof. Andrzej Białek z Pomorskiego Uniwersytetu Medycznego w Szczecinie. Polski udział uzyskał wsparcie Narodowego Centrum Nauki.
– Nasza rola nie ograniczała się do rekrutacji pacjentów. Koordynowaliśmy badanie w Polsce, a jednocześnie uczestniczyliśmy w Scientific Board całego projektu, współdecydując o jego designie. Zorganizowaliśmy realizację badania w trzech polskich ośrodkach i włączyliśmy ponad tysiąc pacjentów. To ważne, ponieważ dzięki temu polskie ośrodki nie tylko uczestniczą w międzynarodowych badaniach, ale mają realny udział w tworzeniu dowodów naukowych, które mogą wpływać na przyszłą praktykę kliniczną – mówi prof. Michał F. Kamiński, kierownik Kliniki Gastroenterologii Onkologicznej Narodowego Instytutu Onkologii.
Czytaj także: Kolonoskopia czy FIT – co wynika z porównania dwóch strategii badań przesiewowych
Profilaktyczna kolonoskopia bez skierowania – dlaczego pacjenci nadal czekają
Rzadszy nadzór mógłby odciążyć pracownie endoskopowe
Wraz z rozwojem badań przesiewowych wykrywa się i usuwa coraz więcej polipów oraz gruczolaków jelita grubego. Oznacza to także wzrost liczby osób obejmowanych później nadzorem endoskopowym. Jeżeli pełna obserwacja EPoS II potwierdzi dotychczasowe wyniki, a przyszłe wytyczne dopuściłyby kontrolę po pięciu latach u starannie zakwalifikowanych pacjentów, liczba kolonoskopii wykonywanych w ramach nadzoru mogłaby zmniejszyć się o blisko połowę. Zwolnione terminy mogłyby zostać wykorzystane dla osób oczekujących na badanie przesiewowe lub diagnostyczne. Taki efekt systemowy zależy jednak nie tylko od samego odstępu między kontrolami. Warunkiem pozostaje utrzymanie wysokiej jakości kolonoskopii wyjściowych, prawidłowa kwalifikacja pacjentów i możliwość odtworzenia danych o liczbie, wielkości, obrazie histopatologicznym oraz kompletności usunięcia zmian. Bez tych informacji nie można bezpiecznie przenieść wyników badania na indywidualną decyzję kliniczną.
Publikacja przedstawia analizę pośrednią, natomiast główny punkt końcowy EPoS II dotyczy dziesięcioletniej obserwacji. Wyniki nie oznaczają zatem automatycznej zmiany obowiązujących zaleceń dotyczących nadzoru po usunięciu gruczolaków wysokiego ryzyka. Mogą natomiast stać się jednym z dowodów uwzględnianych podczas ich przyszłej aktualizacji.
– Główny punkt końcowy badania dotyczy 10-letniej obserwacji, dlatego rezultaty nie oznaczają automatycznej zmiany obowiązujących obecnie zaleceń dotyczących nadzoru po usunięciu gruczolaków wysokiego ryzyka. Stanowią jednak ważny argument naukowy, który może zostać uwzględniony przy ich przyszłej aktualizacji – mówi prof. Jarosław Reguła, jeden ze współtwórców i wieloletni koordynator ogólnokrajowego Programu Badań Przesiewowych raka jelita grubego w Polsce.
Co to oznacza dla pacjenta?
Pacjent nie powinien samodzielnie przesuwać terminu zaplanowanej kolonoskopii. Obecnie należy stosować zalecenia przekazane po usunięciu polipa lub gruczolaka. Wyniki EPoS II dotyczą osób spełniających określone kryteria, po kompletnej i wysokiej jakości kolonoskopii wyjściowej. Jeżeli w przyszłości wytyczne zostaną zmienione, u części pacjentów możliwe będzie rzadsze wykonywanie badań kontrolnych bez pogorszenia bezpieczeństwa onkologicznego.
Najczęściej zadawane pytania
Czy wyniki EPoS II oznaczają, że kolonoskopia po trzech latach nie jest już potrzebna?
Nie. Opublikowano analizę pośrednią, a obowiązujące zalecenia nie zostały automatycznie zmienione. Termin badania powinien ustalić lekarz na podstawie dotychczasowych wyników i aktualnych wytycznych.
Kogo dotyczyło badanie?
Badaniem objęto osoby w wieku 40–74 lat, u których podczas wcześniejszej wysokiej jakości kolonoskopii całkowicie usunięto gruczolaki kwalifikowane jako zmiany wysokiego ryzyka.
Jak często rozpoznawano raka jelita grubego?
W ciągu pierwszych pięciu lat skumulowana częstość raka wyniosła 0,77 proc. przy pierwszej kontroli po pięciu latach i 0,82 proc. przy nadzorze rozpoczynanym po trzech latach.
Dlaczego jakość pierwszej kolonoskopii jest tak ważna?
Wydłużenie odstępu może być bezpieczne tylko wtedy, gdy obejrzano całe jelito, przygotowanie było odpowiednie, a wykryte zmiany usunięto całkowicie. Niepełne lub niedokładne badanie nie daje takiej podstawy.
Czy pięcioletni odstęp dotyczy każdego polipa?
Nie. Termin kontroli zależy między innymi od liczby i wielkości zmian, ich obrazu histopatologicznego, kompletności usunięcia oraz jakości kolonoskopii.
Kiedy poznamy ostateczne wyniki?
Badanie zaplanowano na 10 lat obserwacji. Opublikowana analiza obejmuje pierwsze 5,5 roku; materiał źródłowy nie podaje daty publikacji analizy końcowej.
Źródło:
Jover R. i wsp., Colonoscopy Intervals and Colorectal Cancer Incidence after Adenoma Removal, „New England Journal of Medicine”, publikacja z 17 września 2026 r., DOI: 10.1056/NEJMoa2603816.
Narodowy Instytut Onkologii – Państwowy Instytut Badawczy: wyniki badania EPoS II.
Kolonoskopia krok po kroku – przygotowanie, przebieg i znaczenie wyniku
Jedno badanie i długofalowa ochrona – nowe dane z projektu NordICC
Wirtualna kolonoskopia – kiedy tomografia może uzupełnić diagnostykę jelita grubego
• Artykuł zaktualizowano: